Người đứng thắp hương chính ở bàn thờ gia tiên thường là người chủ việc thờ trong nhà, theo nếp phổ biến là người chủ gia đình hoặc người con được giao giữ bàn thờ; nhưng ngày thường, ai trong nhà cũng có thể thắp hương, kể cả vợ, con gái và các cháu. Sự phân biệt chỉ rõ ràng hơn vào những dịp lễ lớn như ngày giỗ, ngày Tết, khi cần một người đứng lễ chính.
Bài này nói về người chủ việc thờ là ai, vợ hay chồng thắp hương, thứ tự người thắp hương trong ngày giỗ, cách cho trẻ nhỏ tham gia, những kiêng kỵ dân gian quanh chuyện ai không nên thắp hương, và cách giữ lệ khi người chủ việc thờ ở xa. Phần thắp mấy nén, thắp lúc nào, giữ an toàn với lửa có hướng dẫn riêng ở mảng đồ thờ.
Người chủ việc thờ trong nhà là ai
Mỗi bàn thờ gia tiên thường có một người được xem là chủ việc thờ: người nhớ ngày giỗ, giữ sổ giỗ, quyết định cách làm lễ, đứng khấn trong những dịp quan trọng. Ở gia đình truyền thống, đó thường là người chủ gia đình, hoặc người con trưởng sau khi cha mẹ mất. Ở nhiều gia đình hôm nay, đó có thể là người mẹ, người con gái, người con út ở cùng cha mẹ.
Người chủ việc thờ không nhất thiết là người thắp hương nhiều nhất. Rất nhiều nhà, người vợ là người thắp hương hằng ngày, thay nước, lau dọn, trong khi người chồng đứng lễ ngày giỗ. Hai vai trò bổ sung cho nhau, và việc thờ cúng thật ra là việc của cả nhà.
Điều quan trọng là trong nhà có một người rõ ràng nhận vai chủ việc thờ, để những việc như nhớ ngày giỗ, báo tin cho họ hàng, quyết định khi có thay đổi không bị bỏ lửng. Khi người đó đi vắng lâu, ốm yếu hay già đi, việc giao lại cho ai cũng nên được nói rõ.
Vợ hay chồng thắp hương: tập quán và cách làm hôm nay
Theo lễ giáo cũ, trong các lễ lớn, người đàn ông đứng hàng đầu, đứng khấn; người phụ nữ lo cỗ và đứng phía sau. Một số họ ở miền Bắc còn giữ nếp chỉ đàn ông đứng tế trong các lễ ở nhà thờ họ. Đó là tập quán của từng nơi, gắn với cách tổ chức gia tộc thời trước.
Ở bàn thờ gia đình, phụ nữ thắp hương là chuyện thường tình từ lâu. Người vợ, người mẹ thường là người thắp hương ngày rằm, mùng một, thắp hương mỗi tối. Khi người chồng vắng nhà hay đã mất, người vợ đứng lễ giỗ là điều được hầu hết họ hàng chấp nhận.
Ngày nay, ở rất nhiều gia đình, vợ chồng cùng đứng trước bàn thờ trong ngày giỗ, hoặc ai là con đẻ của người được giỗ thì người đó khấn chính. Ví dụ ngày giỗ bố mẹ vợ, người vợ khấn; ngày giỗ bố mẹ chồng, người chồng khấn. Cách chia này hợp tình và dễ hiểu với con cháu.
Nếu họ có lệ riêng về người đứng lễ, nên hỏi các cụ để giữ trong những dịp có họ hàng. Còn hằng ngày trong nhà mình, ai thắp hương cũng là một cách tưởng nhớ.
Ngày thường và ngày lễ: ai đứng thắp hương
Bảng dưới gom cách phân vai thường gặp ở bàn thờ gia đình. Các họ có thể làm khác; đây là gợi ý theo những gì nhiều nhà đang làm.
| Dịp | Người thắp hương thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hằng ngày, buổi tối | Bất cứ ai ở nhà: vợ, chồng, con lớn | Không cần nghi thức, chỉ cần lòng thành |
| Ngày rằm, mùng một | Người chủ việc thờ hoặc người vợ | Nhiều nhà vợ chồng cùng thắp |
| Ngày giỗ | Người chủ việc thờ đứng khấn chính, sau đó các bậc trên, rồi con cháu | Thứ tự theo vai vế, hỏi các cụ nếu có lệ riêng |
| Chiều ba mươi, giao thừa, mùng một Tết | Người chủ gia đình đứng lễ, cả nhà đứng sau | Nhiều nhà cho các cháu thắp hương chúc Tết ông bà |
| Lễ báo việc lớn trong nhà | Người chủ việc thờ, có người liên quan đứng cùng | Ví dụ báo tin cưới hỏi, sinh con, đi xa |
Cách sắm lễ, mâm cúng và văn khấn cho từng dịp thuộc phần lễ cúng gia đình. Bảng này chỉ trả lời câu hỏi ai đứng ở đâu, để người mới nhận việc thờ bớt lúng túng.
Thứ tự thắp hương trong ngày giỗ, ngày Tết
Người chủ lễ trước. Theo nếp phổ biến, người chủ việc thờ thắp hương và khấn trước, thưa chuyện với gia tiên về ngày giỗ hay ngày Tết, mời ông bà về.
Rồi các bậc trên. Sau người chủ lễ, các cô chú bác, anh chị lớn thắp hương theo vai vế. Có nơi người lớn tuổi nhất thắp ngay sau chủ lễ dù vai vế thấp hơn, tuỳ nếp họ.
Rồi con cháu. Các cháu thắp hương sau cùng, thường theo từng nhà hoặc từng nhóm cho gọn, nhất là khi họ hàng đông.
Người ngoài họ đến viếng. Bạn bè, hàng xóm đến dự giỗ thường được mời thắp hương sau khi gia đình đã làm lễ. Người nhà nên hướng dẫn nhẹ nhàng, không để khách lúng túng.
Đông người thì chia lượt. Khi họ hàng đông, nhiều nhà để mỗi gia đình nhỏ cử một người thắp hương thay cho cả nhà, để bàn thờ không quá nhiều hương và khói. Đây cũng là cách làm an toàn hơn.
Cho trẻ nhỏ tham gia thắp hương
Trẻ nhỏ thường thích được cùng người lớn đứng trước bàn thờ. Một vài lưu ý giúp các con tham gia an toàn và hiểu ý nghĩa.
- Trẻ nhỏ chưa nên tự châm lửa; người lớn châm và đưa hương đã cháy ổn định cho con, đứng cạnh suốt lúc con cắm hương.
- Với trẻ quá nhỏ, có thể cho con đứng chắp tay, cúi đầu cùng bố mẹ thay vì cầm hương.
- Giải thích ngắn: đây là ông bà, cha mẹ của bố hay của mẹ, hôm nay cả nhà nhớ tới ông bà.
- Cho con cùng chuẩn bị những việc nhỏ như rửa quả, đặt hoa, để con thấy mình là một phần của ngày giỗ.
- Không doạ con bằng những chuyện ma quỷ, không bắt con lạy khi con sợ khói hay sợ đông người.
Trẻ được tham gia một cách nhẹ nhàng sẽ lớn lên với cảm giác bàn thờ là nơi gần gũi, nơi nhớ về ông bà, chứ không phải nơi đáng sợ. Đó là cách tự nhiên nhất để nếp thờ cúng được nối tiếp.
Những kiêng kỵ dân gian quanh chuyện ai thắp hương
Ở nhiều nơi còn lưu truyền những kiêng kỵ: người đang có tang không thắp hương ở nhà khác, phụ nữ đang trong kỳ kinh nguyệt hay vừa sinh con không thắp hương, người say rượu không đứng trước bàn thờ. Mỗi điều có gốc gác riêng, phần lớn gắn với quan niệm về sự sạch sẽ, sự trang nghiêm, hay với phép tắc tang chế ngày xưa.
Gia đình có thể giữ hay không giữ những kiêng kỵ này tuỳ theo nếp nhà và cảm nhận của người trong cuộc. Điều nên tránh là dùng chúng để làm tổn thương ai, ví dụ trách người con dâu vì đã thắp hương trong lúc không biết lệ, hay dọa rằng làm sai sẽ có chuyện không may. Không có căn cứ để cho rằng một nén hương thành tâm lại gây ra điều xấu.
Kiêng kỵ hợp lý nhất có lẽ là những điều liên quan tới an toàn và sự tôn trọng: không để người say hay trẻ nhỏ một mình với lửa, không đùa giỡn trước bàn thờ trong lúc làm lễ, ăn mặc gọn gàng trong ngày giỗ. Những điều đó ai cũng hiểu và dễ giữ.
Người mới nhận vai chủ việc thờ nên biết gì
Nhiều người trở thành chủ việc thờ một cách bất ngờ: cha vừa mất, anh trưởng đi xa, mẹ già yếu. Họ đứng trước bàn thờ mà không biết đang thờ những ai, ngày giỗ nào, họ hàng nào cần mời. Việc đầu tiên nên làm là ngồi lại với người tiền nhiệm, nếu còn, hoặc với người lớn tuổi nhất trong nhà, để ghi lại những điều đó.
Một cuốn sổ giỗ đơn giản gồm tên từng người được thờ, quan hệ với mình, ngày mất theo âm lịch, nơi an táng, và danh sách những nhà cần báo khi có giỗ. Có cuốn sổ đó, người mới nhận việc sẽ không phải dựa vào trí nhớ, và khi cần giao lại cho người khác thì việc chuyển giao cũng gọn.
Điều thứ hai là học cách khấn đơn giản: xưng mình là ai, hôm nay là dịp gì, mời ai về. Văn khấn cổ truyền có nhiều bản; người mới có thể đọc theo bản mà gia đình hay dùng, hoặc khấn nôm bằng lời của mình. Các cụ trong họ thường sẵn lòng chỉ cho người trẻ những chi tiết riêng của nếp nhà, như cách xưng hô với từng đời.
Cuối cùng, không cần làm mọi thứ hoàn hảo ngay. Những năm đầu, người mới nhận việc thờ được họ hàng thông cảm nhiều. Quan trọng là giữ được ngày giỗ và giữ được sự đoàn kết của những người cùng thờ.
Khi người chủ việc thờ đi vắng hoặc ở xa
Đi làm xa, đi học ở nước ngoài, nằm viện dài ngày: người chủ việc thờ không thể lúc nào cũng có mặt. Các bước sau giúp việc thờ không bị gián đoạn.
- Giao rõ cho một người ở nhà, có thể là vợ, chồng, con lớn hay người em, việc thắp hương hằng ngày và ngày rằm, mùng một.
- Để lại sổ giỗ hoặc một tờ ghi các ngày giỗ trong năm, kèm tên người được giỗ và người cần mời.
- Trước ngày giỗ, người ở xa gọi điện về bàn với người ở nhà, góp phần chi phí nếu cần.
- Đúng ngày, người ở xa có thể thắp hương ở nơi mình đang sống nếu có điều kiện, hoặc dành một phút tưởng nhớ; nhiều người gọi video về nhà vào giờ làm lễ.
- Khi về, người chủ việc thờ thắp hương báo đã về, hỏi lại người ở nhà những gì đã làm trong thời gian vắng.
Nếu việc vắng mặt kéo dài nhiều năm, như định cư ở nước ngoài, nên bàn với anh chị em và họ hàng để giao việc chủ thờ cho người ở nhà một cách chính thức, thay vì giữ danh nghĩa mà không ai thật sự lo. Phần chuyển giao trách nhiệm thờ tự có hướng dẫn riêng ở mục khác của trang.
Câu hỏi thường gặp
Con gái có được đứng khấn chính ngày giỗ cha mẹ không?
Được. Ở nhiều gia đình, con gái đứng khấn chính khi là người giữ bàn thờ hoặc khi không có anh em trai. Một số họ có lệ riêng trong những dịp có cả họ, nên hỏi các cụ để biết, còn ở nhà mình thì tuỳ gia đình.
Ngày thường ai trong nhà cũng thắp hương được không?
Được. Ngày thường, bất cứ ai trong nhà có lòng tưởng nhớ đều có thể thắp hương. Người chủ việc thờ chỉ cần thiết trong những dịp có lễ, có khấn, có họ hàng.
Người đang có tang có thắp hương ở bàn thờ nhà khác không?
Nhiều nơi có kiêng kỵ này theo phép tang chế cũ, nhiều nơi không còn giữ. Nếu đến nhà người khác trong thời gian có tang, có thể hỏi chủ nhà, và tôn trọng nếp của nhà đó.
Bao nhiêu tuổi thì cho trẻ tự thắp hương?
Không có tuổi cố định. Nhiều gia đình cho trẻ tự cắm hương khi trẻ đã đủ cẩn thận với lửa, thường ở tuổi đi học, và người lớn vẫn đứng cạnh. Trẻ nhỏ hơn có thể chắp tay cùng bố mẹ.
Khách đến nhà có nên được mời thắp hương không?
Ngày giỗ, nhiều gia đình mời khách thân thiết thắp hương sau khi gia đình làm lễ. Ngày thường thì không cần. Nếu khách theo tôn giáo không thắp hương, chỉ cần mời họ đứng tưởng nhớ, không nên nài.
Người chủ việc thờ mất thì ai đứng lễ tiếp?
Thường là vợ hoặc chồng của người đó, hoặc người con được giao giữ bàn thờ. Gia đình nên thống nhất sớm, và trong lúc chưa rõ, người lớn nhất trong nhà có thể tạm đứng lễ.