Lễ tế tổ là cách làm lễ trang trọng nhất trong ngày giỗ họ: một ban tế gồm chủ tế, các bồi tế và người xướng thực hiện lần lượt các bước dâng hương, dâng rượu, đọc chúc văn theo tiếng xướng và nhịp chiêng trống. Nghi thức này vốn dùng ở đình làng, văn miếu, rồi được nhiều dòng họ ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ đưa vào giỗ tổ.
Không phải họ nào cũng tế. Rất nhiều họ chỉ làm lễ dâng hương do trưởng họ đứng, và đó vẫn là giỗ họ đầy đủ. Bài này mô tả nghi thức tế ở mức tập quán thường gặp, để người mới được giao việc hiểu mình đang tham gia vào cái gì. Bản xướng, số tuần rượu, thứ tự các bước mỗi nơi một khác; khi làm thật, hãy theo bản của họ hoặc của làng mình và hỏi những người đã tế nhiều năm.
Tế khác cúng ở chỗ nào
Cúng là dâng lễ và khấn, thường do một người, chủ gia đình hay trưởng họ, đứng trước ban thờ thắp hương rồi khấn. Lời khấn có thể đọc thầm hoặc đọc to, trình tự đơn giản, ai cũng làm được sau vài lần quan sát.
Tế là một nghi lễ có nhiều người cùng thực hiện theo vai, theo tiếng hô của người xướng. Mỗi động tác như tiến lên, quỳ, lạy, dâng chén rượu, lui về đều có hiệu lệnh, có nhịp trống chiêng hoặc nhạc. Người tế mặc lễ phục riêng, đứng ở vị trí đã định trên chiếu tế. Cả nghi lễ có thể kéo dài từ nửa tiếng đến hơn một tiếng tuỳ số tuần và độ dài bản xướng.
Nguồn gốc của nghi thức tế ở Việt Nam gắn với lễ nghi theo Nho giáo mà triều đình và làng xã dùng qua nhiều thế kỷ, khi tế Văn Miếu, tế thần ở đình. Các dòng họ lớn, nhất là họ có người đỗ đạt hay làm quan, đưa lối tế ấy vào giỗ tổ. Ngày nay nhiều họ phục dựng lại đội tế sau nhiều năm gián đoạn, có họ mời đội tế của làng giúp. Dù làm theo cách nào, tế chỉ là một hình thức làm lễ; giá trị của ngày giỗ họ không nằm ở chỗ có tế hay không.
Những ai trong một ban tế
Tên gọi các vai dưới đây khá thống nhất ở Bắc Bộ, nhưng số người và cách chia việc có thể khác. Có nơi một người kiêm hai vai, có nơi thêm vài vai phụ.
| Vai | Làm gì | Thường là ai |
|---|---|---|
| Chủ tế | Đứng giữa, hàng đầu; thay mặt cả họ dâng hương, dâng rượu, quỳ nghe đọc chúc | Trưởng họ hoặc người cao tuổi, có uy tín, được họ cử |
| Bồi tế | Đứng sau hoặc hai bên chủ tế, cùng lạy theo; số lượng thường hai, bốn hoặc nhiều hơn | Đại diện các chi, người cao tuổi trong họ |
| Đông xướng, tây xướng | Hai người đứng hai bên chiếu tế, lần lượt hô các bước bằng âm Hán Việt để cả ban tế làm theo | Người giọng tốt, thuộc bản xướng |
| Nội tán, thông tán | Đi kèm, dẫn chủ tế tiến lui, đỡ khi quỳ, nhắc khi lạc bước | Người thạo nghi thức, thường hai người |
| Chấp sự | Bưng hương, rót rượu, dâng tước, mang chúc văn lên xuống | Người trẻ trong họ được tập trước |
| Người đọc chúc | Đọc chúc văn khi chủ tế quỳ trước ban thờ | Người đọc rõ, thuộc âm Hán Việt nếu chúc viết bằng chữ Hán |
| Người đánh trống, chiêng, phường nhạc | Giữ nhịp cho cả lễ | Người trong họ hoặc phường bát âm được mời |
Trong nhiều tài liệu và ở nhiều làng, cách xếp người trên chiếu tế có sơ đồ riêng. Nếu họ bạn mới lập đội tế, nên xin sơ đồ của một nơi gần quê để học, rồi điều chỉnh theo không gian nhà thờ của họ mình.
Trình tự một tuần tế thường gặp
Dưới đây là các bước hay gặp trong một lễ tế ở đình hay nhà thờ họ miền Bắc, mô tả bằng lời thường. Mỗi bước đều do người xướng hô, ban tế làm theo. Tên gọi Hán Việt của từng bước và thứ tự chi tiết có thể khác ở từng bản xướng.
- Nổi chiêng trống mở đầu; ban tế vào vị trí, chỉnh lễ phục, đứng nghiêm.
- Chủ tế rửa tay, lau tay ở chậu nước đặt sẵn, như một động tác tự làm sạch trước khi dâng lễ.
- Kiểm lại lễ vật trên ban thờ; người chấp sự thắp nến, đốt hương.
- Chủ tế được dẫn lên trước ban thờ, dâng hương, rồi lạy; các bồi tế lạy theo.
- Tuần rượu thứ nhất (sơ hiến): chấp sự rót rượu, chủ tế dâng chén lên ban thờ, lạy.
- Đọc chúc văn: chủ tế quỳ, người đọc chúc đọc to; nhiều bản xướng đặt bước này ngay sau tuần rượu đầu.
- Tuần rượu thứ hai (á hiến) và thứ ba (chung hiến), mỗi tuần dâng chén và lạy; ba tuần này hay được gọi chung là tam tuần hiến tửu.
- Uống rượu phúc, nhận lộc: chủ tế uống một chén rượu từ ban thờ và nhận phần lộc, tượng trưng cho việc nhận phúc của tổ thay cho cả họ.
- Lạy tạ, đốt chúc văn (hoặc giữ lại tuỳ lệ), rồi người xướng hô lễ xong; ban tế lui ra.
Khi các bước kết thúc, nhiều họ tiếp ngay phần các chi, các nhà lần lượt lên dâng hương. Đây là lúc đông người nhất, nên có người giữ thứ tự và người trông hương nến.
Lạy, vái, tiến, lui: những động tác người mới hay lúng túng
Nghe người xướng, không nhìn người bên cạnh. Ban tế làm theo tiếng hô. Người mới hay liếc sang người bên cạnh nên chậm nửa nhịp, làm cả hàng lệch. Thuộc vài câu xướng cơ bản trước buổi tập sẽ đỡ hơn nhiều.
Lạy chậm, đứng dậy chậm. Mỗi lạy gồm quỳ, cúi, đứng lên. Người cao tuổi nên có người đỡ; tập trước để biết sức mình chịu được bao nhiêu lạy, không cố quá.
Bước tiến lui theo nhịp trống. Nhiều đội tế có cách bước riêng, chậm và đều, đi theo đường đã định trên chiếu. Không có một kiểu bước chung cho mọi nơi; học theo đội của mình.
Tay cầm chén rượu, cầm hương ngang tầm. Chấp sự trao, chủ tế nhận bằng hai tay, nâng ngang trán rồi đặt lên ban thờ. Động tác càng chậm càng dễ đều.
Giữ yên lặng trong lúc đọc chúc. Người đứng xem, nhất là trẻ nhỏ, nên được nhắc trước. Điện thoại để im lặng; ai chụp ảnh thì đứng ở chỗ không cản lối của ban tế.
Chuẩn bị và tập tế trước ngày giỗ
Một lễ tế đều tay là kết quả của vài buổi tập, không phải của một buổi sáng. Các đội tế lâu năm thường chuẩn bị theo thứ tự dưới đây; họ mới lập đội có thể bắt đầu sớm hơn.
- Khoảng hai tháng trước, chốt danh sách ban tế: ai chủ tế, ai bồi tế, ai xướng, ai chấp sự, có người dự phòng cho từng vai.
- Phát bản xướng có phiên âm và chú nghĩa cho mọi người trong ban tế, để ai cũng biết mình sẽ nghe hô những gì.
- Tập riêng từng nhóm: người xướng tập giọng và nhịp; chấp sự tập rót, bưng, trao; chủ tế và bồi tế tập lạy, tiến, lui.
- Tập chung ít nhất hai ba buổi ngay tại nhà thờ họ, trên đúng chiếu tế, với trống chiêng thật.
- Buổi tập cuối mặc lễ phục, chạy trọn lễ một lượt, bấm giờ để báo cho ban tổ chức.
- Hỏi lại sức khoẻ các cụ trong ban tế; ai mệt thì đổi vai nhẹ hơn hoặc cho người dự phòng vào.
Buổi tập cũng là lúc truyền nghề. Mời vài người trẻ đến xem, cho họ cầm chén, đánh trống thử. Những đội tế giữ được qua nhiều đời đều là nhờ có người trẻ đứng cạnh từ sớm.
Lễ phục, đồ tế và bản xướng của họ
Lễ phục tế ở miền Bắc thường là áo dài rộng tay may bằng vải màu, có nơi màu xanh lam hay đen cho bồi tế và màu đỏ hay lam đậm cho chủ tế, kèm mũ hoặc khăn xếp, hia hay giày vải. Kiểu dáng và màu mỗi làng một khác. Họ mới lập đội tế có thể may theo mẫu của làng mình để hài hoà khi tế chung ở đình. Bảo quản lễ phục trong tủ khô, có túi chống ẩm, giặt khô hoặc giặt tay nhẹ.
Đồ tế gồm chiếu tế, chậu và khăn rửa tay, đài và chén rượu, mâm đựng chúc văn, trống, chiêng. Phần lớn đã có sẵn ở các nhà thờ họ lâu đời. Họ cần sắm mới thì nên chọn đồ có mô tả chất liệu rõ ràng và bền.
Bản xướng là tài sản đáng giữ của mỗi họ. Nhiều bản được viết tay bằng chữ Hán hoặc chép âm Hán Việt bằng chữ Quốc ngữ, truyền qua vài đời người. Nên chụp lại, chép thêm vài bản, kèm phần chú nghĩa từng câu bằng tiếng Việt thường, để người trẻ hiểu mình đang hô gì chứ không chỉ học thuộc âm.
Khi họ không có đội tế
Đa số các họ hiện nay không có đội tế thường trực. Một số cách đang được dùng:
- Làm lễ dâng hương do trưởng họ đứng, đọc lời khấn hoặc lời báo cáo với tổ của họ, các chi lần lượt dâng hương. Đây là cách phổ biến nhất và hoàn toàn đầy đủ.
- Mời đội tế của làng hoặc của một họ khác trong vùng giúp, theo lệ có lễ tạ. Nên bàn trước bản xướng và độ dài để hợp với không gian nhà thờ.
- Tế giản lược: chỉ giữ một tuần rượu và phần đọc chúc, bỏ bớt các bước, cho người cao tuổi đỡ mệt.
- Lập đội tế của họ từ từ: bắt đầu bằng vài người, tập theo một đội có kinh nghiệm, dùng trong giỗ chẵn năm rồi mở rộng dần.
- Kết hợp: phần tế do đội làng đảm nhận, phần đọc chúc do người trong họ đọc, để con cháu thấy lễ là của mình.
Không nên thấy họ khác tế mà ép họ mình phải tế bằng được, nhất là khi phải bỏ nhiều tiền thuê hay để các cụ đứng lạy quá sức. Lễ nhỏ mà con cháu hiểu và cùng tham gia thì đáng giữ hơn lễ to mà ai cũng đứng xem cho xong.
Câu hỏi thường gặp
Chủ tế trong giỗ họ có nhất thiết phải là trưởng họ không?
Không nhất thiết. Nhiều họ để trưởng họ làm chủ tế, nhưng cũng có họ cử người cao tuổi khác có sức khoẻ và thạo nghi lễ. Tiêu chí cụ thể như tuổi, vai vế hay hoàn cảnh gia đình là lệ của từng họ, nên được bàn và ghi lại.
Một lễ tế giỗ họ thường kéo dài bao lâu?
Tuỳ số tuần rượu và độ dài bản xướng, phổ biến khoảng nửa tiếng đến một tiếng. Thêm phần các chi dâng hương thì có thể lâu hơn. Ban tổ chức nên báo trước thời lượng để các cụ chuẩn bị sức và có ghế ngồi nghỉ.
Người trẻ có được tham gia đội tế không?
Được, và nhiều họ đang khuyến khích. Người trẻ thường bắt đầu từ vai chấp sự, đánh trống hoặc đi kèm, sau đó học xướng hoặc làm bồi tế. Đây là cách tốt nhất để nghi thức không bị mất khi lớp người cao tuổi không còn đủ sức.
Phụ nữ trong họ có thể tế không?
Ở nhiều làng Bắc Bộ có đội tế nữ, thường gọi là tế nữ quan, tế trong lễ hội và đôi khi trong giỗ họ. Có họ vẫn giữ lệ chỉ nam giới tế. Đây là chuyện mỗi họ tự bàn; không có quy định chung nào cấm phụ nữ tham gia nghi lễ của họ mình.
Có cần thuộc chữ Hán để làm người xướng không?
Không cần biết chữ Hán, nhưng cần thuộc âm và hiểu nghĩa từng câu xướng. Nhiều họ có bản xướng chép âm bằng chữ Quốc ngữ kèm giải nghĩa. Người xướng nên tập nhiều lần với cả đội để giữ nhịp đều.
Họ đã tế nhiều năm, nay muốn làm gọn lại có được không?
Được. Lệ là do họ đặt, họ có thể bàn và điều chỉnh, chẳng hạn giảm số tuần, rút ngắn bản xướng hay chỉ tế vào năm chẵn. Nên ghi quyết định vào biên bản họp họ để các năm sau làm theo thống nhất.