Người Công giáo Việt Nam vẫn tưởng nhớ và tôn kính tổ tiên, theo những hướng dẫn mà Giáo hội đưa ra từ giữa thế kỷ 20. Nhiều gia đình có bàn thờ tổ tiên trong nhà, đặt bên dưới bàn thờ Chúa; ngày giỗ thì xin lễ ở nhà thờ và cùng nhau đọc kinh; mùng Hai Tết dự thánh lễ kính nhớ ông bà. Hình thức có khác với gia đình không theo đạo, nhưng lòng biết ơn người đi trước là điều chung.
Bài này kể lại ngắn gọn những thay đổi trong cách nhìn của Giáo hội về nghi lễ tổ tiên, những dịp trong năm mà người Công giáo đặc biệt nhớ đến người đã khuất, và cách các gia đình hai bên, một bên theo đạo một bên không, cùng lo việc nhớ ông bà. Bài không giảng giáo lý; các câu hỏi về đức tin, bạn nên hỏi cha xứ hoặc người có trách nhiệm trong giáo xứ của mình.
Một câu chuyện dài về "nghi lễ" và "thờ phượng"
Khi các nhà truyền giáo đến Đông Á từ thế kỷ 16, 17, họ gặp một câu hỏi khó: các nghi lễ dành cho tổ tiên và cho Khổng Tử là hành vi tôn giáo hay là phong tục dân sự? Nếu là tôn giáo, tín hữu không được tham gia; nếu là phong tục bày tỏ lòng hiếu kính, thì có thể chấp nhận. Cuộc tranh luận này, thường được sử sách gọi là tranh luận về nghi lễ Trung Hoa, kéo dài nhiều thế hệ.
Trong một thời gian dài, quan điểm chặt chẽ chiếm ưu thế, và tín hữu ở nhiều nơi bị hạn chế tham gia các nghi lễ dành cho tổ tiên. Điều này tạo ra khoảng cách giữa người theo đạo và cộng đồng làng xã, nơi việc thờ tổ tiên gắn chặt với đời sống. Nhiều gia đình Công giáo Việt Nam thời ấy mang nỗi day dứt khi không được làm theo nếp nhà như anh em họ hàng.
Năm 1939, Thánh bộ Truyền giáo ban hành huấn thị cho phép tín hữu tham gia những nghi lễ tôn kính tổ tiên và các bậc hiền triết được hiểu là mang tính dân sự, văn hoá. Từ đó, cách nhìn mở dần ra ở các nước Đông Á. Ở Việt Nam, vào giữa thập niên 1960, các giám mục đã có hướng dẫn cụ thể về những việc tín hữu được làm để tôn kính tổ tiên. Chi tiết của các văn bản này, nếu cần, bạn nên tìm qua nguồn chính thức của Giáo hội hoặc hỏi linh mục.
Những việc gia đình Công giáo thường làm để nhớ tổ tiên
Theo những hướng dẫn được nhiều giáo phận áp dụng và theo cách nhiều gia đình đang làm, tín hữu Công giáo Việt Nam có thể bày tỏ lòng tôn kính tổ tiên qua những việc sau. Mức độ cụ thể có thể khác nhau giữa các giáo phận, giáo xứ:
- Đặt bàn thờ hoặc chỗ trang trọng cho di ảnh, tên của ông bà, cha mẹ trong nhà, thường bên dưới bàn thờ Chúa.
- Thắp nến, thắp hương, đặt hoa trước di ảnh như một cử chỉ tôn kính.
- Cúi đầu, vái trước di ảnh hoặc trước linh cữu, theo cách người Việt vẫn tỏ lòng kính trọng người trên.
- Xin lễ ở nhà thờ vào ngày giỗ để cầu nguyện cho người đã khuất, rồi về nhà họp mặt gia đình.
- Cùng đọc kinh tại nhà vào ngày giỗ, có khi mời họ hàng và người trong xóm đạo đến dự.
- Viếng mộ, dọn dẹp, thắp nến ở nghĩa trang, đặc biệt trong tháng Mười Một.
- Tham dự lễ giỗ, đám giỗ của họ hàng bên lương với tư cách người trong gia đình.
Có những việc nhiều giáo xứ khuyên tránh, ví dụ đốt vàng mã hoặc những nghi thức gắn với niềm tin về việc người mất cần đồ dùng ở thế giới bên kia. Đây là chỗ nên hỏi linh mục ở giáo xứ, vì hướng dẫn cụ thể có thể khác nhau.
Những dịp trong năm người Công giáo đặc biệt nhớ tổ tiên
Lịch phụng vụ của Giáo hội có những dịp dành riêng để cầu nguyện cho người đã khuất. Ở Việt Nam, Giáo hội còn đưa ngày Tết vào lịch theo cách gần gũi với văn hoá dân tộc.
| Dịp | Thời điểm | Người Công giáo thường làm gì |
|---|---|---|
| Mùng Hai Tết | Ngày thứ hai của năm mới âm lịch | Dự thánh lễ kính nhớ ông bà tổ tiên, cầu nguyện cho các thế hệ đi trước |
| Lễ cầu cho các tín hữu đã qua đời | Ngày 2 tháng 11 dương lịch | Dự lễ, viếng nghĩa trang, cầu nguyện cho người thân đã mất |
| Tháng các linh hồn | Suốt tháng 11 dương lịch | Viếng mộ, đọc kinh, xin lễ cho người đã khuất |
| Ngày giỗ từng người | Theo ngày mất, nhiều nhà tính theo âm lịch, có nhà theo dương lịch | Xin lễ ở nhà thờ, họp mặt gia đình, đọc kinh tại nhà |
| Thanh minh, tảo mộ | Theo tập quán địa phương | Nhiều gia đình cũng đi sửa sang mộ phần như bà con trong làng |
Ngày giỗ tính theo âm lịch hay dương lịch là chuyện mỗi gia đình tự chọn. Gia đình có hai bên nội ngoại khác nhau về đạo thường thống nhất một cách tính để anh em dễ nhớ.
Mùng Hai Tết: ngày kính nhớ ông bà
Với nhiều người Công giáo Việt Nam, mùng Hai Tết là một ngày rất đặc biệt. Giáo hội ở Việt Nam dành ba ngày đầu năm với ba ý: mùng Một cầu bình an cho năm mới, mùng Hai kính nhớ ông bà tổ tiên, mùng Ba cầu cho công ăn việc làm. Đây là một nét thích nghi với văn hoá dân tộc, để người Công giáo đón Tết cùng tinh thần với cả nước.
Sáng mùng Hai, các nhà thờ thường đông người. Con cháu ở xa về quê, cả nhà cùng đi lễ, rồi về nhà ăn bữa cơm chung, thăm mộ ông bà. Ở một số giáo xứ, người ta còn có những nghi thức tượng trưng như dâng hương trước bàn thờ tổ tiên đặt trong nhà thờ, tuỳ theo hướng dẫn của giáo phận.
Với gia đình có cả người theo đạo và người không theo đạo, mùng Hai Tết là dịp tốt để hai bên gặp nhau. Bên đi lễ sáng sớm, bên còn lại lo bàn thờ ở nhà, rồi cả nhà quây quần. Sự sắp xếp khéo léo này giúp không ai cảm thấy phải chọn giữa đức tin của mình và tình cảm với ông bà.
Gia đình hai bên khác nhau về đạo
Khi con dâu, con rể theo đạo về nhà bên lương. Nhiều người theo hướng dẫn của Giáo hội vẫn có thể thắp hương, cúi đầu trước bàn thờ ông bà bên kia như một cử chỉ tôn kính. Người nào chưa thoải mái thì có thể đứng nghiêm, chắp tay hoặc cầu nguyện thầm. Bên gia đình nên hiểu và không ép.
Khi bố mẹ không theo đạo mất, con theo đạo lo việc thờ. Đây là tình huống không hiếm. Nhiều gia đình chọn cách giữ bàn thờ theo kiểu truyền thống để anh em khác lo hương khói, còn người con theo đạo xin lễ và cầu nguyện. Quan trọng là anh em bàn với nhau từ trước để tránh hiểu lầm.
Khi ngày giỗ trùng ngày lễ của giáo xứ. Có thể làm giỗ sớm hoặc muộn một chút. Ở nhiều vùng, lùi giỗ vào ngày gần nhất mà con cháu về đủ là chuyện bình thường, không riêng gì gia đình Công giáo.
Khi họ hàng hai bên bất đồng. Điều quan trọng là tránh những câu nói xúc phạm niềm tin của nhau. Một người lớn có uy tín ở mỗi bên, hoặc cha xứ và trưởng họ, có thể giúp hai bên hiểu nhau hơn.
Tôn kính và thờ phượng: hai chữ hay bị lẫn
Trong cách nói của người Công giáo, có sự phân biệt rõ giữa thờ phượng và tôn kính. Thờ phượng chỉ dành cho Thiên Chúa. Tôn kính là thái độ kính trọng, biết ơn dành cho những người đáng kính, trong đó có ông bà, cha mẹ, tổ tiên. Chính sự phân biệt này giúp Giáo hội chấp nhận những cử chỉ như thắp hương, cúi đầu trước di ảnh: chúng được hiểu là tôn kính, giống như cúi chào người trên khi còn sống, chứ không phải thờ phượng.
Với người ngoài Công giáo, sự phân biệt này có thể nghe như chuyện chữ nghĩa. Nhưng với tín hữu, nó trả lời được nỗi băn khoăn của nhiều thế hệ: làm sao vừa giữ trọn đức tin vừa giữ trọn đạo hiếu. Hiểu điều này, người bên lương cũng dễ thông cảm hơn khi thấy người Công giáo trong họ chỉ vái chứ không khấn, hoặc cầu nguyện bằng kinh thay vì đọc văn khấn.
Trong đời sống thường ngày, nhiều gia đình nói gọn là "thờ ông bà", không phân biệt kỹ hai chữ. Điều đó không sao. Chỉ khi phải giải thích cho con cháu hay cho họ hàng bên kia hiểu vì sao mình làm như vậy, bạn mới cần đến sự phân biệt này. Nếu cần nói kỹ hơn, cha xứ là người giải thích tốt nhất.
Nếp nhà của người Công giáo Việt
Nhìn vào một gia đình Công giáo Việt Nam truyền thống, bạn sẽ thấy nhiều điều rất quen. Con cháu giữ gia phả, biết thứ bậc trong họ, gọi các cụ bằng những tên gọi như mọi gia đình Việt khác. Nhiều họ đạo có nhà thờ họ riêng, có ngày giỗ tổ, có quỹ họ, có ban liên lạc. Khác chăng chỉ ở phần nghi thức: kinh nguyện thay cho văn khấn, thánh lễ thay cho lễ cúng.
Ở những làng toàn tòng, nghĩa là cả làng theo đạo, tục viếng mộ đầu năm, sửa sang nghĩa trang, thắp nến ngày lễ các linh hồn diễn ra rất trang trọng. Nhiều nghĩa trang giáo xứ được chăm sóc chu đáo, có ngày cả họ đạo cùng ra dọn dẹp. Những hình ảnh này cho thấy lòng nhớ ơn tổ tiên không phân biệt đạo hay đời.
Đối với người ngoài, hiểu được điều này giúp xoá bỏ một định kiến cũ rằng theo đạo là "bỏ ông bà". Định kiến ấy từng gây không ít đau lòng trong lịch sử. Ngày nay, người Công giáo Việt Nam vẫn giữ đạo hiếu theo cách của mình, và nhiều gia đình nói một cách tự nhiên rằng họ vừa là người Công giáo vừa là con cháu biết nhớ nguồn.
Câu hỏi thường gặp
Người Công giáo có được thờ ông bà không?
Có. Theo hướng dẫn của Giáo hội từ giữa thế kỷ 20, tín hữu Công giáo Việt Nam được tôn kính tổ tiên qua những cử chỉ như đặt di ảnh, thắp nến, thắp hương, cúi đầu, xin lễ cầu nguyện. Chi tiết cụ thể bạn nên hỏi linh mục ở giáo xứ.
Bàn thờ tổ tiên của gia đình Công giáo đặt ở đâu?
Nhiều gia đình đặt bàn thờ tổ tiên bên dưới bàn thờ Chúa, ở gian chính của nhà. Cách bố trí có thể khác nhau theo nhà ở và theo thói quen địa phương. Điều thường được giữ là thứ tự trên dưới giữa hai chỗ thờ.
Người Công giáo làm giỗ như thế nào?
Thường gia đình xin lễ ở nhà thờ vào ngày giỗ hoặc ngày gần đó, sau đó con cháu họp mặt, đọc kinh tại nhà và dùng bữa cơm chung. Một số nhà mời thêm họ hàng, người trong giáo xứ đến cầu nguyện.
Con dâu theo đạo có cần thắp hương bàn thờ nhà chồng không?
Theo hướng dẫn của Giáo hội, thắp hương trước bàn thờ tổ tiên như cử chỉ tôn kính là việc tín hữu có thể làm. Nếu người đó chưa thoải mái, có thể đứng nghiêm, chắp tay hoặc cầu nguyện thầm. Hai bên gia đình nên tôn trọng nhau.
Vì sao mùng Hai Tết là ngày kính nhớ ông bà của người Công giáo?
Giáo hội ở Việt Nam dành ba ngày đầu năm âm lịch cho ba ý cầu nguyện, trong đó mùng Hai dành để kính nhớ ông bà tổ tiên. Đây là cách đưa văn hoá Tết của dân tộc vào đời sống đức tin.
Người Công giáo có đốt vàng mã không?
Nhiều giáo xứ khuyên tín hữu không đốt vàng mã, vì tục này gắn với quan niệm người mất cần đồ dùng ở thế giới bên kia, khác với đức tin Công giáo. Để biết hướng dẫn cụ thể, bạn nên hỏi linh mục nơi mình sinh hoạt.