Con thứ vẫn có thể lập bàn thờ ở nhà mình khi anh trưởng đã thờ ông bà, cha mẹ; theo tập quán nhiều nơi, bàn thờ nhà thứ là nơi thờ vọng, còn ngày giỗ chính làm ở nhà trưởng. Nhà thứ thắp hương ngày rằm, mùng một, Tết, để con cháu có nơi tưởng nhớ hằng ngày, mà không làm thay vai trò của nhà trưởng.
Bài này giải thích vì sao việc thờ chính dồn về nhà trưởng, thờ vọng nghĩa là gì, nhà thứ thường thờ những ai, và những trường hợp nhà thứ trở thành nơi thờ chính: khi cha mẹ mất ở nhà con thứ, khi anh trưởng ở xa, hay khi anh em thống nhất chia việc. Chuyện sắm đồ, bày bàn thờ có hướng dẫn riêng; ở đây chỉ bàn chuyện thờ ai và quan hệ giữa các nhà.
Vì sao việc thờ chính thường dồn về nhà trưởng
Trong tập quán gia tộc người Việt, nhất là ở miền Bắc và miền Trung, người con trưởng được xem là người nối việc thờ cúng của cha mẹ. Cách nghĩ này chịu ảnh hưởng của lễ giáo Nho gia về tông chi, trưởng thứ, và gắn với việc giữ nhà, giữ ruộng hương hoả ngày xưa. Nhờ vậy, mỗi đời trong họ có một nơi thờ rõ ràng, ngày giỗ có chỗ để anh em quy tụ.
Ở miền Nam, tập quán có chỗ khác: nhiều gia đình để người con út ở cùng cha mẹ và giữ nhà thờ cha mẹ, hoặc anh em cùng thờ, luân phiên làm giỗ. Vì vậy câu "con trưởng thờ" không phải là quy tắc chung của cả nước, mà là nếp phổ biến ở một số vùng.
Cũng cần nói rằng ngay ở những họ giữ nếp con trưởng, vai trò của nhà thứ chưa bao giờ là nhỏ. Ngày giỗ, nhà thứ góp cỗ, góp người; khi nhà trưởng gặp khó, nhà thứ đỡ đần. Chữ "trưởng" chỉ nói về nơi đặt bàn thờ chính và người đứng lễ, không nói về việc ai thương cha mẹ hơn ai.
Pháp luật hiện hành không quy định riêng con trưởng phải thờ hay con thứ không được thờ. Việc ai thờ chính là chuyện của gia đình, dựa vào nếp họ, điều kiện thực tế và sự đồng thuận của anh chị em. Bài này dùng cách nói "nhà trưởng" để chỉ nơi thờ chính, dù trong nhà bạn đó có thể là người con út hay người con gái.
Thờ vọng là gì và nhà thứ thường thờ những gì
Thờ vọng là thờ hướng về. Chữ "vọng" có nghĩa là trông về. Thờ vọng là lập nơi thắp hương ở nhà mình để tưởng nhớ những người đang được thờ chính ở nơi khác. Nhiều nơi gọi là bàn thờ vọng, ban vọng.
Thờ cha mẹ là phổ biến nhất. Khi cha mẹ đã mất và được thờ chính ở nhà anh trưởng, nhà thứ thường thờ vọng cha mẹ, đặt ảnh, thắp hương ngày rằm, mùng một và ngày Tết.
Ông bà và các đời trên thường không thờ ở nhà thứ. Theo nếp nhiều họ, nhà thứ không lập nơi thờ các đời trên, vì đã có nhà trưởng và nhà thờ họ. Một số họ cho thờ vọng chung "gia tiên" mà không ghi tên từng người.
Người thân riêng của nhà thứ thờ chính ở nhà thứ. Vợ hoặc chồng, con cái đã mất của nhà thứ được thờ chính ở chính nhà đó. Đây là bàn thờ chính của họ, không phải thờ vọng.
Thờ vọng không phải là thờ phụ. Một số người ngại thờ vọng vì nghĩ đó là thờ "hạng hai". Thực ra lòng tưởng nhớ ở nhà thứ cũng chân thành như ở nhà trưởng; chữ "vọng" chỉ cho biết nơi thờ chính ở chỗ khác, không nói gì về tình cảm.
Bàn thờ nhà thứ có thể có cả bát hương. Có họ cho nhà thứ lập bát hương riêng, có họ chỉ đặt ảnh và thắp hương bằng bát nhỏ. Chi tiết theo nếp họ; nên hỏi các cụ trước khi lập.
Nhà trưởng và nhà thứ: chia việc thế nào
Bảng dưới là cách chia việc thờ cúng hay gặp giữa nhà trưởng và nhà thứ khi cha mẹ đã mất. Mỗi gia đình có thể điều chỉnh theo hoàn cảnh.
| Việc | Nhà trưởng | Nhà thứ |
|---|---|---|
| Thờ ông bà, các đời trên | Thờ chính | Thường không thờ, hoặc thờ vọng chung |
| Thờ cha mẹ | Thờ chính, giữ bát hương, ảnh, bài vị | Thờ vọng, đặt ảnh |
| Ngày giỗ cha mẹ | Làm giỗ chính, mời họ hàng | Về nhà trưởng dự giỗ, góp công góp của |
| Ngày rằm, mùng một, Tết | Thắp hương, cúng ở nhà | Thắp hương ở nhà mình |
| Tết | Đón con cháu về chúc Tết ông bà, cha mẹ | Cúng ở nhà, rồi về nhà trưởng thắp hương |
| Thờ vợ, chồng, con đã mất của mình | Thờ chính ở nhà mình | Thờ chính ở nhà mình |
Bảng này không có nghĩa nhà thứ "ít bổn phận" hơn. Ở nhiều gia đình, nhà thứ góp phần lớn chi phí ngày giỗ, hoặc lo việc chăm mộ ở quê. Chia việc rõ ràng giúp anh em không ai cảm thấy bị dồn hết gánh nặng.
Khi cha mẹ mất ở nhà con thứ
Không ít gia đình có cha mẹ sống những năm cuối với người con thứ, có khi vì anh trưởng ở xa, có khi vì cha mẹ quý nhà con thứ. Khi cha mẹ mất ở đó, tang lễ và bàn thờ trong thời gian tang thường đặt tại nhà con thứ. Sau thời gian tang, gia đình bàn xem nơi thờ chính lâu dài sẽ ở đâu.
Có ba hướng hay gặp. Thứ nhất, sau lễ hết tang, bát hương cha mẹ được chuyển về nhà anh trưởng theo nếp. Thứ hai, anh em đồng ý để nhà con thứ tiếp tục thờ chính, vì cha mẹ đã quen ở đó, mộ ở gần, hay nhà trưởng không có điều kiện. Thứ ba, anh trưởng lập thêm nơi thờ ở nhà mình, hai nơi cùng thờ, ngày giỗ làm ở một nơi đã thống nhất.
Chọn hướng nào cũng cần có sự đồng ý của anh trưởng và các anh chị em, và tốt nhất là tôn trọng mong muốn cha mẹ đã nói lúc còn sống. Việc chuyển bát hương, lễ nhập bàn thờ sau tang là các nghi lễ riêng, có hướng dẫn ở phần lễ cúng gia đình.
Khi nhà trưởng ở xa hoặc không giữ được bàn thờ
Anh trưởng định cư ở nước ngoài, làm việc ở tỉnh xa, đau yếu lâu ngày, hoặc chuyển sang một tôn giáo không giữ bàn thờ: khi đó nhà thứ thường được nhờ giữ nơi thờ chính. Đây là một sự chuyển giao, nên làm có thưa chuyện, không nên lặng lẽ.
Cách nhiều gia đình làm là anh trưởng vẫn giữ danh nghĩa người chủ việc thờ, nhưng giao bàn thờ cho em giữ, và về đứng lễ khi có dịp. Cách này giữ được thể diện của người trưởng và sự hoà thuận của anh em. Trong trường hợp anh trưởng không còn muốn giữ việc thờ, anh em nên nói rõ với nhau và báo cho họ hàng biết từ nay ngày giỗ làm ở đâu.
Chuyện tài sản gắn với việc thờ, như nhà thờ, đất hương hoả, di sản dùng vào việc thờ cúng, cần được tách bạch và làm đúng giấy tờ. Phần này có hướng dẫn ở mục trách nhiệm thờ tự của trang. Ở đây chỉ nhắc rằng nhận giữ bàn thờ không tự động kéo theo quyền với nhà đất của cha mẹ.
Nhà thứ ở thành phố, giỗ chính ở quê
Trường hợp rất phổ biến hiện nay: anh trưởng ở quê giữ bàn thờ cha mẹ, các em đi làm ở thành phố, ngày giỗ không phải năm nào cũng về được. Bàn thờ vọng ở nhà thứ khi đó có ý nghĩa thiết thực: đó là nơi các em thắp hương đúng ngày giỗ, khi ở quê đang làm lễ chính.
Nhiều gia đình giữ nếp bằng những việc đơn giản. Nhà thứ gọi điện hay gọi video về quê đúng giờ lễ, để các cháu nhìn thấy mâm giỗ và người thân. Nhà thứ góp phần chi phí ngày giỗ dù không về được, để gánh nặng không dồn cả cho nhà trưởng. Dịp Tết, nhà thứ cố gắng về quê thắp hương ít nhất một lần.
Có những năm nhà trưởng không về được vì ốm đau hay công việc, trong khi nhà thứ ở gần mộ hơn. Khi đó anh em có thể thống nhất để nhà thứ làm giỗ năm ấy và báo cho họ hàng. Một sự thay đổi tạm thời, có báo trước, khác hẳn với việc tự ý làm giỗ riêng mà không ai hay.
Điều nên tránh là để hai nơi cùng làm giỗ to, cùng mời họ hàng vào một ngày mà không ai biết đâu là nơi chính. Họ hàng khó xử không biết đến nhà nào, anh em dễ sinh hiềm khích. Một cuộc gọi trước mỗi mùa giỗ giải quyết được chuyện đó.
Con thứ lập bàn thờ ở nhà mình: thờ ai và hỏi ai
Khi nhà thứ muốn có bàn thờ, ví dụ lúc chuyển về nhà mới hay sau khi cha mẹ mất, có thể làm theo các bước sau để rõ việc thờ ai.
- Hỏi anh trưởng và các anh chị em về ý định lập bàn thờ ở nhà mình, để không ai hiểu là tách việc thờ.
- Hỏi các cụ trong họ hoặc người trưởng họ xem họ mình có lệ gì về bàn thờ nhà thứ: thờ vọng hay thờ có bát hương, thờ những ai.
- Xác định những người sẽ thờ ở nhà mình: cha mẹ thờ vọng, người thân riêng của nhà mình thờ chính.
- Thống nhất với anh trưởng ngày giỗ làm ở đâu, nhà mình góp phần gì.
- Khi lập bàn thờ, có thể nhờ người lớn trong họ đến thắp hương đầu tiên.
Phần chọn bàn thờ, bày đồ và sắm sửa thuộc mảng đồ thờ; nếu cần, có thể xem thêm đồ thờ có mô tả chất liệu rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy. Còn câu hỏi thờ ai và vì sao thì cả nhà nên trả lời cùng nhau trước khi sắm bất cứ thứ gì.
Câu hỏi thường gặp
Con thứ thờ vọng có cần bát hương không?
Tuỳ nếp họ. Có họ cho nhà thứ lập bát hương để thắp hương hằng ngày, có họ chỉ đặt ảnh và dùng bát nhỏ không làm lễ an vị như bát hương chính. Nên hỏi các cụ trong họ trước khi lập.
Nhà thứ có làm giỗ cha mẹ ở nhà mình không?
Theo nếp phổ biến, giỗ chính làm ở nhà trưởng, nhà thứ về dự. Nếu không về được, nhà thứ thường thắp hương ở nhà vào ngày giỗ. Một số gia đình anh em luân phiên làm giỗ, nhưng nên thống nhất trước.
Con gái đã lấy chồng có được thờ vọng cha mẹ không?
Được. Nhiều người con gái thờ vọng cha mẹ đẻ ở nhà chồng, thường bàn với chồng và gia đình chồng trước. Pháp luật không cấm con gái thờ cha mẹ, và ngày nay đây là việc khá phổ biến.
Anh trưởng không muốn em lập bàn thờ cha mẹ thì làm sao?
Nên hỏi lý do. Có khi anh lo việc thờ bị tách hoặc ngày giỗ bị chia. Giải thích rằng nhà mình chỉ thờ vọng, giỗ vẫn về nhà anh, thường giúp anh yên tâm. Nếu vẫn chưa đồng ý, có thể nhờ người lớn trong họ nói giúp.
Con út ở với cha mẹ thì ai thờ chính?
Ở miền Nam và nhiều gia đình hiện nay, người con út ở với cha mẹ thường giữ bàn thờ chính. Ở những họ giữ nếp con trưởng, anh em có thể bàn để con út giữ bàn thờ, con trưởng đứng lễ ngày giỗ. Điều quan trọng là thống nhất.
Ra ở riêng khi cha mẹ còn sống thì có lập bàn thờ gia tiên không?
Phần lớn gia đình trẻ chưa lập bàn thờ gia tiên khi cha mẹ còn sống, vì việc thờ ông bà đã ở nhà cha mẹ. Một số nhà lập bàn thờ vọng theo lời cha mẹ. Nên hỏi ý cha mẹ và nếp họ.