Lễ khánh thành nhà thờ họ là dịp cả họ báo với tổ tiên ngôi từ đường đã dựng xong hoặc tu bổ xong, đưa bài vị, khám thờ các đời tổ về chỗ thờ mới, và đón con cháu khắp nơi về dự. Lễ thường gồm ba phần nối nhau: rước bài vị (và có khi cả gia phả) từ nơi thờ tạm về nhà thờ, lễ yên vị đặt bài vị lên ban thờ, rồi lễ khánh thành với phần tế hoặc dâng hương, báo cáo công trình và cảm ơn người góp công góp của.
Bài này dành cho ban tổ chức của một họ sắp khánh thành. Phần xây dựng, xin phép, tu bổ nhà thờ đã có bài riêng trong mục nhà thờ họ; ở đây chỉ bàn phần lễ. Như mọi việc của họ, trình tự cụ thể nên theo lệ của họ, của làng và hỏi các cụ. Bài không chọn ngày giờ cho lễ; việc đó mỗi họ tự quyết theo cách của mình.
Những lễ thường đi cùng một lần khánh thành
Khi nhà thờ được xây mới hoặc tu bổ lớn, bài vị, khám thờ, đồ thờ thường đã được rước ra một nơi thờ tạm, có khi là nhà người trưởng họ, có khi là một gian tạm dựng trong khuôn viên. Lúc công trình xong, phần đầu tiên là đưa các thứ đó về: lễ rước. Họ lớn làm thành đoàn rước có kiệu, cờ, trống; họ nhỏ chỉ vài người bưng bài vị đi bộ từ nhà bên cạnh sang.
Phần thứ hai là lễ yên vị, có nơi gọi là an vị: đặt bài vị, khám thờ, bát hương lên đúng chỗ trên ban thờ mới, thắp hương báo với tổ. Phần này thường chỉ có trưởng họ, đại diện các chi và người phụ trách nghi lễ, làm trước khi đông khách.
Phần thứ ba là lễ khánh thành chính thức, mở cho cả họ và khách: tế hoặc dâng hương, đọc chúc văn báo công trình hoàn thành, trưởng ban xây dựng báo cáo, cảm ơn người góp công góp của, rồi cỗ chung. Nhiều họ chọn tổ chức khánh thành đúng vào ngày giỗ tổ để con cháu chỉ phải về một lần. Một số họ kết hợp thêm lễ rước gia phả mới, nếu cùng thời gian ấy họ vừa tục phả xong.
Chuẩn bị cho ngày khánh thành
Ngày khánh thành thường đông hơn mọi lần giỗ họ, vì có cả người lâu năm không về và khách của họ. Thứ tự chuẩn bị nên đi như sau.
- Nghiệm thu công trình xong hẳn trước ngày lễ: điện, nước, thoát nước, lối đi, không còn giàn giáo hay vật liệu ngổn ngang.
- Họp họ chốt ngày, quy mô, có tế hay không, có đoàn rước hay không, ai làm trưởng ban tổ chức.
- Lập danh sách công đức đầy đủ, kiểm tên và chi của từng người, cho người đóng góp xem lại trước khi khắc hoặc in.
- Chuẩn bị bài vị, khám thờ ở nơi thờ tạm: lau sạch, kiểm các phần bị nứt, mối, ghi lại hiện trạng bằng ảnh.
- Soạn chúc văn báo công trình, bản báo cáo xây dựng ngắn gọn, bản báo cáo thu chi.
- Gửi thư mời khách và báo con cháu ở xa từ sớm; đặt cỗ, rạp, âm thanh; tập đoàn rước nếu có.
- Phân công an toàn: người trông hương nến trong ngôi nhà mới, bình chữa cháy, lối thoát, chỗ cho người già.
Một việc hay bị quên: kiểm gỗ và sơn mới. Nhà thờ mới hoàn thiện còn mùi sơn, mùi gỗ; mở cửa thông gió vài ngày trước lễ, đừng đốt quá nhiều hương trong không gian kín.
Đoàn rước bài vị và gia phả
Đoàn rước là phần nhiều người nhớ nhất. Tuỳ quy mô, một đoàn rước ở các họ miền Bắc và Bắc Trung Bộ có thể gồm:
- Người dẫn đầu cầm cờ hoặc biển của họ, nếu họ có lệ.
- Phường bát âm hoặc đội trống chiêng giữ nhịp.
- Kiệu hoặc long đình đặt bài vị, khám thờ, do bốn hoặc tám người khiêng; họ nhỏ thì người cao tuổi bưng tay bài vị đi giữa đoàn.
- Hòm hoặc tráp đựng gia phả, nếu có rước gia phả, do người chép phả hoặc trưởng họ cầm.
- Trưởng họ, các bô lão, đại diện các chi đi sau kiệu.
- Con cháu đi theo, có họ chia hàng theo chi để mỗi chi thấy mình có chỗ.
Đường rước nên đi trước một lượt để biết chỗ hẹp, dốc, đường trơn. Nếu phải đi trên đường làng, đường xã, hãy báo chính quyền và hàng xóm, có người hướng dẫn xe cộ. Kiệu khiêng tay nặng hơn nhiều người nghĩ; bố trí người thay phiên, đừng để các cụ khiêng.
Bài vị và gia phả cổ cần được bọc, chèn chắc trong kiệu, tránh xóc và mưa. Trời mưa thì nên rút gọn đoàn, dùng xe có mái che cho đoạn đường xa; lễ vẫn trang trọng khi đồ thờ được an toàn.
Trình tự thường gặp trong ngày khánh thành
Bảng dưới là một trình tự hay dùng khi lễ khánh thành trùng ngày giỗ tổ. Họ có thể đổi thứ tự hoặc tách sang hai ngày.
| Thời điểm | Phần lễ | Ai chủ trì |
|---|---|---|
| Sáng sớm | Lễ rước bài vị, khám thờ, gia phả từ nơi thờ tạm về nhà thờ mới | Trưởng họ, ban lễ nghi, đoàn rước |
| Ngay sau rước | Lễ yên vị: đặt bài vị, bát hương lên ban thờ, thắp hương báo tổ | Trưởng họ, đại diện các chi |
| Giữa buổi sáng | Đón khách; lễ khánh thành: tế hoặc dâng hương, đọc chúc văn báo công trình | Ban tế hoặc trưởng họ |
| Sau lễ | Báo cáo xây dựng và thu chi, cảm ơn công đức, có thể cắt băng nếu họ muốn | Trưởng ban xây dựng, thủ quỹ |
| Tiếp theo | Các chi, các nhà và khách dâng hương | Người giữ thứ tự |
| Trưa | Thụ lộc, cỗ chung | Ban hậu cần |
| Chiều | Thăm mộ tổ nếu gần; họp ngắn bàn giao việc trông coi nhà thờ | Trưởng họ |
Giữ phần phát biểu ngắn. Ngày khánh thành dễ biến thành nhiều bài nói dài của nhiều người, trong khi các cụ ngồi chờ và cỗ nguội. Mỗi bài nói vài phút là vừa.
Rước gia phả mới: khi nào và làm thế nào
Lễ rước gia phả thường làm khi họ vừa hoàn thành một lần tục phả, dịch phả cũ sang chữ Quốc ngữ, hoặc in bản mới để chia cho các chi. Có họ làm riêng một ngày, có họ ghép vào giỗ tổ hay khánh thành nhà thờ. Ý nghĩa là báo với tổ rằng con cháu đã ghi tiếp được dòng họ, và trao phả cho các chi một cách trang trọng.
Thường thì bản phả gốc hoặc bản chính được đặt trong hòm, tráp, rước về đặt trước ban thờ, đọc chúc văn báo việc làm phả. Sau lễ, trưởng họ trao bản sao cho trưởng các chi, có sổ giao nhận ghi rõ bản số mấy, ai nhận. Bản gốc được cất ở nhà thờ hoặc nơi họ đã thống nhất, trong điều kiện khô ráo.
Nên tranh thủ dịp này để mời các chi đọc soát lại phần của mình và gửi bổ sung. Gia phả mới in luôn có chỗ sai, chỗ thiếu; nói trước điều đó trong lễ giúp con cháu thoải mái góp ý thay vì giận vì tên mình bị ghi nhầm.
Ghi công đức và bia công đức: minh bạch mà không so bì
Ghi đủ, ghi đúng. Mọi người góp tiền, hiện vật hay công sức đều nên có tên. Danh sách cần được người góp xem lại trước khi khắc bia hay in, vì sai tên trên đá rất khó sửa.
Cân nhắc có ghi số tiền hay không. Có họ ghi rõ số tiền để minh bạch; có họ chỉ ghi tên theo chi, còn số tiền để trong sổ quyết toán công khai riêng, tránh cảnh bia đá thành bảng xếp hạng. Cả hai cách đều có lý; quan trọng là sổ thu chi phải công khai đầy đủ.
Ghi cả công sức. Những người góp công nhiều tháng trông thợ, chạy vật liệu, trông nhà thờ tạm xứng đáng được ghi như người góp tiền.
Không ép góp. Lễ khánh thành không nên là dịp vận động thêm tiền. Nếu công trình còn thiếu, hãy báo cáo rõ và để các nhà tự nguyện, có thời hạn và sổ sách.
Đồ thờ do con cháu cung tiến. Nhiều người muốn cung tiến đồ thờ dịp khánh thành. Nên để ban lễ nghi điều phối, tránh trùng và tránh đồ quá khổ so với ban thờ. Nếu cần sắm, bạn có thể xem thêm đồ thờ có mô tả chất liệu rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy để so trước khi bàn với họ.
Khi nhà thờ chỉ tu bổ, không xây mới
Không phải lần khánh thành nào cũng là nhà mới. Rất nhiều họ chỉ thay mái, chống mối, sửa tường, lát lại sân cho ngôi nhà thờ cũ. Với những lần tu bổ như vậy, lễ thường gọn hơn: lễ báo trước khi động vào nhà thờ, rồi lễ hoàn thành khi xong việc, có thể ghép vào giỗ tổ gần nhất.
Lễ báo trước khi tu bổ thường do trưởng họ đứng, thắp hương xin phép tổ cho con cháu sửa nhà, rồi mới rước bài vị và đồ thờ ra chỗ thờ tạm nếu cần. Khi sửa xong, các thứ được rước về, đặt lại đúng chỗ cũ, và họ báo với tổ công việc đã hoàn thành. Nhiều họ ghi lại trong phả năm tu bổ, hạng mục đã làm và người đứng ra lo, để đời sau biết ngôi nhà đã qua những lần sửa nào.
Với nhà thờ cũ có giá trị kiến trúc hay đã được xếp hạng di tích, phần tu bổ có quy định riêng và lễ hoàn thành có thể có sự tham gia của cơ quan quản lý di tích. Ban tổ chức nên hỏi trước để lễ không vướng các quy định ấy.
Sau ngày khánh thành: những việc trong tháng đầu
Ngày lễ qua đi, nhưng một ngôi nhà thờ mới cần thêm vài việc để đi vào nề nếp. Những việc dưới đây hay bị bỏ lửng vì ai cũng mệt sau lễ.
- Họp tổng kết, công bố quyết toán xây dựng và thu chi ngày lễ, nêu rõ số dư hoặc khoản còn thiếu.
- Hoàn thiện bia hoặc bảng công đức sau khi người góp đã xem lại danh sách.
- Giao việc trông coi nhà thờ: ai giữ chìa khoá, ai thắp hương ngày rằm, mùng một, ai dọn dẹp, ai được trả công nếu có.
- Lập sổ hiện vật: chụp ảnh và ghi tên từng món đồ thờ, bài vị, sắc phong nếu có, ghi cả đồ cung tiến mới.
- Lưu hồ sơ: bản vẽ, giấy phép, hợp đồng, biên bản nghiệm thu, ảnh trước và sau, để lần tu bổ sau có căn cứ.
- Gửi lời cảm ơn và ảnh buổi lễ cho mọi chi, nhất là người ở xa đã góp mà không về được.
Một ngôi nhà thờ đẹp mà không ai trông, không có sổ sách, chỉ vài năm là xuống cấp và sinh chuyện. Phần việc sau lễ là phần giữ cho công sức của cả họ không bị phí.
Câu hỏi thường gặp
Lễ yên vị và lễ khánh thành có phải là một không?
Không hẳn. Lễ yên vị là việc đặt bài vị, khám thờ, bát hương lên ban thờ mới và báo với tổ, thường làm gọn với ít người. Lễ khánh thành là buổi lễ chung mở cho cả họ và khách. Nhiều họ làm cả hai trong cùng một ngày, yên vị trước.
Có bắt buộc phải có đoàn rước kiệu không?
Không. Đoàn rước là cách làm trang trọng ở nhiều họ lớn, nhưng họ nhỏ có thể chỉ để trưởng họ và vài người bưng bài vị đi bộ về nhà thờ. Điều quan trọng là bài vị được di chuyển cẩn thận và có lời báo với tổ.
Có nên mời chính quyền địa phương dự lễ khánh thành không?
Nhiều họ mời đại diện chính quyền xã, phường như một phép lịch sự, nhất là khi nhà thờ là công trình lớn trong làng hoặc đã được xếp hạng di tích. Nên gửi thư mời từ sớm và giữ phần phát biểu ngắn.
Bài vị cũ bị hỏng có nên làm bài vị mới trước khi khánh thành không?
Nên bàn kỹ trong họ. Bài vị cũ là hiện vật có giá trị lịch sử; nhiều họ giữ bài vị cũ trong hậu cung và làm thêm bài vị mới theo đúng nội dung. Việc chép lại chữ trên bài vị nên nhờ người am hiểu Hán Nôm đối chiếu.
Con cháu không về dự khánh thành được thì có thể góp phần thế nào?
Có thể gửi lời chúc qua trưởng chi, góp công đức nếu muốn, hoặc cung tiến một món đồ sau khi bàn với ban lễ nghi. Nhiều họ phát hình hoặc gửi ảnh buổi lễ vào nhóm liên lạc để người ở xa cùng theo dõi.