Bản thân việc nhớ ơn và thờ cúng tổ tiên không phải mê tín: nó là một tín ngưỡng được pháp luật ghi nhận và được nhiều thế hệ coi là nền nếp đạo đức. Nhưng quanh nếp thờ ấy có những tập tục phát sinh, những lời phán, những dịch vụ có thu tiền, và chính những thứ này mới là chỗ dễ trượt sang mê tín. Phân biệt được hai phần thì bạn giữ được cái gốc mà không bị cuốn vào cái ngọn.
Bài này không chê ai tin nhiều hay tin ít. Mỗi gia đình có quyền giữ niềm tin của mình. Bài chỉ đưa ra mấy tiêu chí dễ dùng để nhận ra lúc nào một thực hành trở nên gây hại: tốn kém quá sức, làm người ta sợ hãi, hoặc biến người đang buồn thành nạn nhân của kẻ trục lợi.
Mê tín là gì, nói cho gọn
Trong cách dùng phổ biến, mê tín là tin một cách mù quáng vào những điều không có cơ sở, đến mức để niềm tin ấy chi phối hành động theo hướng gây hại cho mình hoặc người khác. Chữ "mê" ở đây là mê muội, mất tỉnh táo. Không phải mọi niềm tin không chứng minh được bằng khoa học đều là mê tín; nếu vậy thì rất nhiều điều trong đời sống tinh thần của con người ở khắp nơi đều phải xếp vào đó.
Các nhà nghiên cứu văn hoá thường phân biệt tín ngưỡng với mê tín dị đoan ở chỗ hệ quả. Tín ngưỡng gắn với phong tục, đem lại sự an ổn tinh thần, góp phần gắn kết cộng đồng. Mê tín dị đoan khiến người ta sợ hãi, tốn kém, bỏ chữa bệnh, bỏ việc cần làm, hoặc tin vào những lời đe doạ để rồi bị lợi dụng.
Áp vào thờ cúng tổ tiên, ranh giới khá rõ. Thắp nén hương ngày giỗ, kể cho con cháu nghe về ông bà, sửa sang mộ phần là thể hiện tình cảm và đạo lý. Còn tin rằng nếu không đốt đủ một số lượng đồ mã nào đó thì tổ tiên sẽ trách phạt, hay bỏ tiền lớn làm lễ vì sợ một lời phán, thì đã đi sang phía bên kia.
Phần cốt lõi và phần dễ trượt sang mê tín
Bảng dưới đặt cạnh nhau những thực hành thường gặp quanh việc thờ cúng tổ tiên. Cột phải không có nghĩa mọi nhà làm những việc đó đều mê tín; nó chỉ ra những dấu hiệu cần để ý.
| Phần cốt lõi | Phần dễ trượt sang mê tín | Dấu hiệu nên dừng lại để nghĩ |
|---|---|---|
| Nhớ ngày giỗ, tưởng nhớ người đã mất | Tin rằng quên giỗ sẽ bị trách phạt | Khi việc thờ sinh ra sợ hãi thay vì nhớ thương |
| Dâng lễ vật vừa sức | Đua nhau làm mâm to, đốt đồ mã nhiều | Khi lễ vật làm gia đình nợ nần hoặc cãi nhau |
| Khấn báo việc nhà, tạ ơn | Cúng để đổi lấy tài lộc, đỗ đạt | Khi lời khấn biến thành cuộc mặc cả |
| Sửa sang, giữ gìn mộ phần | Tin lời phán mộ "phạm" nên phải làm lễ tốn kém | Khi có người đưa ra lời đe doạ kèm giá tiền |
| Hỏi các cụ về lệ của họ | Nghe người lạ trên mạng phán về nhà mình | Khi người phán không biết gì về gia đình bạn |
| Tôn trọng niềm tin của người thân | Ép người khác làm theo trái niềm tin | Khi việc thờ làm anh em bất hoà |
Đọc bảng này, bạn sẽ thấy tiêu chí cốt lõi không nằm ở việc có làm lễ hay không, mà ở động cơ và hệ quả. Cùng một mâm lễ, làm vì nhớ thương là nếp thờ; làm vì bị doạ thì đã khác.
Những lời phán thường gặp và cách nhìn tỉnh táo
"Tổ tiên không phù hộ vì cúng thiếu." Lời này đặt quan hệ con cháu và tổ tiên vào thế mua bán. Theo tinh thần đạo hiếu, người đi trước thương con cháu, không phải là người đòi nợ. Nếu ai đó dùng câu này để giới thiệu một gói lễ có giá, đó là dấu hiệu nên cẩn trọng.
"Nhà có người khuất mặt chưa siêu thoát, phải làm lễ ngay." Đây là kiểu lời khiến người đang buồn hoảng sợ. Nếu gia đình muốn cầu siêu theo niềm tin của mình, có thể đến chùa, nhà thờ hay nơi mình tin tưởng, nơi việc ấy không gắn với giá tiền mập mờ. Đừng quyết định trong lúc đang hoảng.
"Thờ sai chỗ, sai người nên làm ăn lụn bại." Làm ăn thuận hay không có rất nhiều nguyên nhân thật: thị trường, sức khoẻ, cách quản lý. Gán mọi khó khăn cho bàn thờ khiến người ta bỏ qua những việc cần sửa thật. Nếu muốn sắp xếp lại việc thờ, hãy hỏi các cụ trong họ thay vì người lạ.
"Phải đốt đủ bộ đồ mã thì ông bà mới có mà dùng." Nhiều gia đình, nhiều chùa và cả các cụ cao niên ngày nay đã khuyên giảm việc đốt đồ mã vì tốn kém và gây ô nhiễm. Bỏ hay giữ là quyền của mỗi nhà, nhưng bạn không cần lo rằng giảm đi là thiếu hiếu.
Vì sao người tử tế cũng dễ bị cuốn vào
Người ta thường không tin vào những lời phán lúc đang vui khoẻ. Họ tin vào lúc khó khăn: người thân mới mất, con cái ốm đau, làm ăn thua lỗ, gia đình lục đục. Trong những lúc ấy, một lời giải thích đơn giản kiểu "do mộ phạm" hay "do chưa cúng" mang lại cảm giác có thể làm gì đó, dễ chịu hơn là đối diện với những nguyên nhân phức tạp.
Kẻ trục lợi hiểu rõ tâm lý này. Họ chọn lúc người ta yếu lòng, nói những điều đủ mơ hồ để ai cũng thấy đúng, rồi đưa ra một giải pháp có giá. Không ít vụ việc từng được báo chí phản ánh về những người tự xưng có khả năng đặc biệt, thu tiền làm lễ cho người đang đau buồn.
Vì vậy, sự tỉnh táo cần nhất là trong những lúc yếu lòng. Một quy tắc đơn giản mà nhiều gia đình áp dụng: không quyết định chi tiền cho việc tâm linh trong vòng vài ngày sau một biến cố, luôn bàn với ít nhất một người thân tỉnh táo, và hỏi ý các cụ trong họ hoặc người tu hành mình tin tưởng trước khi làm theo lời một người lạ.
Những việc đáng giữ vì có ích thật
Tách phần phát sinh ra rồi, phần còn lại của nếp thờ có nhiều việc mang lại lợi ích rõ ràng cho gia đình, dù bạn tin ở mức nào. Đây là những việc mà người tin nhiều lẫn người tin ít đều có thể cùng làm:
- Ghi lại ngày giỗ, tên đầy đủ, quê quán của từng người đã khuất vào một cuốn sổ hay một tệp chung của gia đình, để đời sau không phải đoán.
- Ghi âm, ghi chép lời kể của ông bà khi còn khoẻ: chuyện thời trẻ, chuyện làng quê, chuyện các cụ đời trước. Đây là phần ký ức mất đi nhanh nhất.
- Giữ mộ phần sạch sẽ, đánh dấu vị trí rõ ràng, chụp ảnh và ghi chú để con cháu ở xa vẫn tìm được.
- Dùng ngày giỗ làm dịp anh em gặp nhau, hỏi han nhau, giải quyết những chuyện còn vướng mắc trong gia đình.
- Giữ an toàn cháy nổ khi thắp hương, thắp đèn và đốt lễ: không để hương cháy khi cả nhà đi vắng, đặt xa rèm, có vật chứa tro chắc chắn.
- Dạy con trẻ chào ông bà trước bàn thờ như một cách tập lễ phép và biết ơn, không kèm những lời doạ dẫm.
Những việc này không tốn kém và không đòi hỏi ai phải tin điều gì. Chúng giữ cho nếp thờ có ý nghĩa thật, và cũng làm cho những lời phán gây sợ hãi mất dần chỗ bám trong gia đình.
Nói chuyện trong nhà khi bất đồng về chuyện này
Bất đồng về cách thờ cúng là chuyện thường gặp, nhất là giữa thế hệ trẻ và thế hệ lớn tuổi. Mục tiêu không phải thắng cuộc tranh luận, mà là giữ hoà khí và giữ cho gia đình khỏi những khoản chi gây hại.
- Bắt đầu bằng điểm chung: cả nhà đều muốn nhớ ơn ông bà và muốn gia đình bình an. Nói rõ điều này trước để không ai thấy mình bị tấn công.
- Hỏi thay vì phán: hỏi bố mẹ vì sao muốn làm lễ ấy, ai khuyên, kỳ vọng điều gì. Nhiều khi câu trả lời cho thấy nỗi lo thật phía sau.
- Tách phần tình cảm khỏi phần tiền bạc: đồng ý giữ phần lễ thể hiện lòng nhớ thương, và bàn riêng về những khoản chi lớn.
- Đề xuất hỏi người có uy tín: các cụ trong họ, trưởng họ, nhà sư hay linh mục nơi gia đình tin tưởng. Lời của người trong cuộc thường dễ nghe hơn lời con cháu.
- Đừng chế giễu: câu "mê tín quá" nói ra trong bữa cơm chỉ làm người lớn tuổi đóng cửa lòng.
- Nếu thấy dấu hiệu lừa đảo rõ ràng, như đòi tiền gấp, doạ nạt, yêu cầu giữ bí mật, hãy giúp bố mẹ dừng lại trước và nói chuyện sau.
Kiên nhẫn là phần khó nhất. Niềm tin được hình thành qua nhiều chục năm không đổi sau một bữa cơm, và cũng không cần phải đổi hết. Giữ được phần cốt lõi, bớt được phần gây hại, đã là kết quả tốt.
Giữ nếp thờ mà không bị nỗi sợ dẫn dắt
Cách tốt nhất để không trượt sang mê tín là quay về câu hỏi gốc: mình thờ ông bà để làm gì. Nếu câu trả lời là để nhớ, để biết ơn, để con cháu gắn bó, thì mọi quyết định về lễ vật, về nghi thức đều có thể đo bằng thước ấy. Cái gì giúp nhớ, giúp gắn bó thì giữ; cái gì chỉ làm tốn kém, làm sợ hãi thì có thể bớt.
Nhiều gia đình đã chuyển một phần tiền định dùng cho đồ mã sang quỹ khuyến học của họ, sang việc in lại gia phả, sang việc giúp một người họ hàng khó khăn. Đó là cách "thờ" theo nghĩa rộng: làm điều tốt nhân danh người đã khuất. Không có ai bắt buộc phải làm như vậy, nhưng đó là một hướng đáng để gia đình bàn.
Cuối cùng, hãy nhớ rằng tôn trọng niềm tin của người khác cũng là một phần của sự tỉnh táo. Một cụ bà thắp hương mỗi tối và trò chuyện với ông qua di ảnh không mê tín; bà đang sống với nỗi nhớ của mình. Phân biệt rõ điều này giúp bạn bảo vệ gia đình khỏi kẻ trục lợi mà không làm tổn thương những người mình thương.
Câu hỏi thường gặp
Thắp hương cho ông bà có phải mê tín không?
Không. Thắp hương tưởng nhớ ông bà là một thực hành tín ngưỡng phổ biến, thể hiện lòng biết ơn. Nó chỉ trở thành vấn đề khi đi kèm nỗi sợ bị trách phạt, hoặc khi ai đó lợi dụng để thu tiền của gia đình.
Đốt vàng mã có phải là mê tín không?
Đốt vàng mã là một tập tục có từ lâu, nhiều nhà vẫn giữ ở mức vừa phải. Điều đáng cân nhắc là chi phí, an toàn cháy nổ và ô nhiễm. Nhiều gia đình và nhiều chùa khuyên giảm bớt, và bạn có thể giảm mà không cần lo là thiếu hiếu.
Làm sao nhận ra người lợi dụng chuyện thờ cúng để trục lợi?
Những dấu hiệu thường gặp là đưa ra lời đe doạ về tai hoạ, đòi tiền lễ lớn và gấp, yêu cầu giữ bí mật với người thân, tự xưng có khả năng đặc biệt. Gặp những dấu hiệu này, hãy dừng lại và bàn với người thân tỉnh táo trước khi làm gì.
Bố mẹ tin lời phán về mộ phần, con cái nên làm gì?
Đừng tranh cãi gay gắt. Hãy hỏi kỹ ai nói, nói gì, đòi những gì; đề xuất hỏi thêm các cụ trong họ hoặc người tu hành gia đình tin tưởng. Phần lớn trường hợp, lời của người có uy tín trong họ giúp bố mẹ bình tĩnh lại.
Có nên bỏ hết nghi lễ để khỏi bị coi là mê tín không?
Không cần. Nghi lễ vừa phải giúp gia đình có lúc ngồi lại với nhau và giữ ký ức về người đã khuất. Điều nên bỏ là phần gây sợ hãi, gây tốn kém quá sức hoặc gây bất hoà, không phải toàn bộ nếp thờ.
Tín ngưỡng dân gian và mê tín dị đoan khác nhau thế nào?
Tín ngưỡng gắn với phong tục, mang lại sự an ổn tinh thần và gắn kết cộng đồng. Mê tín dị đoan khiến người ta sợ hãi, tốn kém, bỏ việc cần làm hoặc bị lợi dụng. Thước đo chính là động cơ và hệ quả của việc làm.