Xuân tế và thu tế là hai kỳ tế lễ định kỳ của nhiều dòng họ, một vào mùa xuân và một vào mùa thu, thường gọi chung là lệ "xuân thu nhị kỳ". Hai kỳ tế này khác với giỗ thuỷ tổ ở chỗ chúng không gắn với ngày mất của ai, mà gắn với nhịp mùa trong năm: đầu xuân báo với tổ năm mới, mùa thu báo một vụ, một năm việc họ.
Không phải họ nào cũng có lệ này. Ở nhiều nơi, lệ xuân thu đã gộp vào ngày giỗ tổ hoặc vào dịp Tết. Ở nơi khác, các họ vẫn giữ đủ hai kỳ, có khi là dịp đông người về nhất trong năm. Bài này giải thích gốc của tục, so sánh với giỗ tổ, và gợi ý cho những họ muốn khôi phục.
Xuân tế, thu tế là gì
Trong lễ nghi cổ truyền, "xuân thu nhị kỳ" là hai kỳ tế lớn trong năm, đặt vào mùa xuân và mùa thu, khi việc đồng áng tạm rảnh và thời tiết dễ chịu. Lệ này có mặt ở nhiều cấp: triều đình tế ở Văn Miếu và các đền miếu lớn, làng tế thần ở đình, các dòng họ tế tổ ở nhà thờ họ. Cùng một cái khung, mỗi nơi lấp vào nội dung của mình.
Với dòng họ, xuân tế là dịp đầu năm con cháu về báo với tổ năm mới bắt đầu, có thể kèm việc ghi tên trẻ mới sinh trong năm cũ, báo các đám cưới, mừng các cụ lên tuổi thọ. Thu tế là dịp sau vụ mùa, báo với tổ một năm làm ăn, việc họ đã làm được, chuẩn bị cho các việc cuối năm.
Ở những họ giữ đủ lệ, ngày giỗ thuỷ tổ vẫn là ngày riêng. Như vậy một năm họ có thể có ba lần tụ họp lớn: giỗ tổ, xuân tế, thu tế. Đó là lý do nhiều họ ngày nay gộp lại, vì con cháu ở xa khó về ba lần.
Gốc của tục tế hai mùa
Việc tế vào hai mùa xuân, thu gắn với quan niệm nông nghiệp và lễ nghi theo Nho giáo du nhập vào Việt Nam qua nhiều thế kỷ. Trong cách nhìn ấy, mùa xuân là lúc vạn vật sinh ra, mùa thu là lúc thu hoạch, và việc báo với thần linh, tổ tiên ở hai thời điểm này là cách con người đặt đời sống của mình vào nhịp trời đất. Phần tư tưởng sâu hơn thuộc về các sách Nho học, ở đây chỉ nói ở mức phổ thông.
Ở làng xã Bắc Bộ, lệ tế xuân thu ở đình được ghi trong nhiều hương ước cũ, kèm quy định ai đứng tế, lễ vật gì, mỗi suất đinh góp bao nhiêu. Các dòng họ, nhất là họ có người học hành đỗ đạt, theo cùng khuôn đó cho việc thờ tổ. Vì vậy mà nhiều bản xướng tế của họ rất giống bản tế ở đình làng.
Thời điểm cụ thể không giống nhau giữa các nơi. Nhiều tài liệu và nhiều làng chọn tháng Hai và tháng Tám âm lịch, ngày đinh đầu tháng hoặc ngày rằm; nhiều họ lại chọn ngày khác theo lệ riêng. Bài này không chọn ngày cho ai; ngày của họ bạn nên lấy theo tộc ước hoặc theo lời các cụ.
Xuân tế, thu tế khác giỗ thuỷ tổ thế nào
Ba dịp này hay bị gọi lẫn, vì cùng diễn ra ở nhà thờ họ, cùng có thể có tế. Bảng dưới phân biệt theo chức năng ở những họ giữ đủ cả ba.
| Dịp | Gắn với gì | Nội dung thường có | Quy mô |
|---|---|---|---|
| Giỗ thuỷ tổ | Ngày mất của thuỷ tổ, hoặc ngày họ định thay | Tưởng nhớ tổ, tế hoặc dâng hương, báo cáo việc họ, thụ lộc | Thường lớn nhất trong năm |
| Xuân tế | Mùa xuân, đầu năm âm lịch | Báo năm mới, ghi tên trẻ mới sinh, báo cưới, mừng thọ, bàn kế hoạch năm | Tuỳ họ, có nơi lớn hơn giỗ tổ |
| Thu tế | Mùa thu, sau vụ mùa | Báo một năm việc họ, tổng kết quỹ, chuẩn bị việc cuối năm | Thường gọn hơn xuân tế |
| Lễ Tết ở nhà thờ họ | Tết Nguyên Đán | Thắp hương đầu năm, con cháu ghé chúc Tết các cụ trong họ | Rải rác, không tập trung một buổi |
Sự phân biệt này có ích khi họ bàn chuyện phân công. Giỗ tổ cần người lo phần tế và cỗ đông người; xuân tế cần người lo danh sách trẻ mới sinh, dâu rể mới, các cụ mừng thọ; thu tế cần thủ quỹ chuẩn bị sổ sách. Giao đúng người cho từng dịp thì không ai phải ôm hết việc của cả năm.
Ở nhiều họ, ranh giới này đã mờ. Có họ gọi giỗ tổ đầu xuân là "xuân tế"; có họ không còn thu tế, chỉ giữ giỗ tổ và lễ đầu năm. Khi tìm hiểu lệ họ mình, đừng ngạc nhiên nếu tên gọi và nội dung không khớp với bảng này.
Nội dung thường gặp trong một kỳ xuân tế
Xuân tế có không khí khác giỗ tổ: vui và hướng về năm mới. Những việc dưới đây hay được đưa vào, mỗi họ chọn vài việc.
- Báo với tổ năm mới, đọc tên những người trong họ đã mất năm cũ để tưởng niệm chung.
- Đọc tên trẻ mới sinh trong năm cũ, ghi vào sổ để sau này bổ sung gia phả.
- Báo tên những cặp mới cưới, mời dâu rể mới ra mắt họ.
- Mừng các cụ đến tuổi thọ theo lệ họ, thường bằng một phần quà nhỏ và lời chúc.
- Công bố kế hoạch việc họ trong năm: tu bổ, quy tập mộ, tục phả, chuyến về quê gốc.
- Nhận đăng ký các chi đăng cai giỗ tổ, thu tế trong năm.
- Trao quà khuyến học, ở những họ để phần này vào đầu năm thay vì ngày giỗ tổ.
Thu tế thường gọn hơn: báo với tổ một năm đã qua, công bố thu chi quỹ họ, cảm ơn những người đã góp công. Ở họ có ruộng hương hoả xưa, thu tế từng là lúc dâng sản vật mới của vụ mùa; nay nhiều họ vẫn giữ tục dâng gạo mới, xôi nếp mới như một cách nhớ lại.
Một buổi xuân tế ở họ cỡ vừa: ví dụ giả định
Để dễ hình dung, hãy theo một ví dụ giả định. Một họ ở vùng đồng bằng Bắc Bộ có bốn chi, khoảng sáu mươi hộ ở quê và chừng ấy hộ ở các thành phố. Họ giữ giỗ thuỷ tổ vào mùa thu và xuân tế vào một ngày cố định trong tháng Giêng âm lịch. Xuân tế chỉ mời người ở gần và mỗi chi ở xa cử vài người về.
Buổi sáng, người trông nhà thờ mở cửa, các chị em trong chi đăng cai bày lễ: xôi, gà, bánh chưng còn lại từ Tết, hoa quả, trầu rượu. Khoảng tám giờ, trưởng họ đứng lễ dâng hương, đọc lời báo năm mới, rồi đọc danh sách những người mất trong năm cũ để cả họ đứng tưởng niệm một phút. Sau đó là phần vui: đọc tên sáu cháu mới sinh, mời hai cô dâu mới ra mắt họ, trao quà mừng thọ cho ba cụ tròn tuổi theo lệ.
Trước bữa trưa, ban liên lạc họ nói ngắn kế hoạch năm: sửa lại mái nhà thờ, mời các chi đăng ký đăng cai giỗ tổ. Cả buổi chỉ chừng ba tiếng, lễ vật gọn, chi phí do quỹ họ chi. Người ở xa xem ảnh trong nhóm liên lạc của họ. Ví dụ này không phải mẫu bắt buộc, chỉ cho thấy một kỳ xuân tế có thể nhẹ nhàng mà vẫn đủ ý nghĩa.
Giữ hai kỳ hay gộp lại
Lý do chính khiến nhiều họ gộp xuân tế, thu tế vào giỗ tổ là con cháu ở xa không thể về nhiều lần, và việc tổ chức đông người tốn công, tốn tiền. Gộp lại thì một năm có một ngày lớn, mọi người dồn sức vào đó, ai về cũng gặp được đủ.
Lý do giữ lại cũng rất thực. Hai kỳ tế giúp nhà thờ họ không chỉ mở cửa một ngày trong năm; người ở gần có thêm dịp gặp nhau; các việc như ghi tên trẻ mới sinh, báo cưới, mừng thọ có chỗ riêng thay vì chen vào một buổi giỗ vốn đã dài. Có họ giữ cả hai kỳ nhưng làm gọn, chỉ người ở gần và đại diện các chi dự, còn giỗ tổ mới gọi cả họ.
Không có lựa chọn nào đúng cho mọi họ. Điều nên tránh là bỏ đi mà không bàn, để vài năm sau không ai nhớ họ từng có lệ ấy. Nếu họ quyết định gộp, hãy ghi vào tộc ước rằng xuân tế, thu tế đã được gộp vào ngày nào, từ năm nào, vì lý do gì. Con cháu đời sau đọc phả sẽ hiểu và có thể khôi phục nếu muốn.
Gợi ý cho họ muốn khôi phục lệ xuân thu
Nhiều họ sau thời gian gián đoạn muốn khôi phục lệ tế hai mùa. Một lộ trình nhẹ nhàng có thể như sau.
- Tìm tư liệu: hỏi các cụ, đọc phả, tộc ước, hương ước làng, xem họ mình xưa tế vào ngày nào, ai đứng, lễ vật gì.
- Đưa ra họp họ, nói rõ mục đích và quy mô dự kiến, nghe ý kiến các chi, nhất là các chi ở xa.
- Bắt đầu nhỏ: năm đầu chỉ khôi phục một kỳ, thường là xuân tế, với người ở gần và đại diện các chi.
- Giữ phần nghi lễ vừa sức: nếu chưa có đội tế, làm lễ dâng hương trang trọng do trưởng họ đứng.
- Gắn với việc cụ thể để người ta có lý do về: ghi tên trẻ mới sinh, mừng thọ, ra mắt dâu rể.
- Ghi biên bản, chụp ảnh, sau một hai năm đánh giá rồi mới quyết có giữ lâu dài và có thêm thu tế hay không.
Khôi phục một lệ cũ không có nghĩa là phải làm y như xưa. Các cụ ngày trước cũng điều chỉnh lệ theo hoàn cảnh của mình. Điều đáng giữ là tinh thần định kỳ nhớ tổ và gặp nhau, không phải từng chi tiết lễ vật.
Câu hỏi thường gặp
Xuân tế và thu tế có bắt buộc phải tế theo nghi thức cổ truyền không?
Không bắt buộc. Tên gọi "tế" gợi đến nghi thức có chủ tế, bồi tế, người xướng, nhưng nhiều họ chỉ làm lễ dâng hương trang trọng trong hai dịp này. Cách làm là lệ của từng họ, có thể điều chỉnh qua họp họ.
Họ đã có giỗ tổ vào đầu xuân thì có cần xuân tế riêng không?
Thường là không cần. Nhiều họ có giỗ tổ rơi vào tháng Giêng, tháng Hai âm lịch coi đó luôn là kỳ tế mùa xuân. Nếu muốn có thêm một dịp, họ có thể giữ thu tế làm buổi tổng kết năm.
Ngày xuân tế, thu tế của họ nên định thế nào?
Nên theo lệ cũ nếu phả hay tộc ước còn ghi. Nếu không còn, họ có thể họp và chọn một ngày cố định theo âm lịch, ưu tiên ngày con cháu dễ về, rồi ghi vào tộc ước để các năm sau theo cho ổn định.
Lễ vật xuân tế và thu tế có khác nhau không?
Ở một số họ có khác: thu tế hay có sản vật mùa mới như gạo mới, xôi nếp mới, hoa quả mùa thu; xuân tế hay có bánh trái ngày Tết. Phần lớn các họ dùng lễ vật tương tự giỗ tổ. Không có quy định chung, theo lệ họ mình.
Con cháu ở xa có cần về dự cả xuân tế và thu tế không?
Không cần. Nhiều họ chỉ mời cả họ về giỗ tổ, còn hai kỳ xuân thu do người ở gần và đại diện các chi lo. Người ở xa có thể gửi lời báo, góp phần nhỏ nếu muốn, và theo dõi qua nhóm liên lạc của họ.