Muốn con cháu ở xa về giỗ họ, ban tổ chức cần làm bốn việc: báo tin sớm và đủ thông tin, lo chỗ nghỉ và đưa đón cho người về lần đầu, cử người trong họ dẫn họ đi giới thiệu, và có cách cho người không về được vẫn theo dõi buổi lễ. Bốn việc này không tốn nhiều tiền, nhưng quyết định người ở xa có quay lại lần sau hay không.
Bài này viết cho trưởng họ, ban liên lạc và chi đăng cai. Nó cũng có ích cho chính người ở xa: biết họ mình đang chuẩn bị gì, nên hỏi gì trước khi về. Phần mẫu tin nhắn báo ngày giỗ và đổi ngày âm dương không bàn ở đây.
Vì sao người ở xa ngại về giỗ họ
Hỏi những người lâu năm không về, câu trả lời hay gặp không phải là "bận", mà là "về không biết ai". Một người sinh ra ở thành phố, lần đầu về nhà thờ họ, đứng giữa sân với vài trăm người, không biết ai là chú, ai là ông, ai thuộc chi nào. Cả buổi họ đứng một góc, đến lúc ăn thì không biết ngồi mâm nào. Một lần như vậy đủ để họ không muốn về lần nữa.
Lý do thứ hai là thực tế: đường xa, không có chỗ nghỉ, không biết lễ bắt đầu lúc mấy giờ, không biết nên mang gì, góp bao nhiêu. Người ở nước ngoài còn thêm chuyện ngôn ngữ của con cái, chuyện thời gian nghỉ phép ngắn, chuyện không biết phong tục.
Lý do thứ ba ít ai nói ra: sợ bị trách. Lâu không về, sợ người trong họ hỏi "sao giờ mới về", sợ bị so với người ở quê. Ban tổ chức không thể giải quyết hết, nhưng một không khí đón tiếp cởi mở, không trách móc, không so đo đóng góp, là thứ làm người ta muốn về lần nữa.
Báo tin sớm và báo đủ
Tin báo giỗ họ cho người ở xa cần nhiều thông tin hơn tin cho người ở quê, vì họ phải sắp xếp nghỉ phép, đặt vé. Một tin báo đủ thường có:
- Ngày giỗ theo âm lịch và ngày dương lịch tương ứng của năm đó, đã kiểm lại.
- Giờ bắt đầu từng phần: lễ chính, phần việc họ, cỗ, thăm mộ tổ.
- Địa chỉ nhà thờ theo tên đơn vị hành chính mới, kèm tên cũ mà người lớn tuổi vẫn quen gọi, và cách đi từ ga, bến xe hay sân bay gần nhất.
- Tên và cách liên hệ người phụ trách đón tiếp.
- Họ có lo chỗ nghỉ không, cho bao nhiêu người, cần báo trước bao lâu.
- Mức góp nếu họ có lệ góp, và nói rõ người ở xa có thể gửi trước.
- Trang phục gợi ý nếu có phần lễ trang trọng.
Tin nên gửi lần đầu từ hai ba tháng trước, nhắc lại một tháng và một tuần trước. Gửi qua trưởng các chi để tin đến được cả những người không ở trong nhóm liên lạc chung của họ.
Chỗ nghỉ và đưa đón cho người về lần đầu
Hỏi trước, đừng đoán. Ban đón tiếp nên có danh sách người ở xa sẽ về, ai cần chỗ nghỉ, ai tự lo. Người về lần đầu thường ngại hỏi, nên ban tổ chức chủ động hỏi. Một cuộc gọi trước vài tuần, hỏi số người, ngày đến, ngày đi, có cụ già hay trẻ nhỏ đi cùng không, giúp ban tổ chức sắp xếp sát hơn nhiều so với chờ người ta tự báo.
Nhờ các nhà trong họ nhận khách. Ở nhiều làng, các nhà trong họ nhận người ở xa về ngủ lại một hai đêm. Đây là cách ấm áp nhất để người lạ thành người quen. Nên ghép người ở xa với nhà cùng chi, gần vai.
Có phương án nhà nghỉ gần. Với người đi cùng gia đình có trẻ nhỏ, người lớn tuổi cần tiện nghi, hoặc người thích tự do, một danh sách vài nhà nghỉ gần nhà thờ là đủ, không cần quảng cáo nơi nào.
Đón ở bến. Một người trong họ có xe đón ở ga, bến xe, đầu làng; nhất là các cụ ở xa về và người không biết đường. Lời hẹn đón cụ thể giờ nào, chỗ nào giúp người đến bớt lo.
Đưa về cũng quan trọng như đón. Sau cỗ, người ở xa thường vội về. Bố trí người đưa ra bến, gửi họ chút quà quê hoặc phần lộc, là cách để lại ấn tượng cuối cùng tốt đẹp.
Người dẫn đường trong họ: giúp người mới nhận mặt họ hàng
Nhiều họ đã có cách làm rất hiệu quả: cử một người trong họ, thường cùng chi và hiểu rõ thế thứ, đi kèm người về lần đầu suốt buổi. Cách làm có thể như sau.
- Trước ngày giỗ, ghép mỗi gia đình ở xa với một người dẫn đường, báo tên và cách liên hệ cho họ.
- Người dẫn đường đón ở cổng, giới thiệu với trưởng họ, trưởng chi và các cụ.
- Cho xem sơ đồ thế thứ đơn giản của chi, chỉ chỗ gia đình họ trên cây họ, nói rõ nên gọi từng người là gì.
- Đi cùng khi dâng hương, nhắc thứ tự và cách làm để họ không lúng túng.
- Xếp họ ngồi mâm cùng chi, cạnh người cùng vai để dễ nói chuyện.
- Cuối buổi, trao đổi cách liên lạc, thêm họ vào nhóm của chi và của họ.
Trong phần việc họ, trưởng họ có thể giới thiệu ngắn những gia đình về lần đầu, kèm chi và đời. Một câu giới thiệu trước cả họ khiến người mới thấy mình được chờ đón, không phải người lạ đến dự.
Việt kiều và con cháu không quen tiếng Việt
Con cháu sinh ra ở nước ngoài thường hiểu tiếng Việt ở mức trò chuyện trong nhà, nhưng không theo được lời khấn, chúc văn hay các từ xưng hô nhiều tầng. Người dẫn đường nên giải thích bằng lời đơn giản: lễ này là gì, vì sao lạy, vì sao thắp hương. Nếu được, nhờ một người trong họ biết ngoại ngữ ngồi cạnh dịch vài đoạn.
Nhiều gia đình ở nước ngoài lo con mình không biết phép tắc, sợ làm sai. Thật ra người trong họ thường rất rộng lượng với các cháu về từ xa. Điều đáng giữ là sự tôn trọng: mặc gọn gàng, im lặng khi đang làm lễ, chào các cụ. Nên nói trước với các cháu điều đó, thay vì bắt học thuộc nhiều nghi thức.
Với người theo tôn giáo khác, có thể dự lễ theo cách phù hợp với niềm tin của mình, chẳng hạn đứng dự thay vì thắp hương. Ban tổ chức nên tôn trọng, không ép. Người về sau nhiều năm, có khi sau nhiều thế hệ, chỉ cần được đón như con cháu trong nhà là đủ.
Cho người không về được theo dõi buổi lễ
Ngày càng nhiều họ dùng điện thoại để nối người ở xa vào buổi giỗ. Mỗi cách có ưu nhược riêng; nên bàn trong họ trước, nhất là với các cụ.
| Cách làm | Được gì | Cần lưu ý |
|---|---|---|
| Gọi video nhóm trong lúc lễ | Người ở xa thấy và nghe trực tiếp, có thể chào hỏi sau lễ | Cần người cầm máy, mạng ổn định; tắt tiếng phía người xem để không ồn |
| Phát trực tiếp trong nhóm kín của họ | Nhiều người xem cùng lúc, xem lại được | Chỉ trong nhóm kín; hỏi ý những người xuất hiện trong hình; không phát công khai |
| Quay lại, gửi sau | Không cần mạng tốt lúc lễ, có thể chọn đoạn | Người xem không tương tác được; cần người dựng gọn |
| Ảnh và bản tin ngắn sau giỗ | Đơn giản nhất, ai cũng xem được | Nên kèm báo cáo việc họ và thu chi để người ở xa nắm được |
Người cầm máy nên đứng ở chỗ không cản ban tế và người dâng hương, không chĩa máy sát mặt các cụ đang lạy. Phần đọc chúc và phút tưởng niệm thì để yên, ghi âm là đủ. Đây là buổi lễ, không phải buổi quay phim.
Người ở xa góp phần thế nào khi không về được
Người không về được vẫn có nhiều cách để có mặt, và ban tổ chức nên nói rõ những cách đó:
- Gửi lời báo đến trưởng chi, để tên mình được nhắc trong phần báo cáo việc họ.
- Gửi phần góp theo lệ họ hoặc công đức tự nguyện qua người được họ giao giữ tiền, có ghi sổ.
- Thắp hương ở bàn thờ nhà mình cùng giờ lễ, nhắn ảnh về nhóm của họ.
- Gửi thông tin cập nhật cho người giữ phả: con mới sinh, con cưới, người mất, địa chỉ mới.
- Nhận một việc làm được từ xa: lập danh sách liên lạc, dịch tài liệu cho các cháu ở nước ngoài, dựng ảnh buổi lễ.
Một người ở xa có việc để làm cho họ sẽ thấy mình vẫn thuộc về họ, và khả năng họ về vào năm sau cao hơn nhiều so với người chỉ nhận một tin nhắn báo ngày. Việc nhỏ đến đâu cũng được, miễn là việc thật và có người cảm ơn khi xong.
Sau giỗ: giữ liên lạc để lần sau về dễ hơn
Một lần về giỗ họ chỉ là bước đầu. Nếu sau đó không ai liên lạc, đến năm sau người ở xa lại thành người lạ. Trong vòng một hai tuần sau giỗ, người dẫn đường hoặc trưởng chi nên nhắn hỏi thăm gia đình đã về, gửi ảnh có họ trong đó, cảm ơn họ đã về.
Ban liên lạc của họ có thể cập nhật danh sách: thêm số liên lạc mới, địa chỉ mới, tên các cháu. Người giữ phả ghi lại những thông tin gia đình ở xa cung cấp, rồi gửi phần phả của chi để họ đọc soát. Đây thường là lúc người ở xa phát hiện ông bà mình bị ghi sai tên, hoặc cả nhánh nhà mình chưa có trong phả, và họ có lý do để tiếp tục liên lạc.
Với con cháu ở nước ngoài, những bức ảnh, một đoạn video ngắn về nhà thờ, về mộ tổ, về các cụ là món quà rất quý. Nhiều gia đình kể rằng chính những bức ảnh đó khiến con họ, vốn chưa từng về Việt Nam, lần đầu hỏi về quê nội.
Câu hỏi thường gặp
Lần đầu về giỗ họ nên mang gì?
Thường là một phần lễ nhỏ như hoa quả, bánh, hương, hoặc góp tiền theo lệ họ nếu có. Nên hỏi trước người dẫn đường hoặc trưởng chi để biết họ mình quen thế nào. Không cần mang lễ lớn; điều người trong họ mong nhất là bạn có mặt.
Không biết gọi người trong họ là gì thì làm sao?
Cứ hỏi. Người dẫn đường hoặc người lớn trong chi sẽ chỉ cho bạn. Trong lúc chưa rõ, có thể dùng cách gọi lịch sự chung như "bác", "chú", "cô" theo tuổi, rồi điều chỉnh sau. Người trong họ thường không phiền khi người mới gọi chưa đúng vai.
Người nước ngoài là dâu, rể có nên đưa về giỗ họ không?
Nên, nếu họ muốn. Giỗ họ là dịp tốt để người thân mới hiểu gia đình bạn. Hãy giải thích trước cho họ về ý nghĩa của buổi lễ và những việc nên làm, nhờ người trong họ đón tiếp và nói chuyện bằng ngôn ngữ họ hiểu nếu được.
Có nên phát trực tiếp giỗ họ lên mạng xã hội công khai không?
Nhiều họ chọn không. Buổi lễ có các cụ, trẻ nhỏ và những khoảnh khắc riêng tư của gia đình; phát công khai có thể khiến người xuất hiện không thoải mái. Phát trong nhóm kín của họ, có hỏi ý trưởng họ, là cách được nhiều nơi chọn.
Họ không có ai lo đón tiếp người ở xa thì người ở xa nên làm gì?
Bạn có thể chủ động liên hệ trưởng chi hoặc một người họ hàng mình biết, hỏi lịch, chỗ nghỉ, đường đi, và nhờ họ giới thiệu trong buổi giỗ. Sau lần về đầu, bạn cũng có thể đề xuất với họ việc cử người dẫn đường cho các gia đình về sau.