Không chỉ người theo đạo Phật hay Công giáo, mà cả tín đồ Cao Đài, Phật giáo Hòa Hảo và Tin Lành ở Việt Nam đều có cách riêng để nhớ ơn tổ tiên. Có đạo giữ bàn thờ ông bà với lễ vật giản dị, có đạo không thắp hương nhưng tổ chức buổi tưởng niệm có cầu nguyện, hát thánh ca. Hình thức khác nhau khá nhiều, điều chung là con cháu không quên người đi trước.
Bài này mô tả ở mức phổ thông những gì thường thấy trong đời sống các cộng đồng ấy, để người trong một đại gia đình nhiều niềm tin hiểu nhau hơn. Mỗi tôn giáo có giáo lý và hướng dẫn riêng, có thể khác nhau giữa các hệ phái, các địa phương. Bài không thay lời chức sắc; khi cần biết chính xác nên làm gì, bạn hãy hỏi người có trách nhiệm trong cộng đồng tôn giáo của mình.
Vì sao ba cộng đồng này hay được hỏi đến
Cao Đài và Phật giáo Hòa Hảo là hai tôn giáo ra đời ở Nam Bộ vào nửa đầu thế kỷ 20: đạo Cao Đài được khai lập năm 1926, có Toà Thánh ở Tây Ninh; Phật giáo Hòa Hảo do ông Huỳnh Phú Sổ khai lập năm 1939 tại làng Hòa Hảo, nay thuộc tỉnh An Giang. Cả hai đều có nhiều tín đồ ở miền Tây và miền Đông Nam Bộ, và đều hình thành trong một môi trường văn hoá mà thờ cúng ông bà là nếp sống của mọi nhà.
Tin Lành thì vào Việt Nam từ đầu thế kỷ 20 và có mặt ở nhiều vùng, trong đó có cộng đồng đáng kể ở Tây Nguyên và miền núi phía Bắc. Trong một thời gian dài, người ngoài thường nghĩ tín đồ Tin Lành "bỏ ông bà" vì họ không thắp hương, không lạy bàn thờ. Cách nghĩ ấy không đúng với thực tế, và chính các cộng đồng Tin Lành Việt Nam đã có nhiều nỗ lực giải thích cách họ nhớ ơn tổ tiên.
Vì vậy, khi một người con dâu theo Tin Lành về nhà chồng, hay một nhà có ông nội theo Cao Đài, bà ngoại theo Hòa Hảo, câu hỏi "nhà mình nhớ ông bà thế nào cho phải" là câu hỏi rất thật. Hiểu đôi chút về mỗi đạo giúp các thành viên tôn trọng nhau, thay vì đoán mò và hiểu lầm.
Tín đồ Cao Đài và việc thờ ông bà
Trong đạo Cao Đài, chỗ thờ chính trong nhà tín đồ là thiên bàn thờ Đức Chí Tôn, với biểu tượng Thiên Nhãn. Theo những gì nhiều gia đình tín đồ chia sẻ, việc thờ ông bà vẫn được giữ, với bàn thờ cửu huyền thất tổ đặt riêng, tách khỏi thiên bàn. Cách bố trí cụ thể, lễ vật, giờ cúng có quy định riêng, và có thể khác nhau giữa các chi phái Cao Đài.
Đạo Cao Đài có các nghi lễ dành cho người đã khuất do chức sắc hướng dẫn, như lễ cầu siêu. Ngày giỗ, gia đình tín đồ thường mời bà con, đạo hữu đến dự, cúng theo nghi thức của đạo. Nhiều nơi giữ tinh thần lễ vật thanh đạm, đề cao lòng thành và sự hoà thuận trong gia đình.
Nếu bạn là người ngoài đạo được mời dự một ngày giỗ ở gia đình tín đồ Cao Đài, cách tốt nhất là quan sát và làm theo chủ nhà ở mức mình thấy thoải mái. Những thắc mắc về giáo lý, như ý nghĩa các nghi thức hay quan niệm về người đã khuất, nên được hỏi chức sắc ở thánh thất gần nhà. Bài này không đủ thẩm quyền để giải thích thay họ.
Phật giáo Hòa Hảo: thờ ông bà giản dị
Phật giáo Hòa Hảo nổi tiếng với chủ trương tu tại gia và nghi lễ giản dị. Theo cách nhiều gia đình tín đồ mô tả, trong nhà có chỗ thờ Tam Bảo với tấm vải màu dó thay cho tượng, và có chỗ thờ ông bà, cửu huyền thất tổ. Lễ vật thường là hoa tươi, nước sạch, nhang, tránh những thứ cầu kỳ, tốn kém.
Tín đồ Hòa Hảo được biết đến với việc không đốt vàng mã, không cúng lễ rườm rà, đề cao việc học hỏi giáo lý và làm việc thiện. Ngày giỗ ông bà, nhiều gia đình vẫn nấu cơm mời bà con, nhưng phần cúng giữ ở mức giản dị. Nhiều làng ở miền Tây có những hoạt động từ thiện như nấu cơm cho người nghèo, làm cầu, sửa đường, gắn với tinh thần làm phước.
Điều đáng học ở cách làm này, kể cả với người không theo đạo, là ý tưởng lòng thành không đo bằng lễ vật. Một bình hoa, ly nước, nén nhang là đủ để con cháu đứng trước ông bà. Phần tiền lẽ ra dành cho mâm cao cỗ đầy có thể dùng làm việc có ích hơn. Muốn hiểu sâu giáo lý và các quy định cụ thể, bạn nên hỏi Ban Trị sự hoặc những người có trách nhiệm trong cộng đồng tín đồ ở địa phương.
Tin Lành: tưởng niệm thay cho thờ cúng
Tín đồ Tin Lành không thắp hương, không lạy trước bàn thờ, không dâng lễ vật cho người đã khuất, vì theo giáo lý của họ, sự thờ phượng chỉ dành cho Thiên Chúa. Nhưng điều đó không có nghĩa họ không nhớ ơn ông bà. Nhiều cộng đồng Tin Lành Việt Nam nhấn mạnh rằng hiếu kính cha mẹ là một điều răn quan trọng, và lòng biết ơn tổ tiên được bày tỏ theo cách khác.
Cách phổ biến là tổ chức buổi lễ tưởng niệm vào ngày mất của người thân: gia đình, họ hàng, anh chị em trong hội thánh tụ họp, cầu nguyện, hát thánh ca, ôn lại cuộc đời và những điều tốt đẹp người đã khuất để lại. Nhiều nhà đặt di ảnh ở chỗ trang trọng, có hoa tươi, như một cách nhớ chứ không phải thờ. Dịp Tết, một số hội thánh có buổi nhóm đặc biệt để cảm tạ và tưởng nhớ tổ tiên.
Viếng mộ, chăm sóc mộ phần cũng là việc tín đồ Tin Lành vẫn làm. Họ dọn dẹp, đặt hoa, cầu nguyện bên mộ. Người trong họ hàng không theo đạo nên hiểu rằng việc tín đồ Tin Lành không thắp hương không phải là bất kính, mà là sự trung thành với niềm tin của họ. Ngược lại, người Tin Lành cũng nên tôn trọng bàn thờ của gia đình bên kia.
So sánh nhanh ba cách nhớ ông bà
Bảng dưới tóm tắt ở mức phổ thông. Thực tế mỗi cộng đồng có nhiều hệ phái và thực hành địa phương; đây chỉ là bức tranh chung để người trong gia đình hiểu nhau.
| Khía cạnh | Cao Đài | Phật giáo Hòa Hảo | Tin Lành |
|---|---|---|---|
| Chỗ thờ ông bà trong nhà | Có, đặt riêng với thiên bàn | Có, giản dị | Không có bàn thờ; nhiều nhà đặt di ảnh có hoa |
| Thắp hương | Có | Có | Không |
| Lễ vật | Thanh đạm, theo nghi thức của đạo | Hoa, nước sạch, nhang | Không dâng lễ vật cho người đã khuất |
| Đốt vàng mã | Thường không khuyến khích | Không | Không |
| Ngày giỗ | Có, có nghi thức của đạo | Có, cúng giản dị, mời bà con | Lễ tưởng niệm, cầu nguyện, hát thánh ca |
| Người nên hỏi | Chức sắc ở thánh thất | Ban Trị sự địa phương | Mục sư, quản nhiệm hội thánh |
Nếu thấy chỗ nào trong bảng khác với điều gia đình bạn đang làm, rất có thể đó là khác biệt giữa các hệ phái hoặc địa phương. Hãy tin vào hướng dẫn của cộng đồng mình hơn là một bảng tóm tắt chung.
Điểm chung đáng để ý giữa ba cách nhớ ông bà
Đặt cạnh nhau, cách nhớ ông bà của ba cộng đồng này khác nhau rõ ở phần nghi thức. Nhưng nếu nhìn kỹ, có vài điểm chung đáng chú ý. Điểm thứ nhất là sự giản dị: cả ba đều không đề cao lễ vật cầu kỳ, không khuyến khích đốt vàng mã, đặt lòng thành và sự tưởng nhớ lên trên hình thức.
Điểm thứ hai là tính cộng đồng. Ngày giỗ ở gia đình tín đồ Cao Đài thường có đạo hữu đến dự, ở gia đình Hòa Hảo có bà con trong xóm, ở gia đình Tin Lành có anh chị em trong hội thánh. Người đã khuất được nhớ đến không chỉ bởi con cháu mà bởi cả một cộng đồng từng sống cùng họ. Điều này rất gần với tinh thần giỗ họ, giỗ làng của người Việt xưa.
Điểm thứ ba là gắn việc nhớ người đã khuất với việc làm điều tốt cho người đang sống. Làm phước, giúp người nghèo, chăm sóc mộ phần, giữ gìn hoà khí trong gia đình đều được coi là cách bày tỏ lòng biết ơn. Đây cũng là điều mà người không theo tôn giáo nào có thể học hỏi, vì nó không đòi hỏi tin vào giáo lý nào cả.
Nhận ra những điểm chung này giúp các thành viên trong một gia đình nhiều niềm tin bớt thấy mình xa lạ với nhau. Mỗi người đứng ở một chỗ, nhưng cùng nhìn về một hướng.
Cư xử thế nào khi cả nhà không cùng một niềm tin
Đại gia đình người Việt ngày nay rất hay có nhiều niềm tin cùng sống. Những bước dưới đây được nhiều gia đình đúc kết để ngày giỗ, ngày Tết vẫn là dịp sum họp chứ không thành dịp căng thẳng:
- Nói chuyện trước ngày giỗ: ai lo phần nào, người theo đạo khác sẽ tham gia ra sao, có cần chuẩn bị gì riêng như món chay.
- Không ép ai làm điều trái niềm tin: không bắt người Tin Lành thắp hương, không bắt người không theo đạo đọc kinh.
- Tìm phần chung mà ai cũng làm được: có mặt, kể chuyện về người đã khuất, dọn dẹp mộ, ăn bữa cơm chung.
- Để mỗi người tưởng nhớ theo cách của mình: người thắp hương, người cầu nguyện, người lặng im một phút, đều được tôn trọng như nhau.
- Tránh tuyệt đối những lời so sánh đạo nào hơn đạo nào trong ngày giỗ.
- Khi có bất đồng lớn, nhờ người có uy tín ở cả hai phía, như trưởng họ và chức sắc của tôn giáo kia, cùng ngồi lại.
Một đại gia đình nhiều niềm tin mà vẫn sum họp được trong ngày giỗ là điều đáng quý. Nó cho con cháu thấy rằng nhớ ơn tổ tiên là điểm chung đủ lớn để mọi người gặp nhau.
Câu hỏi thường gặp
Tín đồ Cao Đài có thờ ông bà không?
Có. Theo nhiều gia đình tín đồ chia sẻ, nhà vẫn có chỗ thờ cửu huyền thất tổ đặt riêng với thiên bàn thờ Đức Chí Tôn, và có nghi lễ dành cho người đã khuất. Cách làm cụ thể nên hỏi chức sắc ở thánh thất gần nhà.
Phật giáo Hòa Hảo cúng ông bà bằng gì?
Theo cách nhiều gia đình tín đồ mô tả, lễ vật thường giản dị gồm hoa tươi, nước sạch và nhang, không đốt vàng mã. Ngày giỗ vẫn có thể nấu cơm mời bà con. Chi tiết nên hỏi Ban Trị sự hoặc người có trách nhiệm ở địa phương.
Người Tin Lành có phải là bỏ ông bà không?
Không. Tín đồ Tin Lành không thắp hương hay lạy bàn thờ vì niềm tin của họ, nhưng vẫn nhớ ơn tổ tiên qua lễ tưởng niệm, cầu nguyện, đặt di ảnh có hoa và chăm sóc mộ phần. Hiếu kính cha mẹ được họ coi là điều quan trọng.
Con dâu theo Tin Lành về nhà chồng ngày giỗ nên làm gì?
Có thể có mặt, phụ giúp chuẩn bị, đứng nghiêm hoặc cầu nguyện thầm khi gia đình thắp hương. Nên nói trước với bố mẹ chồng để họ hiểu. Phía gia đình chồng cũng nên tôn trọng, không ép thắp hương.
Gia đình nhiều tôn giáo nên làm giỗ theo cách của ai?
Thường người đang đứng ra lo giỗ chủ trì theo nếp nhà mình, các thành viên khác tham gia theo cách phù hợp với niềm tin của họ. Điều quan trọng là bàn trước, không ép buộc và giữ được bữa cơm sum họp.
Muốn hiểu chính xác giáo lý về tổ tiên của một đạo thì hỏi ai?
Nên hỏi người có trách nhiệm trong cộng đồng đó: chức sắc Cao Đài ở thánh thất, Ban Trị sự Phật giáo Hòa Hảo ở địa phương, mục sư ở hội thánh Tin Lành. Bài viết phổ thông chỉ giúp bạn có bức tranh chung.