Giỗ họ là ngày con cháu của một dòng họ, thuộc nhiều nhà và nhiều chi, cùng về nhà thờ họ hoặc nơi thờ chung để tưởng nhớ thuỷ tổ và các đời tổ đầu của họ. Khác với đám giỗ trong nhà vốn dành cho cha mẹ, ông bà, giỗ họ là việc chung của cả dòng: lễ do họ cử người đứng, lễ vật do các chi cùng góp, và ngày giỗ theo lệ riêng mà họ đã giữ qua nhiều đời.
Khi một họ đông lên và tách nhánh, ngoài giỗ chung của cả họ còn có giỗ chi, giỗ ngành, giỗ phái. Tên gọi và cách chia mỗi vùng một khác. Bài này giải thích các tầng giỗ đó ở mức tập quán phổ biến, các cách họ định ngày giỗ, một ngày giỗ họ thường gồm những phần nào và vì sao nhiều người đang ở xa vẫn tìm về. Lệ cụ thể của họ bạn thì người nắm rõ nhất vẫn là trưởng họ và các cụ trong họ.
Giỗ họ khác đám giỗ trong nhà ở chỗ nào
Đám giỗ trong nhà là ngày nhớ một người cụ thể: cha, mẹ, ông, bà, đôi khi đến cụ. Người lo là con cháu trực tiếp, mâm cúng đặt trên bàn thờ gia tiên của gia đình, khách mời là anh em, họ hàng gần và hàng xóm. Ngày giỗ là ngày mất của chính người ấy, tính theo âm lịch, và việc tổ chức to hay nhỏ do gia đình quyết.
Giỗ họ thì khác ở cả bốn điểm. Người được nhớ là thuỷ tổ, tức vị được ghi là đời thứ nhất của họ ở vùng đó, cùng các đời đầu chung của mọi chi. Người lo là cả họ, thường qua trưởng họ và một ban do họ cử. Nơi làm lễ là nhà thờ họ, hoặc nhà người giữ thờ chung nếu họ chưa có nhà thờ. Khách là con cháu mọi nhánh, nhiều người gặp nhau mỗi năm đúng một lần vào dịp này.
Vì là việc chung, giỗ họ mang thêm những phần mà đám giỗ trong nhà không có: báo cáo việc họ trong năm, ghi thêm tên con cháu mới vào sổ, công bố thu chi quỹ họ, trao quà khuyến học, bàn những việc lớn như tu bổ nhà thờ hay quy tập mộ. Nhiều người lớn tuổi coi giỗ họ là buổi "họp mặt cả dòng", phần lễ chỉ chiếm một buổi sáng, còn phần gặp gỡ kéo dài cả ngày.
Giỗ thuỷ tổ, giỗ chi, giỗ ngành: các tầng giỗ trong một dòng họ
Một họ lâu đời thường giống một cái cây nhiều tầng cành, và mỗi tầng có thể có ngày giỗ riêng. Bảng dưới mô tả cách chia hay gặp; tên gọi cụ thể ở họ bạn có thể khác.
| Tầng giỗ | Nhớ ai | Ai thường đứng ra lo | Ai về dự |
|---|---|---|---|
| Giỗ họ, giỗ tổ dòng họ, giỗ thuỷ tổ | Thuỷ tổ và các đời đầu chung của cả họ | Trưởng họ, ban lễ nghi hoặc chi đăng cai theo lượt | Đại diện mọi chi, con cháu ở xa |
| Giỗ chi | Vị tổ của một chi (thường là một người con của thuỷ tổ hoặc của đời sau) | Trưởng chi | Con cháu trong chi |
| Giỗ ngành, giỗ phái, giỗ nhánh | Vị tổ của một nhánh nhỏ hơn trong chi | Người trưởng nhánh | Các gia đình trong nhánh |
| Giỗ trong nhà | Cha mẹ, ông bà, vài đời gần | Chủ gia đình | Anh em, họ hàng gần, hàng xóm |
Không phải họ nào cũng đủ các tầng này. Họ nhỏ chỉ có một ngày giỗ chung. Họ rất lớn có khi giữ giỗ thuỷ tổ ở quê gốc, còn mỗi chi đã ra lập nghiệp ở tỉnh khác lại tổ chức giỗ chi tại nơi đông con cháu nhất. Có họ gộp giỗ các tầng trên vào một ngày để con cháu đỡ đi lại nhiều lần trong năm.
Khi được mời "về giỗ họ", bạn nên hỏi thêm đó là giỗ chung của cả họ hay giỗ của chi mình. Câu hỏi nhỏ này giúp biết nên mang lễ thế nào, gặp ai và ngồi mâm nào cho đúng vai.
Ngày giỗ họ được định theo những cách nào
Theo ngày mất của thuỷ tổ ghi trong gia phả. Đây là cách phổ biến khi phả còn ghi rõ ngày mất, tính theo âm lịch. Mỗi năm ngày dương lịch tương ứng sẽ xê dịch, nên ban tổ chức cần tra lại lịch từ sớm. Bài này không bàn chọn ngày tốt; ngày giỗ họ là ngày theo lệ, không phải ngày chọn theo xem ngày.
Theo một ngày họ tự định khi không rõ ngày mất. Rất nhiều họ không còn biết ngày mất của thuỷ tổ vì phả cũ thất lạc hoặc chỉ ghi năm. Khi đó các cụ trong họ thường bàn và chọn một ngày cố định, hay rơi vào tháng Giêng, tháng Hai hoặc tháng Tám âm lịch, ghi vào tộc ước để đời sau theo. Cách này không làm giỗ họ kém ý nghĩa.
Gộp nhiều vị tổ vào một ngày. Có họ giỗ riêng thuỷ tổ, giỗ riêng tổ đời thứ hai, thứ ba, thấy con cháu về không xuể nên gộp lại thành một ngày giỗ chung, các vị được nhắc tên lần lượt trong lễ.
Dời sang ngày nghỉ gần nhất. Một số họ giữ ngày chính để người ở gần làm lễ dâng hương, còn phần đông người về thì tổ chức vào ngày nghỉ cuối tuần gần đó. Việc dời hay không là lệ của từng họ, nên được bàn trong họp họ và ghi lại, để không năm nào cũng phải tranh luận lại.
Một ngày giỗ họ thường có những phần nào
Mỗi họ một lệ, nhưng một buổi giỗ họ đầy đủ ở nhiều nơi thường gồm các phần dưới đây. Họ ít người có thể làm gọn một vài phần, không vì thế mà kém trang trọng.
- Chuẩn bị từ hôm trước: dọn nhà thờ, lau ban thờ, bày lễ, kiểm sân bãi, đón người ở xa về sớm.
- Lễ chính buổi sáng: dâng hương, dâng lễ, có họ tổ chức tế theo nghi thức cổ truyền với chủ tế, bồi tế và người xướng; có họ chỉ làm lễ dâng hương do trưởng họ đứng.
- Các chi, các nhà lần lượt dâng hương, có nơi theo thứ tự vai vế từ chi trưởng xuống.
- Phần việc họ: trưởng họ báo cáo việc trong năm, đọc tên người mới sinh, người đã mất, công bố thu chi quỹ họ, bàn kế hoạch năm sau.
- Trao quà khuyến học hoặc mừng thọ các cụ, nếu họ có lệ này.
- Thụ lộc: con cháu cùng ăn cỗ họ, chuyện trò, nhận mặt nhau.
- Thăm mộ tổ hoặc nghĩa trang dòng họ vào buổi chiều, ở những họ có mộ tổ gần nhà thờ.
Thứ tự các phần có thể đảo: có họ họp việc họ trước khi làm lễ để kịp báo cáo trong lễ; có họ để thăm mộ tổ vào buổi sáng trước giờ lễ. Không có một trình tự "chuẩn" cho mọi họ.
Vì sao giỗ họ vẫn được giữ khi con cháu đã tản đi khắp nơi
Trong làng xưa, họ là đơn vị gắn bó chặt: ruộng hương hoả, nghĩa vụ với làng, việc hiếu hỉ đều đi qua họ. Giỗ họ là dịp cả họ có mặt để xác nhận ai thuộc chi nào, đời nào. Ngày nay phần lớn chức năng kinh tế đó đã mất, nhưng giỗ họ vẫn được giữ ở rất nhiều nơi, có khi còn đông hơn trước nhờ đường sá thuận tiện.
Một phần lý do là nhu cầu biết mình từ đâu tới. Người sinh ra ở thành phố, lớn lên xa quê, đến một tuổi nào đó thường muốn biết ông nội mình là con ai, quê gốc ở đâu, họ mình có bao nhiêu đời. Giỗ họ là nơi trả lời những câu đó bằng người thật, bằng ngôi nhà thờ và cuốn phả, chứ không phải bằng một sơ đồ trên giấy.
Phần khác là mạng lưới giúp nhau. Nhiều họ có quỹ khuyến học, quỹ thăm ốm, có người trong họ giúp con cháu mới lên thành phố tìm chỗ ở, tìm việc. Giỗ họ là lúc mạng lưới đó được làm mới mỗi năm. Dù bạn tin hay không tin vào phần tâm linh của việc thờ cúng, ngày giỗ họ vẫn có một giá trị rất đời thường: người cùng gốc gặp lại nhau.
Vài hiểu lầm thường gặp về giỗ họ
"Phải có tế mới gọi là giỗ họ." Không đúng. Tế theo nghi thức cổ truyền là một cách làm lễ trang trọng, phổ biến ở nhiều họ miền Bắc và Bắc Trung Bộ, nhưng rất nhiều họ chỉ làm lễ dâng hương do trưởng họ đứng. Cả hai đều là giỗ họ.
"Họ nhỏ thì không cần giỗ họ." Một họ chỉ vài nhà vẫn có thể giữ một ngày nhớ tổ chung, làm gọn ở nhà người giữ thờ. Quy mô không quyết định ý nghĩa.
"Giỗ họ là việc của dòng trưởng." Dòng trưởng thường đứng lễ theo tập quán, nhưng giỗ họ là việc chung; công sức và chi phí nên được chia giữa các chi, có sổ sách rõ ràng.
"Con gái, cháu ngoại không cần về giỗ họ." Tập quán cũ ở nhiều nơi tính họ theo dòng cha, nên con gái sau khi lấy chồng ít về giỗ họ nhà mình. Ngày nay rất nhiều họ mời cả con gái, rể và cháu ngoại, ghi họ vào phả, mời dự lễ. Pháp luật hiện hành cũng không phân biệt nam nữ trong quan hệ gia đình. Đây là chuyện mỗi họ tự bàn, và xu hướng chung là mở rộng.
Bắt đầu tìm hiểu lệ giỗ của họ mình từ đâu
Nếu bạn mới nhận việc trong họ, hoặc chỉ đơn giản là muốn biết, có thể đi theo thứ tự sau.
- Hỏi trưởng họ hoặc trưởng chi của mình: họ giỗ ngày nào, giỗ ai, ở đâu, chi mình thuộc tầng nào trong cây họ.
- Xin xem gia phả hoặc tộc ước, nếu có. Phần tộc ước thường ghi ngày giỗ, người đứng lễ, cách góp tiền.
- Xin danh sách các ngày giỗ chi, giỗ ngành để biết năm có mấy lần tụ họp và lần nào mình nên về.
- Dự một lần giỗ họ trọn vẹn, từ hôm chuẩn bị đến lúc tổng kết, quan sát ai làm gì.
- Ghi lại những gì nghe được, nhất là lời kể của các cụ, vì nhiều lệ chỉ được truyền miệng.
- Đề nghị họ ghi lệ giỗ thành văn bản nếu chưa có, để người đi sau không phải hỏi lại từ đầu.
Đừng ngại hỏi những câu tưởng là hiển nhiên. Rất nhiều lệ họ chỉ nằm trong trí nhớ của một vài người lớn tuổi, và những câu hỏi của người trẻ hôm nay là cách để lệ ấy được ghi lại.
Câu hỏi thường gặp
Giỗ họ và giỗ tổ dòng họ có phải là một không?
Phần lớn trường hợp là một. Người ta gọi giỗ họ, giỗ tổ, giỗ thuỷ tổ hay giỗ tổ dòng họ để chỉ ngày nhớ vị tổ đầu của cả họ. Chỉ khi họ chia nhiều tầng thì mới cần phân biệt với giỗ chi, giỗ ngành. Bạn nên hỏi người trong họ để biết cách gọi quen dùng ở nơi mình.
Không biết ngày mất của thuỷ tổ thì giỗ vào ngày nào?
Nhiều họ trong cảnh này đã họp và tự định một ngày cố định, thường ở đầu xuân hoặc mùa thu theo âm lịch, rồi ghi vào tộc ước. Điều quan trọng là cả họ đồng thuận và giữ ổn định qua các năm, không phải ngày đó có trùng ngày mất thật hay không.
Người đã chuyển sang tôn giáo khác có về dự giỗ họ được không?
Được, và nhiều họ rất mong. Người đó có thể dự phần gặp mặt, phần việc họ, thăm mộ tổ, và tham gia lễ theo cách phù hợp với niềm tin của mình, chẳng hạn đứng dự thay vì thắp hương. Họ nên tôn trọng lựa chọn của từng người, không ép theo một nghi thức.
Giỗ họ có bắt buộc mọi nhà phải đóng tiền không?
Không có quy định bắt buộc nào ngoài lệ do họ tự đặt. Nhiều họ có mức góp theo suất đinh hoặc theo hộ, kèm sổ thu chi công khai. Nhà khó khăn thường được miễn hoặc góp công thay tiền. Việc ép đóng góp dễ làm người ta ngại về, nên nhiều họ chọn cách tự nguyện.
Năm nay không về được giỗ họ thì nên làm gì?
Bạn có thể báo trước với trưởng chi, gửi phần góp nếu họ có lệ góp, và thắp hương ở bàn thờ nhà mình vào ngày đó. Nhiều họ nay có nhóm liên lạc hoặc phát hình buổi lễ để người ở xa cùng theo dõi. Lần sau về thì ghé chào trưởng họ.
Giỗ họ có giống Giỗ Tổ Hùng Vương không?
Không. Giỗ Tổ Hùng Vương ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch là ngày tưởng nhớ các vua Hùng của cả cộng đồng dân tộc. Giỗ họ là ngày nhớ tổ của riêng một dòng họ. Hai việc có chung tinh thần nhớ nguồn nhưng khác về đối tượng và quy mô.