Người mất khi còn trẻ, dù là đứa con nhỏ, người anh chị em mất sớm hay người chưa kịp lập gia đình, vẫn được nhớ đến và thờ trong nhà ở hầu hết các gia đình người Việt. Tập quán các vùng khác nhau về vị trí thờ, cách cúng và người đứng thờ, nhưng không có nơi nào coi việc tưởng nhớ họ là điều sai.
Bài này nói về những cách thờ phổ biến, những lời đồn đáng gác lại, và câu hỏi khó mà nhiều gia đình gặp: khi cha mẹ già đi, ai sẽ tiếp tục thờ người con, người anh chị em đã mất từ lâu. Bài viết với sự tôn trọng nỗi mất mát của từng nhà; nếu bạn đang trải qua một mất mát gần đây, hãy đọc chậm và chỉ lấy những gì giúp được mình.
Người mất trẻ có được thờ trên bàn thờ gia tiên không
Có. Ở phần lớn gia đình, người mất trẻ được thờ trong nhà, hoặc cùng bàn thờ gia tiên, hoặc ở một vị trí riêng. Sự khác biệt nằm ở cách thờ, không nằm ở chuyện có thờ hay không. Một số sách lễ cũ phân biệt người mất khi đã trưởng thành, đã lập gia đình, với người mất khi còn nhỏ, chưa thành gia thất, và đề nghị cách thờ khác nhau. Các phân biệt này phản ánh quan niệm về thứ bậc trong gia tộc thời xưa.
Ngày nay, nhiều gia đình vẫn giữ một phần quan niệm cũ, ví dụ đặt người mất trẻ ở vị trí thấp hơn hay bên cạnh các đời trên, nhưng tinh thần chung là không để ai bị quên. Người cha người mẹ mất con thường muốn có một nơi để thắp hương, để nói chuyện, và nhiều cụ trong họ cũng nhìn nhận điều đó là chính đáng.
Nếu gia đình băn khoăn về cách thờ, người nên hỏi là các cụ trong họ, người trưởng họ, hoặc với những gia đình theo đạo Phật, các vị sư ở ngôi chùa gia đình hay lui tới. Họ sẽ cho biết nếp riêng của họ mình hoặc của vùng mình.
Các cách thờ thường gặp theo tập quán
Cách thờ người mất trẻ khác nhau nhiều theo vùng và theo họ. Bảng dưới gom những cách phổ biến; mỗi cách đều đang được nhiều gia đình làm.
| Cách thờ | Mô tả | Thường gặp ở đâu, khi nào |
|---|---|---|
| Thờ chung bàn thờ gia tiên | Có ảnh hoặc tên người mất trẻ trên cùng bàn thờ với ông bà, cha mẹ | Nhiều gia đình ở thành phố, nhà ít chỗ, hoặc người mất đã gần tuổi trưởng thành |
| Thờ riêng một vị trí | Một ban nhỏ hay một chỗ riêng gần bàn thờ gia tiên | Nhiều nơi ở miền Bắc và miền Trung, theo nếp phân biệt người mất trẻ |
| Thờ ở nhà cha mẹ, không ở nhà anh chị em | Bàn thờ ở nhà cha mẹ; anh chị em về thắp hương ngày giỗ | Khi cha mẹ còn sống, còn khoẻ |
| Gửi chùa | Gửi ảnh, bài vị vào chùa, gia đình đến thắp hương | Gia đình theo Phật giáo, hoặc khi không còn ai ở nhà để thờ |
| Tưởng nhớ theo đạo | Ảnh và nến, cầu nguyện ngày giỗ, không thắp hương | Gia đình theo Công giáo, Tin Lành |
Với người con gái mất khi chưa lấy chồng, nhiều họ ở miền Bắc có tục gọi là "bà cô" và thờ với lòng kính trọng, có nơi tôn là bà cô tổ của họ. Với người con trai mất khi chưa vợ cũng có những cách gọi riêng theo vùng. Đó là những tên gọi dân gian để chỉ vị trí của họ trong họ, không phải điều gì để sợ.
Khi đứa con nhỏ ra đi
Không có cách thờ duy nhất đúng. Có cha mẹ muốn đặt ảnh con ngay trên bàn thờ gia tiên, có cha mẹ muốn một góc riêng gần phòng ngủ, có cha mẹ gửi chùa. Lựa chọn nào giúp gia đình đi qua nỗi đau mà vẫn giữ được kỷ niệm đều đáng tôn trọng.
Ngày giỗ đơn giản. Nhiều gia đình làm giỗ con nhỏ rất gọn: một bình hoa, những món con thích, vài người thân. Không cần mời khách hay làm cỗ như giỗ người lớn. Chi tiết mâm cúng thuộc phần lễ cúng gia đình.
Những đứa trẻ mất khi chưa chào đời. Nhiều cha mẹ cũng muốn tưởng nhớ những đứa con mất từ trong bụng mẹ. Có nhà lập một chỗ nhỏ trong nhà, có nhà nhờ chùa ghi tên, có nhà chỉ giữ một kỷ vật. Không có lệ nào bắt buộc phải làm hay cấm làm; hãy theo điều mình thấy yên lòng.
Anh chị em của đứa trẻ. Các con còn lại cần được giải thích nhẹ nhàng, phù hợp lứa tuổi, vì sao trong nhà có ảnh của anh hay em. Cho các con cùng thắp hương hay cùng đặt hoa giúp các con hiểu rằng người đã mất vẫn là một phần của gia đình.
Chăm sóc người ở lại. Nếu nỗi buồn kéo dài, ảnh hưởng tới giấc ngủ, công việc, việc chăm sóc các con khác, hãy tìm sự giúp đỡ từ người thân, bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Thờ cúng là một cách tưởng nhớ, không thay cho việc chăm sóc sức khoẻ tinh thần.
Anh chị em mất sớm và người chưa lập gia đình
Trường hợp hay gặp là một người anh, người chị mất khi còn trẻ, chưa lập gia đình, không có con. Khi cha mẹ còn sống, cha mẹ thờ. Khi cha mẹ mất, việc thờ người đó thường được giao cho nhà đang thờ cha mẹ, thường là nhà người con trưởng hoặc người con ở cùng cha mẹ.
Nhiều gia đình thờ người anh chị em mất sớm ngay trên bàn thờ có cha mẹ, để mỗi lần thắp hương cho cha mẹ cũng nhớ tới người đó. Có nhà đặt ở vị trí riêng theo nếp họ. Ngày giỗ thường làm gọn, có các anh chị em và các cháu.
Với những người mất trẻ trong chiến tranh, được công nhận là liệt sĩ, việc thờ cúng còn gắn với chính sách về người thờ cúng liệt sĩ, có phần hướng dẫn riêng của trang. Với người mất trong tai nạn, trong lúc làm ăn xa, gia đình thường chọn ngày giỗ theo ngày mất được ghi lại hoặc ngày nhận tin.
Một điều đáng làm là ghi lại cuộc đời ngắn ngủi của người đó: họ thích gì, học ở đâu, làm gì, mất vì sao. Các cháu đời sau chỉ nhìn thấy một tấm ảnh người trẻ trên bàn thờ sẽ có nhiều câu hỏi; vài dòng ghi chép trong sổ giỗ hay gia phả giúp họ hiểu và nhớ.
Những lời đồn nên gác lại
Quanh chuyện người mất trẻ có khá nhiều lời đồn khiến gia đình lo lắng: rằng người mất trẻ "theo" người trong nhà, rằng phải làm lễ này lễ kia mới yên, rằng nhà có chuyện không may là do thờ sai chỗ. Những lời này thường lan nhanh lúc gia đình đang đau buồn và dễ tin.
Thờ cúng tổ tiên, xét về gốc, là tưởng nhớ và biết ơn. Không có căn cứ nào để nói rằng người thân đã khuất, nhất là một đứa trẻ hay một người anh chị em từng thương yêu gia đình, lại muốn làm hại người ở lại. Những lời khuyên phải chi nhiều tiền cho lễ lạt để "giải" nên được cân nhắc thật kỹ.
Nếu gia đình muốn làm một lễ cầu siêu hay lễ tưởng niệm theo niềm tin của mình, đó là quyền của gia đình. Điều nên tránh là làm vì sợ hãi, hay để người ngoài không rõ lai lịch dẫn dắt. Hỏi các cụ trong họ, hỏi nhà chùa hay nhà thờ quen thuộc của gia đình là cách an toàn hơn.
Ghi người mất trẻ vào sổ giỗ và gia phả
Ở nhiều gia phả cũ, người mất trẻ chỉ được ghi một dòng ngắn, có khi bị bỏ sót, vì người chép phả chú trọng các nhánh có con cháu nối dõi. Đời sau đọc phả không biết rằng ông bà mình từng có thêm một người con, các cụ từng có thêm một người em. Đó là một khoảng trống đáng tiếc.
Ngày nay, khi lập hay sửa sổ giỗ, gia phả, nhiều gia đình ghi đầy đủ cả những người mất trẻ: tên, tên gọi ở nhà nếu có, ngày sinh, ngày mất theo âm lịch, nơi an táng hoặc nơi gửi tro cốt, và vài dòng về người đó. Với một đứa trẻ, có thể chỉ là tên và ngày; với một người anh chị em mất khi đã đi học, đi làm, có thể thêm trường lớp, công việc, một kỷ niệm của gia đình.
Ghi như vậy không chỉ để nhớ ngày giỗ. Nó còn giúp các cháu hiểu những khoảng lặng trong câu chuyện của ông bà, hiểu vì sao bà nội hay im lặng vào một ngày nhất định trong năm. Nếu gia đình chưa có gia phả, một trang sổ tay viết tay cũng là đủ để bắt đầu; cách lập và ghi gia phả chi tiết có hướng dẫn riêng ở mục gia phả của trang.
Khi cha mẹ già: chuyển việc thờ cho ai
Người mất trẻ thường không có con cháu trực hệ. Khi cha mẹ già yếu hoặc qua đời, câu hỏi ai thờ tiếp cần được trả lời sớm.
- Khi cha mẹ còn minh mẫn, hỏi cha mẹ mong muốn ai sẽ thờ người con đã mất và thờ ở đâu.
- Anh chị em ngồi lại với nhau, thống nhất nhà nào nhận. Thường là nhà sẽ thờ cha mẹ sau này, để mọi thứ ở một chỗ.
- Ghi vào sổ giỗ: tên, ngày sinh, ngày mất theo âm lịch, nơi an táng, và nhà nào đang thờ.
- Nếu không nhà nào có điều kiện, bàn việc gửi bài vị vào chùa hoặc đưa lên nhà thờ họ, theo lệ của họ.
- Báo cho các cháu biết để ngày giỗ có người nhớ, kể cả khi đời cha mẹ không còn.
Cuộc nói chuyện này có thể khó, vì nó chạm vào nỗi đau cũ của cha mẹ. Nhưng làm sớm sẽ tốt hơn để lỡ, khi đó con cháu phải đoán ý người đã khuất.
Câu hỏi thường gặp
Con nhỏ mất có cần lập bát hương riêng không?
Tuỳ nếp của từng gia đình và từng vùng. Nhiều nhà lập bát hương riêng, nhiều nhà chỉ đặt ảnh và thắp hương chung ở bát hương gia tiên. Cách nào cũng là tưởng nhớ; nên hỏi các cụ trong họ về nếp riêng nếu có.
Ngày giỗ người mất trẻ có làm giống giỗ người lớn không?
Thường làm gọn hơn, ít mời khách, mâm cúng có thể có những món người đó thích. Nhiều gia đình chỉ thắp hương và đặt hoa. Không có lệ nào buộc phải làm cỗ.
Người chưa lập gia đình mất đi, cháu nào sẽ thờ?
Thường là cháu ở nhà đang thờ ông bà, cha mẹ, để mọi việc thờ cúng ở cùng một nơi. Anh chị em nên thống nhất sớm và ghi lại vào sổ giỗ để đời sau biết.
Nhà có trẻ nhỏ thì nên giải thích về ảnh người anh, chị đã mất thế nào?
Giải thích ngắn, đúng sự thật, phù hợp tuổi: đây là anh hay chị của con, đã mất từ trước, cả nhà vẫn thương và nhớ. Cho trẻ cùng đặt hoa giúp trẻ hiểu mà không sợ.
Có nên gửi bài vị người mất trẻ vào chùa?
Đó là một cách nhiều gia đình chọn, nhất là khi không còn ai ở nhà để thờ hoặc gia đình theo Phật giáo. Nên hỏi nhà chùa về việc nhận, cách thờ và việc thăm viếng. Gia đình vẫn có thể giữ ảnh ở nhà để tưởng nhớ.
Có người bảo nhà gặp chuyện vì chưa thờ đúng người mất trẻ, có nên tin không?
Nên bình tĩnh. Không có căn cứ để cho rằng người thân đã khuất gây chuyện cho người sống. Nếu muốn sắp lại việc thờ, hãy hỏi các cụ trong họ hoặc nhà chùa quen, và cẩn thận với lời khuyên bắt chi nhiều tiền.