Một nhà thờ họ truyền thống ở đồng bằng Bắc Bộ thường gồm, từ ngoài vào: cổng hay nghi môn, tường bao và sân, có khi thêm bình phong và bể nước, rồi toà tiền đường là nơi hành lễ, phía sau là hậu cung, nơi đặt khám thờ và bài vị các đời. Nhà nhỏ có thể gộp tiền đường và hậu cung vào một toà ba gian, phần thờ đặt sâu ở gian giữa.
Đây là bố cục theo tập quán, không phải một bản thiết kế bắt buộc. Mỗi vùng, mỗi thời kỳ, mỗi họ có điều kiện khác nhau. Bài này đi lần lượt từng phần, giải thích tên gọi, chức năng, các kiểu mặt bằng thường gặp, và gợi ý cách quan sát khi bạn bước vào nhà thờ họ của mình lần đầu. Phần chọn hướng, chọn thế đất theo phong thủy không thuộc bài này.
Từ ngoài vào: nghi môn, tường bao, sân và bình phong
Phần đầu tiên người đến nhìn thấy là cổng. Nhà thờ họ khá giả xưa thường có nghi môn, tức cổng có trụ biểu, mái nhỏ hoặc vòm, đôi khi đắp nổi hoa văn. Nhà khiêm tốn hơn chỉ có hai trụ gạch và cánh cổng gỗ. Cổng thường không làm thẳng vào chính giữa toà thờ ở một số nơi, có nơi lại làm thẳng; đây là chuyện lệ của từng họ, từng vùng, không phải quy tắc chung.
Sau cổng là sân, thường lát gạch Bát Tràng hoặc gạch đỏ ở nhà cũ, gạch xi măng hay đá ở nhà mới. Sân là chỗ con cháu đứng khi đông người, chỗ bày cỗ họ, dựng rạp ngày giỗ. Nhiều nhà thờ có bình phong xây ngay sau cổng hoặc trước sân, có khi kèm bể cạn trồng cây cảnh. Bình phong có tác dụng che chắn tầm nhìn thẳng từ ngoài vào toà thờ, tạo khoảng dừng trước khi bước vào chỗ trang nghiêm.
Tường bao quanh khuôn viên giữ ranh giới, đồng thời bảo vệ hiện vật bên trong. Ở nhiều làng, một bên sân có nhà ngang hoặc nhà khách dùng để nấu cỗ, cất bàn ghế, cho người trông nhà thờ ở. Khi họ bàn sửa sang, những công trình phụ này thường được thay trước vì xuống cấp nhanh, còn toà chính được giữ cẩn thận hơn.
Toà tiền đường: nơi con cháu hành lễ
Tiền đường, có nơi gọi là bái đường hay nhà tiền tế, là toà phía trước, rộng và thoáng, thường là nhà ba gian hai chái hoặc năm gian. Đây là nơi chủ tế và con cháu đứng làm lễ trong dịp giỗ họ, nơi đặt hương án, bàn lễ chung, chiêng trống nếu họ có. Ngày thường, đây cũng là chỗ họp họ, chỗ để các cụ ngồi bàn việc.
Gian giữa tiền đường thường đặt hương án trước, nhìn thẳng vào hậu cung. Hai gian bên có thể đặt ban thờ phụ, ví dụ ban thờ những người có công dựng nhà thờ, ban thờ người trong họ mất sớm không có ai thờ, tuỳ lệ họ. Hoành phi, câu đối treo ở gian giữa và các cột; việc đọc và chọn nội dung câu đối là đề tài khác.
Ở nhà thờ họ nhỏ, tiền đường và phần thờ nằm chung trong một toà. Lúc đó gian giữa chia hai lớp: lớp trước để đứng lễ, lớp trong cùng đặt khám thờ, thường cao hơn, có cửa võng hoặc y môn che. Người lần đầu vào có thể nghĩ nhà chỉ có một gian lễ, nhưng thực ra lớp trong đóng vai trò như hậu cung thu nhỏ. Hiểu vậy để khi họ bàn mở rộng, mọi người biết mình đang thêm phần nào chứ không vô tình xoá mất chỗ thờ chính.
Hậu cung, hậu đường: nơi đặt khám thờ và bài vị các đời
Hậu cung là phần sâu nhất, kín và tối hơn tiền đường. Ở đây đặt khám thờ hoặc ngai thờ, trong đó là bài vị thuỷ tổ và các đời tổ chung của họ. Một số họ thờ bài vị riêng cho từng đời, xếp theo hàng; một số họ chỉ thờ một bài vị chung ghi tên thuỷ tổ và "liệt vị tiên tổ"; có họ dùng một khám lớn đặt nhiều bài vị nhỏ. Cách xếp thứ tự các đời, thờ bao nhiêu đời ở nhà thờ họ, mỗi họ theo lệ riêng và theo sách cũ mà họ dùng.
Theo tập quán nhiều nơi, vị trí trung tâm và cao nhất dành cho thuỷ tổ. Các đời sau xếp hai bên hoặc phía dưới. Một số họ theo lối sắp xếp chiêu mục trong lễ chế cổ, đặt các đời xen kẽ trái phải; nhiều họ không theo. Khi chưa rõ, đừng tự sắp lại; hãy hỏi trưởng họ và các cụ, và ghi lại sơ đồ hiện có trước khi động vào bất cứ thứ gì.
Hậu cung thường được đóng cửa ngày thường, chỉ mở khi có lễ. Đây cũng là nơi cất những hiện vật quý nhất: sắc phong, gia phả bản gốc, đồ thờ cổ. Chính vì kín và ít người vào, hậu cung lại là nơi dễ bị mối, ẩm, chuột hoặc trộm mà không ai phát hiện kịp. Phần bảo quản có bài riêng trong danh mục này.
Tên gọi, chức năng và tên khác của từng bộ phận
Các tên dưới đây là cách gọi phổ biến; cùng một bộ phận, mỗi vùng có thể gọi khác. Ghi lại cách gọi trong họ bạn để đời sau không lẫn.
| Bộ phận | Tên khác hay gặp | Dùng để làm gì | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Nghi môn | Cổng, tam quan (ở nhà lớn) | Lối vào, đánh dấu khuôn viên thờ | Nhà thờ họ ít khi có tam quan đầy đủ như đình chùa |
| Sân | Sân gạch | Tụ họp, dựng rạp, bày cỗ | Nên có lối thoát nước tốt |
| Bình phong, bể cạn | Tắc môn (ở một số vùng miền Trung, Nam) | Che tầm nhìn thẳng, trang trí | Thường xây gạch, có khi đắp nổi |
| Tiền đường | Bái đường, nhà tiền tế | Hành lễ, họp họ | Thường ba hoặc năm gian |
| Ống muống, nhà thiêu hương | Nhà cầu | Nối tiền đường và hậu cung | Có ở kiểu nhà chữ công |
| Hậu cung | Hậu đường, chính tẩm | Đặt khám thờ, bài vị, cất hiện vật | Ngày thường đóng cửa |
| Nhà ngang, nhà khách | Nhà phụ, nhà bếp | Nấu cỗ, cất đồ, chỗ ở người trông nhà | Thường xây sau, thay mới nhiều lần |
Một số tên như "tắc môn" là cách gọi bình phong nhỏ thường gặp ở Huế và Nam Bộ. Nếu họ bạn dùng tên khác, cứ theo tên trong họ; điều quan trọng là bản vẽ, sổ sách của họ dùng thống nhất một cách gọi.
Kiểu mặt bằng: nhà chữ nhất, chữ đinh, chữ công, chữ nhị
Chữ nhất. Một toà nhà ngang duy nhất, ba hoặc năm gian, phần thờ đặt ở gian giữa. Đây là kiểu phổ biến nhất ở nhà thờ chi và nhà thờ họ nhỏ, dễ dựng và dễ trông coi.
Chữ đinh. Toà tiền đường nằm ngang phía trước, hậu cung là một toà dọc nối vào giữa phía sau, nhìn từ trên xuống giống chữ đinh trong chữ Hán. Kiểu này tách rõ chỗ hành lễ và chỗ thờ, hay gặp ở nhà thờ họ có quy mô vừa.
Chữ công. Tiền đường phía trước, hậu cung phía sau, giữa là một nhà cầu ngắn gọi là ống muống hay nhà thiêu hương. Nhìn từ trên giống chữ công. Đây là kiểu của nhà thờ họ lớn, đình, đền ở Bắc Bộ.
Chữ nhị và các kiểu ghép. Hai toà song song trước sau, không có nhà cầu nối; hoặc các kiểu kết hợp thêm nhà ngang hai bên tạo thành chữ môn, chữ khẩu. Kiểu ghép thường là kết quả của nhiều lần mở rộng qua các đời.
Đọc tuổi nhà qua mặt bằng. Một nhà thờ có toà chính bằng gỗ cũ mà nhà cầu hay nhà ngang làm bê tông thường là dấu hiệu từng được mở rộng ở các giai đoạn khác nhau. Ghi chú điều này giúp họ khi tu bổ biết phần nào là gốc, phần nào là thêm sau, để giữ đúng phần cần giữ.
Kết cấu gỗ, mái và các chi tiết trang trí
Nhà thờ họ cũ ở Bắc Bộ phần lớn làm theo kết cấu khung gỗ: hệ cột cái, cột quân, vì kèo đỡ mái, các bộ phận liên kết bằng mộng chứ không dùng đinh. Gỗ thường là lim, xoan, mít hoặc các loại gỗ địa phương, tuỳ điều kiện của họ khi dựng. Mái lợp ngói ta hoặc ngói mũi hài, đầu đao có thể cong vừa phải. Nền nhà thường cao hơn sân vài bậc để tránh ẩm.
Phần trang trí tập trung ở vì kèo, xà, cửa võng, khám thờ: chạm hoa lá, mây, các linh vật quen thuộc như rồng, phượng, nghê. Mức độ trang trí phụ thuộc vào tay nghề phường thợ và khả năng của họ ở thời điểm dựng. Nhiều nhà thờ họ ở làng cổ có những mảng chạm mà ngày nay người ta coi là tư liệu nghệ thuật dân gian đáng giá.
Chính vì kết cấu mộng gỗ, nhà thờ cũ có thể tháo dỡ và dựng lại khi tu bổ, thay những cấu kiện hỏng. Đây là kỹ thuật cần phường thợ mộc truyền thống có kinh nghiệm. Khi bàn sửa, hiểu kết cấu giúp họ đặt câu hỏi đúng cho người thợ: cấu kiện nào còn dùng được, cấu kiện nào phải thay, có thể giữ lại những mảng chạm cũ không.
Về thăm nhà thờ họ lần đầu: nhìn gì, hỏi gì
Nhiều người trẻ, nhất là con cháu lớn lên ở thành phố hay nước ngoài, lần đầu bước vào nhà thờ họ mà không biết bắt đầu từ đâu. Trình tự dưới đây giúp bạn vừa giữ lễ vừa hiểu được ngôi nhà:
- Báo trước với người trông nhà thờ hoặc trưởng họ để có người mở cửa và dẫn. Nhiều nhà thờ khoá cửa hậu cung, không tự ý vào.
- Ăn mặc gọn gàng, kín đáo như khi đến nơi thờ tự. Đến cổng thì chậm lại, nhìn toàn cảnh: cổng, sân, các toà nhà, nhà phụ.
- Thắp hương ở hương án chính tại tiền đường theo hướng dẫn của người dẫn; không tự thắp ở hậu cung nếu chưa được mời.
- Hỏi về các bài vị: thuỷ tổ là ai, các đời được thờ ở đâu, chi của mình thuộc phần nào. Đây là dịp nghe chuyện họ trực tiếp.
- Xin phép trước khi chụp ảnh. Nếu được phép, chụp toàn cảnh và kiến trúc để lưu cho gia đình, tránh chụp cận bài vị, sắc phong nếu họ không muốn công khai.
- Ghi lại những gì nghe được: tên gọi các toà, năm dựng nếu có người biết chắc, những lần tu sửa. Ghi chú này có ích cho người chép gia phả về sau.
- Trước khi về, hỏi xem họ đang cần gì: người trông, công dọn dẹp, góp quỹ tu bổ. Một lần về thăm có thể là khởi đầu cho việc gắn bó lâu dài.
Lần đầu thường bỡ ngỡ, nhưng các cụ trong họ thường rất vui khi có con cháu ở xa hỏi chuyện nhà thờ. Câu hỏi của bạn đôi khi lại khiến các cụ lục lại những chi tiết mà chính họ chưa ghi chép.
Câu hỏi thường gặp
Nhà thờ họ có bắt buộc phải có hậu cung không?
Không. Nhà thờ nhỏ thường chỉ có một toà ba gian, phần thờ đặt ở lớp trong cùng của gian giữa. Hậu cung tách riêng là đặc điểm của nhà thờ có quy mô lớn hơn. Điều quan trọng là có chỗ thờ trang nghiêm, an toàn cho bài vị và hiện vật.
Kiểu nhà chữ đinh và chữ công khác nhau thế nào?
Chữ đinh có tiền đường nằm ngang và hậu cung là toà dọc nối vào giữa phía sau. Chữ công có thêm một nhà cầu ngắn ở giữa tiền đường và hậu cung, gọi là ống muống hay nhà thiêu hương. Chữ công thường gặp ở công trình lớn hơn.
Bài vị thuỷ tổ có phải luôn đặt chính giữa?
Theo tập quán phổ biến là vậy, ở vị trí trung tâm và cao nhất của hậu cung. Tuy nhiên cách xếp các đời còn lại khác nhau giữa các họ, có họ theo lối chiêu mục, có họ xếp theo hàng. Khi chưa rõ, đừng tự sắp lại, hãy hỏi trưởng họ.
Có thể thay sân gạch cũ bằng sân bê tông không?
Về kỹ thuật thì được, nhưng nên bàn trong họ trước. Sân gạch cũ thoát nước tốt hơn và hợp với nhà gỗ, còn bê tông dễ đọng nước, hắt ẩm vào chân cột. Nếu nhà thờ đã được xếp hạng di tích thì mọi thay đổi phải theo quy định quản lý di tích.
Có nên dựng thêm nhà khách cạnh nhà thờ họ không?
Nhiều họ có nhà ngang hay nhà khách để nấu cỗ, cất bàn ghế và cho người trông nhà ở. Nên xây thấp hơn và lùi so với toà thờ để không lấn át, đồng thời hỏi xã, phường về thủ tục xây dựng trước khi làm.
Chụp ảnh bên trong nhà thờ họ có được không?
Tuỳ lệ từng họ. Phần lớn các họ cho chụp toàn cảnh và kiến trúc, nhưng có họ không muốn công khai ảnh bài vị, sắc phong hay gia phả. Hãy xin phép người trông nhà thờ hoặc trưởng họ trước, và không đăng lên mạng nếu chưa được đồng ý.