Con gái hoàn toàn có thể thờ cúng cha mẹ. Pháp luật Việt Nam không phân biệt con trai, con gái trong quyền thừa kế hay việc thờ cúng, và ngày càng nhiều gia đình chỉ có con gái để các con gái giữ hương khói: người ở gần giữ bàn thờ, các chị em chia nhau lo giỗ, khi cần thì bàn với nhà chồng cho êm.
Băn khoăn của nhiều người không nằm ở luật mà ở tập quán: câu "con gái là con người ta", lo nhà chồng phật ý, lo họ nội cho là "mất gốc". Bài này đi qua tập quán cũ nói gì, luật hiện nay nói gì, những cách các gia đình đang làm, và các bước bàn bạc để việc thờ cha mẹ đẻ của người con gái được cả hai bên đón nhận. Bài không bàn chuyện định kiến con trai nối dõi nói chung; trọng tâm là việc cụ thể trong nhà bạn.
Tập quán cũ nói gì về con gái và việc thờ cúng
Trong nếp nghĩ phụ hệ, con gái lấy chồng thì thuộc về nhà chồng, việc thờ cúng nhà mình giao cho con trai. Từ đó mới có câu "nữ sinh ngoại tộc", con gái sinh ra là người họ khác. Ở nhiều làng, khi nhà không có con trai, họ nội sẽ chọn một cháu trai trong họ để "lập tự", giữ phần hương hoả và thờ cúng thay.
Thế nhưng tập quán Việt chưa bao giờ đơn giản như vậy. Các nhà nghiên cứu luật sử thường nhắc rằng luật thời Lê có những điều khoản tôn trọng quyền tài sản của con gái, và có trường hợp phần hương hoả được giao cho con gái khi nhà không có con trai. Trong đời sống làng quê, con gái đi lấy chồng vẫn về giỗ cha mẹ, góp lễ, góp tiền, lo mộ phần; nhiều nơi con gái là người nhớ ngày giỗ kỹ nhất nhà.
Cũng có tục "gửi giỗ" hay "bầu hậu": gia đình không có người nối việc thờ cúng gửi một phần ruộng hoặc tiền cho chùa, cho làng để nhờ cúng giỗ về sau. Tục này cho thấy người xưa coi trọng việc hương khói không đứt hơn là hình thức ai phải đứng thắp hương.
Nói ngắn gọn, lệ cũ có thiên về con trai, nhưng chưa bao giờ đóng hẳn cánh cửa với con gái. Và các lệ ấy hình thành trong một đời sống rất khác: đông con, sống chung ba bốn thế hệ, ruộng đất làm nền kinh tế. Gia đình hai con, đều là con gái, sống ở thành phố là hoàn cảnh mà lệ cũ chưa từng tính tới.
Pháp luật hiện hành: con gái có quyền như con trai
Hiến pháp 2013 quy định công dân nam, nữ bình đẳng về mọi mặt. Luật Bình đẳng giới năm 2006 cũng nêu nguyên tắc bình đẳng giữa nam và nữ trong gia đình. Trong thừa kế theo pháp luật, con đẻ, con nuôi, con trai, con gái đều đứng ở hàng thừa kế thứ nhất của cha mẹ và hưởng phần ngang nhau.
Với việc thờ cúng, Bộ luật Dân sự 2015 có điều về di sản dùng vào việc thờ cúng: cha mẹ có thể để lại một phần tài sản cho việc thờ cúng và chỉ định người quản lý, người đó có thể là con gái. Nếu cha mẹ không để di chúc, các con cùng thoả thuận cử người quản lý phần ấy nếu có. Không điều luật nào nói con gái "không được" giữ hương khói hay quản lý tài sản thờ cúng.
Như vậy, nếu có trở ngại, trở ngại nằm ở sự đồng thuận trong gia đình và trong họ, không nằm ở pháp luật. Điều này quan trọng vì nhiều người con gái lo rằng mình thờ cha mẹ là làm "sai luật" hay sẽ bị họ nội đòi lại nhà. Quyền với nhà đất được xác định theo giấy tờ, di chúc và luật thừa kế; việc ai thắp hương không làm thay đổi quyền đó.
Khi có giấy tờ nhà đất đứng tên cha mẹ, có tranh chấp với người trong họ, hoặc muốn lập di chúc có phần thờ cúng, bạn nên hỏi luật sư hay phòng công chứng và đối chiếu văn bản hiện hành. Bài này chỉ nêu nguyên lý chung.
Những cách nhà không có con trai đang làm
Con gái ở gần giữ bàn thờ chính. Người con ở gần nhà cha mẹ, hoặc về ở hẳn nhà cha mẹ, giữ bàn thờ và lo các ngày giỗ. Các chị em khác góp tiền, về dự giỗ. Đây là cách phổ biến nhất vì gắn với chỗ ở thật.
Giữ nguyên bàn thờ ở nhà cũ của cha mẹ. Nếu nhà cha mẹ còn và có người ở hoặc trông coi, nhiều nhà giữ bàn thờ tại chỗ, các con thay nhau về thắp hương rằm, mồng một. Cách này hợp khi các con đều ở cùng tỉnh.
Mỗi chị em một ngày giỗ. Nhà có hai, ba con gái có khi chia: chị cả lo giỗ cha, em gái lo giỗ mẹ, Tết thì tụ về một nhà. Cần ghi rõ để năm nào cũng đúng người, đúng ngày.
Nhờ cháu trai bên nội, có thoả thuận. Một số nhà, theo ý cha mẹ hoặc theo lệ họ, nhờ con của chú bác giữ hương khói. Nếu làm vậy, nên bàn rõ phần đóng góp, phần mộ phần và giấy tờ nhà đất, tránh về sau hiểu nhầm là đã "giao hết".
Gửi giỗ ở chùa, kèm thờ tại nhà. Có gia đình gửi di ảnh, bài vị cha mẹ ở chùa để có nơi tưởng niệm lâu dài, đồng thời con cái vẫn thờ ở nhà mình. Đây là lựa chọn riêng của từng nhà, không có đúng sai.
Khi người con gái giữ bàn thờ phải đi xa
Hoàn cảnh hay gặp: người chị ở quê giữ bàn thờ cha mẹ nhiều năm, rồi theo chồng con vào Nam, hoặc sang nước ngoài làm việc. Bàn thờ không thể mang theo mãi, mà để lại thì không ai thắp hương. Nhiều nhà lúng túng đúng lúc này vì trước đó chưa từng bàn tới.
Có ba hướng thường được chọn. Hướng thứ nhất là chuyển việc giữ bàn thờ sang một chị em khác ở gần, người đi xa đóng góp phần giỗ và về dịp lớn. Hướng thứ hai là nhờ một người họ hàng tin cậy ở cạnh nhà cha mẹ trông nom, thắp hương ngày rằm, mồng một, có thù lao hoặc quà cảm ơn rõ ràng. Hướng thứ ba là người đi xa vẫn thờ cha mẹ ở nơi ở mới, còn ngày giỗ chính thì một chị em ở quê đứng ra lo cho họ hàng đến dự.
Việc chuyển chỗ thờ có nghi lễ riêng theo tập quán từng nơi, phần đó hỏi các cụ hoặc người hiểu lệ ở địa phương. Phần thuộc trách nhiệm thì nên viết ra: từ ngày nào ai giữ, ai lo giỗ nào, tiền góp thế nào, mộ phần ai trông. Một tờ giấy ghi rõ, mỗi chị em giữ một bản, giúp người đi xa yên lòng và người ở lại không thấy mình bị bỏ rơi với cả một gánh việc.
Bàn với chồng và nhà chồng khi thờ cha mẹ đẻ tại nhà mình
Phần khó nhất với nhiều người con gái là thưa chuyện với nhà chồng. Các bước dưới đây không phải công thức, nhưng giúp cuộc nói chuyện có đầu có đuôi và ít va chạm.
- Nói với chồng trước, riêng hai người: vì sao bạn muốn thờ cha mẹ, việc đó gồm những gì, mỗi năm mấy ngày giỗ, tốn bao nhiêu thời gian.
- Cùng chồng thưa chuyện với bố mẹ chồng, nói rõ đây là việc giữ đạo hiếu với cha mẹ đẻ, không thay thế việc thờ cúng bên nội.
- Hỏi ý các cụ bên nhà chồng xem có lệ gì cần giữ, ví dụ thờ riêng một gian, riêng một tầng hay thờ chung; tôn trọng ý của nhà chồng ở phần cách làm.
- Bàn với các chị em gái phần đóng góp và lịch giỗ, để gánh không dồn hết lên gia đình bạn.
- Báo cho họ nội bên cha mẹ đẻ biết cách sắp xếp, mời họ dự các ngày giỗ chính như trước.
- Sau một năm, cả nhà ngồi lại xem cách làm có ổn không, có gì cần chỉnh.
Cách đặt bàn thờ cụ thể khi một nhà thờ hai dòng là chuyện bày biện, nên hỏi người hiểu lệ địa phương. Ở đây chỉ cần nhớ: khi chồng và nhà chồng hiểu lý do, phần lớn băn khoăn tự tan.
Khi nào việc thờ cúng cần đi kèm giấy tờ
Phần lớn gia đình giữ hương khói bằng lời hứa với nhau. Có vài tình huống nên có giấy tờ rõ ràng để bảo vệ chính người con gái giữ bàn thờ và giữ hoà khí với họ hàng.
| Tình huống | Nên làm gì | Hỏi ai |
|---|---|---|
| Cha mẹ còn sống, muốn con gái giữ nhà và lo thờ cúng | Cha mẹ lập di chúc, có thể dành một phần làm di sản thờ cúng, chỉ định người quản lý | Phòng công chứng, luật sư |
| Cha mẹ đã mất, không có di chúc, nhà có nhiều con | Các con lập văn bản thoả thuận phân chia di sản và người giữ nơi thờ | Công chứng, cán bộ tư pháp xã, phường |
| Họ nội muốn nhận lại việc thờ cúng hoặc nhà đất | Đối chiếu giấy tờ nhà đất, di chúc; nói chuyện trước, tránh làm căng ngay | Trưởng họ để hoà giải, luật sư nếu cần |
| Nhờ cháu bên nội giữ hương khói | Ghi rõ phạm vi: thờ cúng là một việc, quyền với nhà đất là việc khác | Các bên tự lập, có thể công chứng |
| Gửi bài vị, di ảnh ở chùa | Hỏi rõ nội quy của chùa, lưu lại giấy biên nhận nếu có | Ban trị sự, nhà chùa |
Bảng chỉ là gợi ý về hướng đi. Mỗi trường hợp có giấy tờ khác nhau; kiểm văn bản pháp luật hiện hành và hỏi người có chuyên môn trước khi ký bất cứ thứ gì.
Giữ liên lạc với họ nội và truyền lại cho đời sau
Thờ cúng cha mẹ không chỉ là giữ một bàn thờ. Cha bạn còn có anh em, họ hàng, có mộ phần ông bà ở quê, có giỗ họ hằng năm. Nhiều người con gái giữ hương khói rất chu đáo trong nhà nhưng dần mất liên lạc với họ nội, rồi đến đời con mình thì không ai biết quê nội ở đâu.
Cách giữ mối không cầu kỳ: về dự giỗ họ khi có thể, góp quỹ họ phần của nhà mình, giữ số liên lạc của trưởng họ, nhờ ghi tên các con vào gia phả của họ nếu họ có lệ ghi con gái và cháu ngoại. Nhiều họ đã sửa tộc ước để ghi đủ con gái, việc này nên hỏi trực tiếp.
Với đời sau, câu hỏi thường gặp là: con của con gái, tức cháu ngoại, sau này có thờ ông bà ngoại không? Không có lệ chung. Có nhà để cháu ngoại tiếp tục thờ, có nhà đến lúc đó gửi bài vị vào nhà thờ họ nội hoặc vào chùa. Điều nên làm từ bây giờ là kể cho các con nghe về ông bà ngoại, cho con theo về quê, ghi lại ngày giỗ và nơi đặt mộ. Khi các con hiểu và thương, chúng sẽ tự tìm cách giữ.
Câu hỏi thường gặp
Con gái đã lấy chồng thờ cha mẹ đẻ có bị coi là trái lệ không?
Ở một số nơi, người lớn tuổi vẫn còn quan niệm như vậy, nhưng đây là tập quán chứ không phải luật. Ngày càng nhiều gia đình chấp nhận con gái thờ cha mẹ đẻ. Bàn kỹ với nhà chồng thường giúp tránh phần lớn va chạm.
Nhà chỉ có hai con gái thì giỗ cha mẹ nên làm ở nhà ai?
Thường là nhà người ở gần quê hoặc gần nơi đặt mộ, vì họ hàng đến dự thuận tiện. Cũng có nhà luân phiên theo năm. Điều quan trọng là thống nhất từ sớm và báo cho họ hàng một địa chỉ cố định cho mỗi ngày giỗ.
Họ nội yêu cầu giao bàn thờ cho cháu trai trong họ thì sao?
Nên nghe lý do và nói chuyện ôn hoà, có thể nhờ trưởng họ hay người có uy tín đứng giữa. Về pháp lý, quyền với nhà đất của cha mẹ xác định theo giấy tờ và luật thừa kế, không theo việc ai thắp hương. Khi có tranh chấp nên hỏi luật sư.
Con gái có được làm chủ lễ trong ngày giỗ cha mẹ không?
Trong phạm vi gia đình, người giữ hương khói thường là người thắp hương đầu tiên, không phân biệt trai gái. Ở lễ giỗ họ, mỗi họ có lệ riêng về chủ tế; hỏi trưởng họ để biết họ mình làm thế nào.
Có nên gửi bài vị cha mẹ vào chùa khi không có ai giữ hương khói lâu dài?
Đó là lựa chọn của một số gia đình, nhất là khi các con đều ở xa hoặc ra nước ngoài. Nhiều nhà vừa gửi ở chùa vừa thờ tại nhà. Nếu chọn cách này, nên hỏi rõ nội quy của chùa và bàn với họ hàng trước.
Cha mẹ muốn để nhà cho con gái giữ hương khói thì cần làm gì?
Cách rõ ràng nhất là cha mẹ lập di chúc hợp lệ, có thể dành một phần tài sản làm di sản thờ cúng và chỉ định con gái quản lý. Nên làm tại phòng công chứng hoặc hỏi luật sư để di chúc đúng hình thức theo luật hiện hành.