Phần lớn Phật tử Việt Nam vẫn thờ cúng tổ tiên, và nhiều người coi đó là một cách thực hành đạo hiếu mà nhà Phật đề cao. Trong nhà có thể có ban Phật và ban gia tiên đặt riêng; ngày giỗ cúng chay, tụng kinh; có khi gửi di ảnh người thân lên chùa; làm việc thiện để hồi hướng cho người đã khuất. Những thực hành này hoà vào nếp thờ chung của người Việt đến mức nhiều người không phân biệt đâu là phần của đạo Phật, đâu là phần của tín ngưỡng dân gian.
Bài này trình bày những việc nhiều gia đình Phật tử thường làm và ý nghĩa mà họ gửi gắm, ở mức phổ thông. Phần giáo lý sâu, như quan niệm về nghiệp, tái sinh, cách hồi hướng, là chỗ của chư tăng, chư ni; các truyền thống Phật giáo khác nhau có thể giải thích khác nhau. Khi có thắc mắc cụ thể, bạn nên hỏi vị thầy ở ngôi chùa gia đình mình tin tưởng.
Chữ hiếu trong nhà Phật, nhìn từ đời sống
Người Việt đến chùa thường nghe nói nhiều về ân cha mẹ. Trong các bài giảng phổ thông, ơn sinh thành được nhắc như một trong những ơn lớn nhất mà con người cần báo đáp. Mùa Vu Lan tháng Bảy âm lịch, gắn với tích Mục Kiền Liên cứu mẹ, là dịp mà tinh thần ấy hiện ra rõ nhất, với tục cài hoa trên áo và các buổi lễ báo hiếu ở nhiều chùa.
Điểm đáng chú ý là trong cách hiểu phổ biến của Phật tử, báo hiếu được đặt nặng ở lúc cha mẹ còn sống: chăm sóc, làm cha mẹ vui lòng, giúp cha mẹ sống thiện lành. Khi cha mẹ đã mất, báo hiếu chuyển sang việc tưởng nhớ, cầu nguyện, làm việc lành nhân danh người đã khuất. Nhìn như vậy, thờ cúng tổ tiên không phải là thứ tách rời đời sống đạo, mà là phần nối tiếp.
Cũng vì vậy, nhiều vị thầy khi được hỏi đều nhắc rằng lòng thành và việc thiện quan trọng hơn mâm lễ. Lời nhắc này không phủ nhận việc cúng giỗ, mà giúp con cháu đặt đúng trọng tâm. Một ngày giỗ đơn giản, cả nhà ăn chay, cùng nhau làm một việc tốt, trong mắt nhiều Phật tử là một ngày giỗ trọn vẹn.
Những việc gia đình Phật tử thường làm vào ngày giỗ
Không có một khuôn mẫu chung cho mọi gia đình. Danh sách dưới gom những việc hay gặp ở các gia đình theo đạo Phật ở Việt Nam; mỗi nhà chọn những việc hợp với hoàn cảnh và với lời khuyên của vị thầy mình theo:
- Cúng chay thay cho cỗ mặn, hoặc ít nhất có một mâm chay dâng lên ban Phật và gia tiên.
- Cả nhà ăn chay trong ngày giỗ như một cách tưởng nhớ và tránh sát sinh.
- Tụng một thời kinh tại nhà, có khi mời chư tăng, chư ni, có khi tự tụng theo sách kinh nhật tụng.
- Đến chùa dâng hương, cúng dường, xin ghi tên người mất vào sổ cầu siêu của chùa nếu chùa có lệ này.
- Làm việc thiện nhân ngày giỗ: giúp người nghèo, góp quỹ học bổng, thăm người ốm, rồi hồi hướng công đức cho người đã khuất.
- Kể cho con cháu nghe về đời sống, tính tình của người được giỗ, để ký ức được truyền lại.
Có gia đình làm cả cỗ mặn cho họ hàng và mâm chay dâng cúng; có gia đình chay hoàn toàn. Không có cách nào "chuẩn hơn" cách nào; đó là chuyện mỗi nhà bàn với nhau, và nếu băn khoăn thì hỏi thầy.
Một điều nên lưu ý khi mời họ hàng: nếu nhà quyết định cúng chay hoàn toàn mà khách quen ăn mặn, hãy báo trước để mọi người không bất ngờ. Ngược lại, khi đi giỗ ở nhà người thân theo đạo Phật, khách không cần đòi hỏi món mặn; tôn trọng cách chủ nhà chọn là phép lịch sự cơ bản.
Gửi di ảnh, tro cốt lên chùa
Ở nhiều chùa Việt Nam có nhà thờ vong hoặc khu đặt di ảnh của những người đã mất mà gia đình gửi lên. Các gia đình chọn gửi vì nhiều lý do: nhà chật không có chỗ thờ, con cháu đi làm xa, muốn người thân được nghe kinh hằng ngày theo niềm tin của mình, hoặc người mất khi sống đã gắn bó với ngôi chùa đó.
Gửi di ảnh lên chùa không có nghĩa là thôi thờ ở nhà. Nhiều gia đình vẫn giữ ban gia tiên ở nhà, chỉ gửi thêm ở chùa. Ngày giỗ, con cháu vừa cúng ở nhà vừa lên chùa thắp hương. Mỗi chùa có quy định riêng về việc nhận gửi, về những ngày lễ chung, về cách đóng góp; gia đình nên hỏi kỹ trực tiếp với chùa, và nên chọn ngôi chùa mình thực sự tin tưởng, minh bạch trong việc này.
Việc gửi tro cốt sau hoả táng lên chùa, chọn nơi gửi, các quy định về nhà lưu giữ tro cốt là một chủ đề riêng gắn với mộ phần, có bài khác bàn kỹ. Ở đây chỉ nhắc rằng đây là lựa chọn ngày càng phổ biến, nhất là ở thành phố, và là một lựa chọn trung tính: không ai nên bị chê vì chọn chôn cất hay chọn hoả táng.
Ban Phật và ban gia tiên: khác nhau ở ý nghĩa
Nhiều nhà Phật tử có cả hai ban thờ. Cách đặt cụ thể thuộc về chuyện bố trí đồ thờ, có hướng dẫn riêng; bảng dưới chỉ so sánh ý nghĩa để bạn hiểu vì sao hai ban thường được tách riêng.
| Khía cạnh | Ban Phật | Ban gia tiên |
|---|---|---|
| Đối tượng | Đức Phật, Bồ Tát, theo truyền thống gia đình theo | Ông bà, cha mẹ, các đời trước của gia đình |
| Ý nghĩa chính | Quy kính, nhắc nhở bản thân tu tập | Tưởng nhớ, biết ơn, báo cáo việc nhà |
| Lễ vật thường thấy | Hoa, quả, nước sạch, đồ chay | Tuỳ nhà: có thể chay hoặc mặn, cơm canh ngày giỗ |
| Thứ tự khi thắp hương | Nhiều nhà thắp ban Phật trước | Thắp sau ban Phật, theo lệ phổ biến |
| Người hướng dẫn | Chư tăng, chư ni | Các cụ trong họ, lệ của gia đình |
Lệ cụ thể khác nhau theo vùng và theo truyền thống tông phái. Điều thống nhất là cả hai ban đều được giữ sạch sẽ, trang nghiêm, và lễ vật ở ban Phật thường là đồ chay.
Những điểm Phật tử nên tỉnh táo
Cầu siêu không cần phải tốn kém. Một số người lợi dụng nỗi đau của gia đình để giới thiệu những đàn lễ lớn với chi phí cao. Theo tinh thần nhà Phật mà nhiều vị thầy vẫn giảng, lòng thành và việc thiện mới là cốt lõi. Nếu thấy nơi nào gắn lời cầu nguyện với giá tiền mập mờ, hãy hỏi thêm người tin cậy.
Phóng sinh cần làm có trách nhiệm. Thả cá, chim không đúng chỗ, không đúng loài có thể gây hại cho môi trường và cho chính con vật. Nhiều chùa đã khuyên Phật tử chuyển sang các việc thiện khác, hoặc chỉ phóng sinh khi biết rõ loài và nơi thả phù hợp.
Không nên tin lời phán mượn danh nhà Phật. Lời doạ về vong linh, nghiệp chướng gắn với đòi hỏi tiền bạc không phải là lời dạy của các vị thầy chân chính. Gặp những lời như vậy, hãy hỏi trực tiếp vị trụ trì ở ngôi chùa có uy tín.
Tôn trọng người thân khác niềm tin. Trong cùng một nhà có thể có người không theo đạo Phật. Ngày giỗ ăn chay hay không, tụng kinh hay không, nên bàn chứ không áp đặt.
Kể cho con trẻ nghe về ông bà theo cách nhà Phật
Nhiều gia đình Phật tử kể rằng con cái họ hiểu đạo hiếu qua những việc rất nhỏ: được bố mẹ dẫn lên chùa ngày rằm, được dặn chào ông bà trước khi ăn cơm, được giao bưng đĩa hoa quả lên ban thờ ngày giỗ. Trẻ không cần hiểu giáo lý để cảm nhận rằng ông bà là người được cả nhà thương nhớ.
Một thói quen đơn giản mà nhiều nhà áp dụng: ngày giỗ, trước bữa cơm, người lớn kể một chuyện về người được giỗ. Ông từng làm nghề gì, bà nấu món gì ngon, hồi trẻ hai cụ gặp nhau ra sao. Những câu chuyện có thật như vậy giúp trẻ thấy ông bà là con người cụ thể, không phải một tấm ảnh trên ban thờ. Nếu nhà có ảnh cũ, thư từ cũ, đây là lúc đem ra cho trẻ xem.
Nhà Phật cũng giúp trẻ học cách biết ơn rộng hơn gia đình: biết ơn thầy cô, người làm ra hạt gạo, những người giúp mình. Nhiều cha mẹ dùng ngày giỗ để cùng con làm một việc tốt nhỏ, như mang đồ dùng học tập cũ còn tốt đi tặng, rồi giải thích rằng làm điều lành là một cách nhớ ông bà. Cách dạy này tránh được những lời doạ kiểu "không ngoan ông bà phạt", vốn chỉ gieo nỗi sợ.
Phật giáo ở nhiều truyền thống, nhiều vùng
Phật giáo ở Việt Nam không đồng nhất. Phần lớn chùa theo truyền thống Bắc tông, nhưng ở Nam Bộ có cả chùa theo truyền thống Nam tông, trong đó có các chùa của đồng bào Khmer. Đồng bào Khmer Nam Bộ có lễ Sene Dolta cúng ông bà vào khoảng cuối tháng Tám âm lịch, một dịp sum họp lớn trong năm, với những nghi thức riêng gắn với ngôi chùa trong phum sóc.
Ngoài ra còn có những hệ phái ra đời ở Việt Nam với cách thực hành riêng. Mỗi truyền thống có cách nói và cách làm riêng về việc tưởng nhớ người đã khuất; những điều viết trong bài này là phần phổ biến ở gia đình người Kinh theo Phật giáo Bắc tông, không phải chuẩn chung cho mọi Phật tử.
Sự đa dạng này là thêm một lý do để không ai tự cho mình quyền phán cách thờ của nhà khác là đúng hay sai. Gia đình bạn theo truyền thống nào, hãy hỏi những người hướng dẫn trong truyền thống ấy. Còn khi đến thăm một nhà khác, cách tốt nhất là quan sát, hỏi nhẹ nhàng, và làm theo chủ nhà ở mức mình thấy thoải mái.
Câu hỏi thường gặp
Phật tử có cần thờ cúng tổ tiên không?
Phần lớn Phật tử Việt Nam vẫn thờ cúng tổ tiên và coi đó là một cách thực hành đạo hiếu. Không có quy định nào buộc phải bỏ hay phải giữ; mỗi gia đình tự chọn, và có thể hỏi thêm chư tăng ở ngôi chùa mình tin tưởng.
Ngày giỗ có nhất thiết phải cúng chay không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình Phật tử chọn cúng chay để tránh sát sinh, có nhà làm cả mâm chay dâng cúng và cỗ mặn đãi khách. Đây là chuyện gia đình bàn với nhau, phù hợp với niềm tin và hoàn cảnh của mỗi nhà.
Gửi di ảnh lên chùa rồi có cần thờ ở nhà nữa không?
Nhiều gia đình vẫn giữ ban gia tiên ở nhà dù đã gửi di ảnh lên chùa. Việc gửi ở chùa thường là thêm một nơi tưởng nhớ chứ không thay thế. Cách cụ thể tuỳ gia đình và tuỳ quy định của ngôi chùa nhận gửi.
Hồi hướng công đức cho người đã khuất là gì?
Theo cách hiểu phổ biến trong Phật giáo, đó là việc làm điều thiện rồi nguyện dành phần phước lành ấy cho người đã khuất. Cách giải thích cụ thể khác nhau theo truyền thống, nên bạn hãy hỏi vị thầy mình tin tưởng nếu muốn hiểu sâu.
Có cần mời chư tăng về tụng kinh ngày giỗ không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình tự tụng kinh hoặc chỉ thắp hương tưởng nhớ. Một số nhà mời chư tăng vào những ngày giỗ quan trọng. Nếu mời, hãy trao đổi trực tiếp với chùa về cách sắp xếp.
Ban Phật và ban gia tiên thắp hương bên nào trước?
Theo lệ phổ biến ở nhiều gia đình, ban Phật được thắp hương trước, sau đó mới đến ban gia tiên. Lệ cụ thể có thể khác giữa các vùng, các truyền thống, nên nếu băn khoăn bạn hãy hỏi chư tăng hoặc các cụ trong nhà.