Bàn thờ gia tiên của một gia đình người Việt thường thờ những người đã khuất có quan hệ trực tiếp với nhà mình: cha mẹ, ông bà, và tuỳ nhà, thêm các đời cao hơn như cụ, kỵ; cùng với đó là vợ hoặc chồng, anh chị em, con cái đã mất. Không có danh sách chung cho mọi nhà. Thờ ai còn tuỳ nhà mình là nhà trưởng hay nhà thứ, họ có nhà thờ chung hay không, và nếp riêng mà các cụ trong họ giữ.
Bài này đi qua câu hỏi "thờ ai" theo từng lớp: người thường có mặt trên bàn thờ của một nhà, những trường hợp hay khiến con cháu lúng túng, và cách một gia đình tự trả lời câu hỏi đó cho phù hợp. Chuyện chọn bàn thờ, bày đồ, đặt bát hương thuộc một mảng khác; ở đây chỉ bàn chuyện con người: ai được thờ, ai đứng thờ.
Thờ gia tiên là thờ ai: câu trả lời ngắn
Chữ "gia tiên" nghĩa là những người đi trước trong nhà. Theo cách hiểu phổ biến, bàn thờ gia tiên của một gia đình là nơi con cháu tưởng nhớ những người đã khuất thuộc dòng trực hệ của mình: cha mẹ, ông bà, rồi đến các đời trên nữa nếu nhà là nhà trưởng. Bên cạnh dòng trực hệ, rất nhiều nhà thờ thêm những người thân thiết đã mất trong chính gia đình đó: người vợ hay người chồng đi trước, anh chị em mất sớm, con cái không may qua đời.
Điểm chung của mọi cách làm là quan hệ: người được thờ là người có gắn bó máu mủ, hôn nhân hoặc ân nghĩa với gia đình, và trong nhà có người nhớ đến họ. Điểm khác nhau nằm ở phạm vi. Có nhà chỉ thờ cha mẹ vì ông bà đã có anh cả thờ. Có nhà thờ đủ bốn đời vì là nhà trưởng của một chi. Có nhà ở thành phố, con cái đi làm xa, chỉ giữ một bàn thờ nhỏ với ảnh và tên cha mẹ.
Vì thế khi ai đó hỏi "nhà mình phải thờ những ai", câu trả lời đúng nhất thường bắt đầu bằng một câu hỏi ngược lại: nhà bạn đang ở vị trí nào trong họ, và những người đã khuất nào chưa có nơi khác thờ. Trả lời được hai câu đó, danh sách người được thờ trên bàn thờ nhà bạn hầu như tự hiện ra.
Thờ mấy đời và vì sao mỗi nhà một khác
Sách lễ cũ ảnh hưởng Nho giáo, như những bản gia lễ lưu truyền ở miền Bắc, thường nói gia đình trưởng thờ bốn đời trên mình: cha mẹ, ông bà, cụ, kỵ (sách chữ Hán gọi là khảo, tổ khảo, tằng tổ khảo, cao tổ khảo). Đời cao hơn thì đưa lên nhà thờ họ hoặc gộp vào lễ chung của họ. Đó là khuôn mẫu sách vở; trong thực tế, mỗi họ, mỗi vùng giữ một cách, và nhiều nhà ngày nay không còn nhớ đủ tên bốn đời.
Số đời một nhà thờ phụ thuộc vào ba điều. Thứ nhất là vị trí trưởng thứ: nhà trưởng một chi thường gánh phần thờ các đời trên, nhà thứ thường chỉ thờ cha mẹ hoặc thờ vọng. Thứ hai là việc họ có nhà thờ chung hay không: họ có từ đường thì các đời xa đã có nơi thờ, bàn thờ nhà riêng nhẹ đi. Thứ ba là trí nhớ của gia đình: tên, ngày mất, nơi an táng của các đời trên còn được ghi lại đến đâu.
Tên gọi các đời và chuyện "cửu huyền thất tổ" có nhiều cách hiểu, nhiều dị bản theo miền; phần đó được bàn kỹ ở mục thế thứ các đời của trang. Ở đây chỉ cần nhớ một ý: không có con số đời "chuẩn" mà nhà nào cũng phải đạt. Nhà chỉ thờ cha mẹ không phải là nhà thiếu sót, nếu ông bà đã có anh chị em khác thờ chu đáo.
Ai thường có mặt trên bàn thờ của một nhà
Bảng dưới gom những người thường được thờ ở bàn thờ gia đình, kèm nơi thờ phổ biến và ghi chú tập quán. Đây là những cách hay gặp, không phải quy định; mỗi họ có thể làm khác.
| Người đã khuất | Thường thờ ở đâu | Ghi chú theo tập quán nhiều nơi |
|---|---|---|
| Cha mẹ | Nhà con trưởng; nhiều nơi các con khác cũng thờ | Là lớp gần nhất, hầu như nhà nào cũng thờ hoặc thờ vọng |
| Ông bà nội | Nhà trưởng của đời cha | Nhà thứ thường thắp hương ngày giỗ ở nhà trưởng |
| Cụ, kỵ và các đời trên | Nhà trưởng chi hoặc nhà thờ họ | Họ có từ đường thì đời xa thường thờ ở đó |
| Vợ hoặc chồng mất trước | Nhà của người còn sống | Có con chung thì con cháu tiếp tục thờ |
| Anh chị em mất sớm, chưa lập gia đình | Nhà cha mẹ hoặc nhà anh chị em | Nhiều nơi thờ ở vị trí riêng, lệ khác nhau theo vùng |
| Con cái đã mất | Nhà cha mẹ | Cách thờ trẻ nhỏ khác người lớn tuỳ vùng |
| Ông bà ngoại | Nhà cậu, dì; hoặc nhà con gái khi bên ngoại không còn ai thờ | Ngày nay nhiều nhà thờ chung hoặc thờ riêng một ban nhỏ |
| Bố mẹ nuôi, người có ơn | Nhà của người được nuôi, được giúp | Tuỳ gia đình bàn bạc, không có lệ cấm |
Cột cuối dùng chữ "nhiều nơi", "tuỳ" là có chủ ý. Cùng một trường hợp, một họ ở Nghệ An và một họ ở Cần Thơ có thể xử lý rất khác nhau mà không bên nào sai. Khi phân vân, người nên hỏi đầu tiên là các cụ trong họ hoặc người trưởng họ.
Những trường hợp hay khiến gia đình băn khoăn
Bên ngoại không còn ai thờ. Mẹ là con một, hoặc các cậu đều đã mất, khiến ông bà ngoại không còn nơi hương khói. Rất nhiều gia đình hiện nay đưa ông bà ngoại về thờ ở nhà mình, thường thờ riêng hoặc thờ bên cạnh, sau khi đã bàn với họ hàng bên ngoại.
Người mất khi còn trẻ. Anh chị em mất lúc nhỏ, người chưa lập gia đình, con cái mất sớm. Tập quán các vùng khác nhau về vị trí và lễ cúng, nhưng điểm chung là họ vẫn được nhớ đến trong nhà.
Vợ hoặc chồng trước. Trong gia đình tái hôn, câu hỏi thờ người vợ hay người chồng đã mất ở đâu, ai thờ, thường cần sự đồng thuận của cả người còn sống lẫn con cái hai bên.
Người mất xa, không rõ ngày. Người mất trong chiến tranh, mất trên đường di cư, mất ở nơi không ai báo tin. Gia đình vẫn thờ, chọn một ngày làm giỗ theo lệ nhà hoặc theo ngày ghi trên giấy tờ còn lại.
Bố mẹ nuôi và người có ơn. Người nuôi mình khôn lớn, người giúp gia đình qua lúc khó. Không có lệ nào cấm thờ những người này; nhiều nhà thờ họ như người thân.
Người thân theo tôn giáo khác. Khi người mất hoặc người thờ theo một tôn giáo có cách tưởng nhớ riêng, gia đình thường tìm cách vừa giữ bàn thờ vừa tôn trọng niềm tin của từng người.
Nhà trưởng, nhà thứ và nhà thờ họ: ba tầng thờ
Để hiểu vì sao bàn thờ nhà này thờ nhiều đời còn nhà kia chỉ thờ cha mẹ, có thể hình dung việc thờ cúng tổ tiên của một họ như ba tầng. Tầng trên cùng là nhà thờ họ hay từ đường, nơi thờ thuỷ tổ và các đời xa, do họ cùng lo. Tầng giữa là nhà trưởng của từng chi, từng ngành, nơi thờ vài đời gần của chi đó. Tầng dưới là bàn thờ của từng gia đình nhỏ, nơi thờ cha mẹ và những người thân vừa khuất.
Ba tầng này không tách rời. Ngày giỗ ông bà, con cháu các nhà thứ thường về nhà trưởng thắp hương; ngày giỗ họ, cả họ về từ đường. Ở nhà mình, các nhà thứ vẫn có thể giữ một bàn thờ để thắp hương ngày rằm, mùng một, theo cách mà nhiều nơi gọi là thờ vọng: hướng lòng về nơi thờ chính.
Ở thành phố, ba tầng này thường bị xô lệch. Nhà trưởng có khi ở quê, các nhà thứ ở thành phố; họ không có nhà thờ chung; người trưởng ở nước ngoài. Khi đó gia đình nào ở gần, có điều kiện, thường nhận phần thờ nhiều hơn, và cả nhà nên nói rõ với nhau để tránh hai nơi cùng làm giỗ chính mà không ai biết.
Cách một nhà tự trả lời câu hỏi "nhà mình thờ ai"
Khi lập bàn thờ ở nhà mới, khi cha mẹ vừa mất, hay khi muốn sắp lại việc thờ cúng cho rõ ràng, có thể đi theo các bước sau.
- Kể tên những người đã khuất gần nhất: cha mẹ, ông bà hai bên, anh chị em, con cái, vợ hoặc chồng. Ghi kèm ngày mất theo âm lịch nếu còn nhớ, và nơi an táng.
- Với mỗi người, hỏi: hiện ai đang thờ người này? Nếu đã có nơi thờ chính, nhà bạn có thể thờ vọng hoặc chỉ thắp hương ngày giỗ ở nơi đó.
- Đánh dấu những người chưa có nơi nào thờ. Đây là những người nhà bạn nên cân nhắc nhận thờ trước tiên.
- Hỏi các cụ trong họ, người trưởng họ hoặc anh chị em xem có lệ riêng nào cần giữ: thờ ở vị trí nào, ai đứng lễ, giỗ làm ở đâu.
- Nói chuyện với vợ hoặc chồng, nhất là khi định thờ người bên kia, để cả hai cùng đồng ý trước khi làm.
- Ghi lại danh sách người được thờ, ngày giỗ và người phụ trách vào một cuốn sổ, để đời con cháu sau còn biết.
Danh sách này nên ngắn gọn và rõ ràng. Một cuốn sổ ghi đúng tên, đúng ngày giỗ, đúng người thờ có giá trị hơn nhiều so với một bàn thờ đầy đủ đồ mà không ai trong nhà biết đang thờ những ai.
Khi trong nhà chưa thống nhất
Chuyện thờ ai đôi khi gây bất đồng: vợ muốn thờ bố mẹ đẻ mà chồng ngại, anh em tranh việc thờ cha mẹ, họ hàng bên ngoại không muốn ông bà ngoại "ra khỏi" họ mình. Không có công thức chung, nhưng có vài nguyên tắc nhiều gia đình thấy dễ chịu.
Trước hết, thờ thêm một người không làm bớt đi phần của ai. Thờ ông bà ngoại không làm nhẹ việc thờ ông bà nội; con thứ thờ vọng cha mẹ không giành phần của con trưởng. Khi nói chuyện với nhau bằng tinh thần đó, phần lớn khúc mắc tự gỡ.
Thứ hai, những điều được xem là "lệ" nên được hỏi lại xem lệ đó từ đâu ra. Có lệ là nếp riêng của họ, đáng giữ; có lệ chỉ là thói quen của một người. Hỏi các cụ, xem gia phả nếu có, sẽ giúp phân biệt. Pháp luật hiện hành cũng không cấm ai thờ cúng cha mẹ, ông bà của mình, dù là con trai hay con gái, con đẻ hay con nuôi.
Cuối cùng, nếu người lớn trong nhà còn băn khoăn vì những lời đồn rằng thờ sai sẽ bị quở trách, nên nhớ rằng thờ cúng tổ tiên trước hết là chuyện tưởng nhớ và biết ơn. Một bàn thờ được giữ gìn bằng lòng thành của những người sống hoà thuận với nhau là điều mà hầu hết các gia đình đều mong muốn.
Câu hỏi thường gặp
Nhà thứ có cần thờ ông bà nội không?
Theo tập quán nhiều nơi, ông bà nội được thờ chính ở nhà con trưởng của đời cha. Nhà thứ thường không lập bát hương riêng cho ông bà mà thờ vọng, hoặc chỉ thắp hương ngày giỗ ở nhà trưởng. Một số họ lại cho các nhà đều thờ, nên hãy hỏi lệ của họ mình.
Có nên thờ cả bên nội lẫn bên ngoại trên một bàn thờ?
Nhiều gia đình đang làm như vậy, nhất là khi bên ngoại không còn người thờ. Cách phổ biến là thờ riêng một bát hương hoặc một ban nhỏ cho bên ngoại, hoặc đặt cạnh trong cùng bàn thờ. Nên bàn trước với họ hàng hai bên để không ai phật lòng.
Người mất chưa có ảnh thì thờ thế nào?
Không có ảnh vẫn thờ được. Nhiều nhà ghi tên, năm sinh, ngày mất lên một tấm thẻ hay bài vị nhỏ, hoặc chỉ ghi vào sổ giỗ và nhắc tên khi khấn. Cái quan trọng là trong nhà có người nhớ và giữ ngày giỗ.
Bàn thờ gia tiên có thờ người chưa mất được không?
Theo tập quán, bàn thờ gia tiên dành cho người đã khuất. Những dịp mừng thọ hay tri ân người còn sống được làm theo cách khác, không đặt lên bàn thờ. Nếu trong nhà có ai đặt nhầm ảnh người còn sống, chỉ cần nhẹ nhàng cất đi.
Ra ở riêng thì thờ những ai là đủ?
Phần lớn gia đình trẻ ra ở riêng, khi cha mẹ còn sống, chưa cần thờ ai cụ thể, hoặc chỉ thờ vọng ông bà theo hướng dẫn của cha mẹ. Khi cha mẹ mất, việc thờ ai sẽ theo vị trí trưởng thứ và sự bàn bạc của anh chị em.
Ai quyết định nhà mình thờ những ai?
Thường là người đứng chủ việc thờ cúng trong nhà, bàn với vợ hoặc chồng và hỏi ý các cụ trong họ. Với những người thân mà nhiều nhà cùng muốn thờ, như cha mẹ, anh chị em nên cùng ngồi lại để thống nhất nơi thờ chính và nơi thờ vọng.