Cháu đích tôn là con trai trưởng của người con trai trưởng, tức cháu nội trưởng trong một nhánh gia đình tính theo dòng cha. Theo tập quán của nhiều gia đình người Việt, con trưởng và sau đó là cháu đích tôn là người được trông đợi giữ hương khói: giữ bàn thờ, đứng ra lo giỗ, thay mặt anh em trông coi mộ phần. Đây là lệ của gia đình và dòng họ, không phải một chức danh do pháp luật quy định.
Nhiều người lớn lên mới nghe ông bà gọi mình là "đích tôn" và không rõ chữ ấy kéo theo những việc gì. Bài này giải thích các tên gọi hay bị dùng lẫn, gốc của tập quán, việc cụ thể của người giữ hương khói, những trường hợp lệ cũ không còn khớp với gia đình hiện nay, và cách cả nhà chia gánh cho người con trưởng. Mỗi họ một lệ; chỗ nào bạn còn phân vân, các cụ trong họ là người nên hỏi đầu tiên.
Đích tôn, trưởng nam, trưởng tôn: các tên gọi hay bị dùng lẫn
Mấy chữ dưới đây xuất hiện trong lời ông bà, trong gia phả và trong cách gọi ở quê. Cách hiểu có chỗ khác nhau giữa các vùng; bảng ghi cách hiểu thường gặp nhất để bạn có chỗ bám.
| Tên gọi | Thường dùng để chỉ ai | Ghi chú |
|---|---|---|
| Con trưởng, trưởng nam | Con trai lớn nhất của một cặp cha mẹ | Có nơi gọi con cả; nếu con đầu là gái thì "con cả" và "trưởng nam" là hai người khác nhau |
| Con trưởng (theo nghĩa rộng) | Người con lớn nhất, không phân biệt trai gái | Cách hiểu này ngày càng phổ biến trong đời sống thành phố |
| Đích tử | Con do vợ cả sinh ra, trong xã hội cũ có vợ cả vợ lẽ | Chữ "đích" vốn để phân biệt dòng vợ cả với dòng vợ thứ |
| Đích tôn, cháu đích tôn | Con trai trưởng của con trai trưởng | Là cháu nội trưởng tính theo dòng cha; ông bà nội thường gọi thân mật như vậy |
| Trưởng tôn | Cháu trưởng, thường dùng trong văn bản, gia phả | Gần nghĩa với đích tôn, nhiều nhà dùng thay nhau |
| Trưởng chi, trưởng ngành, trưởng tộc | Người đứng đầu một chi, một ngành hay cả họ | Thuộc tổ chức dòng họ, rộng hơn một gia đình |
Điểm đáng nhớ: chữ "đích" ban đầu gắn với chế độ vợ cả vợ lẽ đã không còn, nên ngày nay khi nói "đích tôn" người ta hầu như chỉ còn hiểu theo thứ bậc trưởng – thứ. Còn "trưởng tộc" là chuyện của cả dòng họ, được bàn ở mục riêng về tổ chức họ tộc trên trang này.
Vì sao tập quán giao hương khói cho con trưởng
Gốc xa của tập quán là chế độ tông pháp mà Nho giáo đề cao: dòng họ được tổ chức theo trục cha truyền con trưởng, người trưởng vừa giữ việc tế tự vừa là đầu mối để các nhánh thứ quy về. Khi tư tưởng ấy vào Việt Nam qua nhiều thế kỷ, nó gặp sẵn nếp thờ ông bà rất lâu đời của người Việt, và hai thứ hoà vào nhau thành cách làm mà nhiều gia đình còn giữ.
Gốc gần hơn nằm ở đời sống làng quê. Trong nhiều gia đình nông nghiệp xưa, con trai trưởng thường ở lại nhà cha mẹ, chăm cha mẹ lúc già, rồi nhận ngôi nhà và phần ruộng dành cho việc thờ cúng. Các em lớn lên dựng nhà riêng, ra ở chỗ khác. Người ở lại giữ nhà thì giữ luôn bàn thờ; đó là sắp xếp rất thực tế chứ không chỉ là chuyện danh phận.
Cũng vì thế mà tập quán cũ đi kèm một phần tài sản: phần hương hoả để lo giỗ chạp, sửa mộ, tu bổ bàn thờ. Người giữ hương khói có trách nhiệm, đồng thời có nguồn để làm. Khi phần tài sản ấy không còn, gánh của người con trưởng thành nặng hơn, và đó là một trong những lý do nhiều nhà ngày nay chia lại việc thờ cúng cho cả anh chị em.
Cần nói rõ: đây là tập quán, có biến thể theo vùng và theo từng họ. Có nơi giao cho con út ở với cha mẹ, có nơi con gái giữ, có nơi các con thay nhau. Không có một lệ "chuẩn" chung cho cả nước.
Người giữ hương khói thường đảm nhận những việc gì
Mỗi nhà một khác, nhưng khi các cụ nói "giao cho con trưởng giữ hương khói", những việc dưới đây là phần thường được hiểu kèm theo. Liệt kê ra để người nhận việc thấy rõ mình đang gánh gì, và để anh chị em biết chỗ nào cần góp tay.
- Giữ bàn thờ chính của cha mẹ, ông bà trong nhà mình: thắp hương ngày rằm, mồng một, lau dọn, thay hoa, giữ nơi thờ sạch sẽ.
- Đứng ra lo các ngày giỗ của những người được thờ: báo ngày cho anh em, chuẩn bị lễ, mời họ hàng gần, làm người thắp hương đầu tiên.
- Thay mặt gia đình trong các việc chung của họ: dự giỗ họ, họp họ, góp quỹ họ phần của nhánh mình.
- Trông coi mộ phần của cha mẹ, ông bà: tảo mộ, sửa sang khi cần, bàn với anh em khi có việc lớn như xây lại, cải táng.
- Giữ giấy tờ, kỷ vật của gia đình: gia phả bản của nhánh, ảnh cũ, sổ ghi ngày giỗ, giấy tờ nhà đất có liên quan tới nơi thờ.
- Làm đầu mối liên lạc: con cháu ở xa về quê thường ghé nhà người giữ hương khói trước, hỏi chuyện họ hàng qua người đó.
- Truyền lại cho đời sau: kể cho con cháu về người được thờ, dạy các con cách thắp hương, giữ ngày giỗ.
Danh sách này cho thấy phần lớn việc là việc của thời gian và sự có mặt, không phải tiền. Người ở xa khó làm trọn, dù thương cha mẹ đến đâu. Đó là chỗ cả nhà nên bàn thẳng với nhau thay vì mặc định một người.
Khi lệ cũ không khớp với gia đình hiện tại
Con trưởng mất sớm. Theo tập quán nhiều họ, việc thờ cúng chuyển sang con trai trưởng của người đó, tức cháu đích tôn, kể cả khi cháu còn nhỏ; trong lúc chờ cháu lớn, mẹ của cháu hoặc một người chú trông nom thay. Có họ lại chuyển sang người em trai kế. Không có cách nào đúng tuyệt đối; điều quan trọng là cả nhà bàn và thống nhất.
Con trưởng chỉ có con gái. Lệ cũ ở nhiều nơi sẽ tính sang nhánh của em trai để tìm "đích tôn". Ngày nay nhiều nhà để con gái của người trưởng tiếp tục giữ hương khói, vì đó là người gắn bó và ở gần. Pháp luật không cấm cách nào; bài riêng về con gái thờ cúng cha mẹ trên trang này đi sâu hơn.
Cháu đích tôn ở xa, ra nước ngoài. Danh phận không đổi, nhưng việc hằng ngày cần người làm. Nhiều nhà giữ bàn thờ ở nhà người em ở quê, cháu đích tôn về dịp giỗ lớn và lo phần đóng góp. Cách chia như vậy nên được nói rõ trong buổi họp gia đình, đừng để thành sự im lặng gây hiểu lầm.
Con nuôi, con riêng. Pháp luật coi con nuôi hợp pháp có quyền như con đẻ trong thừa kế. Về thờ cúng, nhiều gia đình đã để con nuôi giữ hương khói cha mẹ nuôi. Nếu trong họ có ý kiến khác, đó là chuyện tập quán để bàn, không phải chuyện con nuôi "không được".
Người con trưởng không muốn nhận. Có người vì công việc, vì hoàn cảnh hay vì niềm tin riêng mà không nhận vai này. Gượng ép thường sinh ra một bàn thờ bị bỏ quên. Nói thật với nhau, rồi chọn người phù hợp, tốt hơn giữ danh nghĩa mà không ai làm.
Đích tôn của một nhà khác với trưởng tộc của một họ
Hai vai này hay bị gộp làm một. Cháu đích tôn giữ hương khói trong phạm vi một gia đình, thường là thờ cha mẹ, ông bà, có khi thêm cụ kỵ. Trưởng tộc, trưởng họ là người đứng đầu cả dòng họ hay một chi lớn, lo giỗ tổ, nhà thờ họ, gia phả chung, quỹ họ. Một người có thể là cả hai nếu thuộc nhánh trưởng của cả họ, nhưng phần lớn các cháu đích tôn chỉ là trưởng của nhánh nhỏ nhà mình.
Phân biệt như vậy giúp tránh hai kiểu lúng túng. Kiểu thứ nhất là cháu đích tôn của một nhánh thứ nghĩ mình phải lo luôn việc của cả họ, rồi thấy quá sức. Kiểu thứ hai là anh em trong nhà tưởng việc thờ cha mẹ đã có họ lo, trong khi họ chỉ lo phần tổ chung. Mỗi tầng có người phụ trách riêng.
Ở nhiều họ, việc chọn trưởng tộc có lệ riêng: có họ theo nhánh trưởng đời đời, có họ bầu người có uy tín, sức khoẻ và thời gian. Phần đó thuộc chuyện tổ chức họ tộc và được viết ở danh mục riêng; ở đây chỉ cần nhớ rằng danh phận đích tôn trong nhà không tự động kéo theo chức trưởng họ.
Pháp luật hôm nay nhìn việc giữ hương khói ra sao
Pháp luật Việt Nam hiện hành không có điều khoản nào buộc con trưởng hay cháu đích tôn phải thờ cúng, cũng không cấm người khác làm việc đó. Hiến pháp 2013 khẳng định công dân nam, nữ bình đẳng về mọi mặt. Trong thừa kế theo pháp luật, các con cùng hàng được hưởng phần ngang nhau, không phân biệt trai gái, trưởng thứ, con đẻ hay con nuôi hợp pháp.
Bộ luật Dân sự 2015 có một điều riêng về di sản dùng vào việc thờ cúng: người lập di chúc có thể dành một phần tài sản cho việc thờ cúng và chỉ định người quản lý. Người được chỉ định có thể là con trưởng, cũng có thể là bất kỳ ai người lập di chúc tin cậy. Nếu di chúc không chỉ định, những người thừa kế cùng cử người quản lý. Nội dung chi tiết của điều này được viết ở bài riêng trên trang.
Như vậy, vai trò của con trưởng trong thờ cúng đứng trên tập quán và sự đồng thuận trong gia đình, không đứng trên một nghĩa vụ pháp lý. Khi có tranh chấp về nhà đất gắn với nơi thờ, toà án xét theo giấy tờ, di chúc, thoả thuận và luật hiện hành, chứ không theo chuyện ai là trưởng. Gặp việc cụ thể, bạn nên hỏi luật sư hoặc cán bộ tư pháp xã, phường và đối chiếu văn bản đang có hiệu lực.
Gánh của người con trưởng ngày nay và cách cả nhà chia sẻ
Nói rõ việc, đừng chỉ nói danh. Thay vì câu chung "anh cả lo hương khói", cả nhà nên liệt kê ra: ai giữ bàn thờ, ai lo giỗ nào, ai trông mộ, tiền giỗ góp thế nào. Viết ra một tờ giấy và mỗi người giữ một bản là đủ.
Tách tiền khỏi danh dự. Nhiều anh cả ngại nhận tiền góp của em vì sợ mang tiếng. Một quỹ giỗ nhỏ có sổ thu chi, mỗi năm đọc lại một lần trong ngày giỗ, giúp cả nhà thoải mái hơn nhiều so với kiểu ai muốn góp thì góp.
Chia việc theo chỗ ở. Người ở gần lo phần thường ngày, người ở xa lo phần đóng góp và về dịp lớn. Không ai phải làm hết, cũng không ai đứng ngoài.
Đừng để vợ người con trưởng gánh thay. Ở nhiều nhà, phần việc thật sự rơi vào người dâu trưởng. Ghi nhận và chia lại phần đó cho công bằng là cách giữ hoà khí lâu dài.
Chuẩn bị người kế tiếp. Cho con cháu theo cùng trong các ngày giỗ, kể chuyện về ông bà, ghi lại ngày giỗ và nơi đặt mộ. Đến lúc chuyển giao, người nhận đã quen việc chứ không bỡ ngỡ.
Câu hỏi thường gặp
Cháu đích tôn có phải là cháu nội lớn nhất trong nhà không?
Không hẳn. Cháu nội lớn nhất về tuổi có thể là con của người chú, người bác thứ. Cháu đích tôn theo cách hiểu thường gặp là con trai trưởng của người con trai trưởng, nên có khi ít tuổi hơn các anh chị họ khác.
Con gái đầu lòng của con trưởng có được gọi là đích tôn không?
Theo cách gọi truyền thống, chữ đích tôn thường dành cho cháu trai. Tuy vậy, cách gọi không quyết định ai được thờ cúng. Nhiều gia đình ngày nay để cháu gái trưởng giữ hương khói và pháp luật không cấm điều đó.
Cháu đích tôn có được hưởng thừa kế nhiều hơn anh chị em họ không?
Không. Trong thừa kế theo pháp luật, cháu chỉ hưởng thế vị khi cha mẹ mình mất trước ông bà, và phần ấy chia theo quy định, không cộng thêm vì là đích tôn. Muốn dành riêng phần cho việc thờ cúng thì người có tài sản cần lập di chúc.
Nếu anh cả không muốn giữ bàn thờ cha mẹ thì em có tự lập bàn thờ được không?
Được. Không có quy định nào cấm các con khác thờ cha mẹ. Nhiều nhà mỗi con đều có bàn thờ cha mẹ ở nhà mình. Điều nên làm là nói chuyện với anh cả để thống nhất ai lo các ngày giỗ chính, tránh mỗi người một ngày.
Ở họ mình, đích tôn có vai trò gì trong lễ giỗ họ?
Mỗi họ một lệ. Có họ để trưởng tộc làm chủ tế và đích tôn các chi đứng hàng đầu, có họ bầu người làm lễ theo tuổi tác, uy tín. Cách chắc nhất là hỏi trưởng họ hoặc các cụ đã nhiều lần dự giỗ họ.
Đích tôn còn nhỏ thì ai giữ hương khói thay?
Thường là mẹ của cháu, ông bà nếu còn, hoặc một người chú ruột. Người trông thay giữ bàn thờ và lo giỗ cho tới khi cháu đủ lớn. Nhiều nhà ghi lại thoả thuận này để về sau không ai hiểu nhầm là đã chuyển hẳn việc thờ cúng.