Thờ cúng tổ tiên ở Việt Nam, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản: giống và khác

Thờ cúng tổ tiên không phải nét riêng của người Việt: người Hoa, người Hàn, người Nhật đều có những truyền thống nhớ ơn tổ tiên lâu đời, chịu ảnh hưởng chung của Nho giáo, Phật giáo và tín ngưỡng bản địa. Nhưng mỗi nơi phát triển theo một hướng riêng. Người Hàn có nghi lễ jesa và charye rất chặt chẽ; người Nhật thờ tổ tiên chủ yếu qua bàn thờ Phật trong nhà và mùa Obon; người Hoa ở nhiều vùng có từ đường dòng họ quy mô lớn; còn người Việt nổi bật với ngày giỗ và nếp thờ linh hoạt.

Bài này so sánh ở mức phổ thông, dựa trên những gì thường được mô tả trong sách về văn hoá Đông Á. Mỗi nước có sự khác biệt lớn giữa các vùng và đang thay đổi nhanh; những điều dưới đây là nét chung, không phải quy tắc cho mọi gia đình. Mục đích không phải xếp hạng nơi nào "giữ đạo hiếu tốt hơn", mà để nhìn lại nếp nhà mình qua tấm gương của láng giềng.

Gốc chung: Nho giáo, Phật giáo và tín ngưỡng bản địa

Cả bốn nền văn hoá đều chịu ảnh hưởng của Nho giáo, với tư tưởng đề cao chữ hiếu và lễ nghi gia đình. Những khái niệm như bài vị, từ đường, thứ bậc trưởng thứ, gia phả đều có mặt ở cả bốn nơi, dù mức độ khác nhau. Sách gia lễ của Chu Hy thời Tống từng là khuôn mẫu được tham khảo ở nhiều nước trong vùng, sau đó mỗi nơi giản lược, điều chỉnh theo phong tục riêng.

Phật giáo cũng để lại dấu ấn sâu, nhất là ở Nhật Bản, nơi việc tưởng nhớ tổ tiên gắn chặt với chùa và bàn thờ Phật trong nhà. Lễ Vu Lan ở Việt Nam, Trung Nguyên ở Trung Quốc, Obon ở Nhật đều có liên hệ với cùng một truyền thống Phật giáo về báo hiếu cha mẹ và cứu độ người đã khuất.

Lớp thứ ba là tín ngưỡng bản địa của mỗi dân tộc, có trước khi Nho giáo, Phật giáo du nhập. Ở Việt Nam là những niềm tin dân gian về linh hồn; ở Nhật là các tín ngưỡng bản địa; ở Hàn là những thực hành dân gian riêng. Chính lớp này tạo ra những khác biệt tinh tế, khiến cùng một nền tảng Nho giáo mà mỗi nước một vẻ.

So sánh nhanh bốn nền văn hoá

Bảng dưới gom những điểm thường được nhắc khi so sánh. Mỗi ô là nét phổ biến, không phải mô tả đầy đủ; trong từng nước còn khác biệt lớn theo vùng, theo tôn giáo và theo thế hệ.

Những điểm trong bảng là nét phổ biến được mô tả trong sách phổ thông. Nếu bạn có bạn bè người Hoa, người Hàn, người Nhật, hỏi trực tiếp về nếp nhà họ là cách học thú vị và chính xác nhất.

Hàn Quốc: jesa, charye và vai trò con trưởng

Người Hàn có hai loại nghi lễ tổ tiên hay được nhắc đến. Jesa là lễ vào ngày giỗ, theo truyền thống thường làm vào đêm trước hoặc rạng sáng ngày mất. Charye là lễ tổ tiên vào những ngày lễ lớn như Tết âm lịch và Chuseok. Mâm lễ truyền thống được bày theo những quy tắc khá chặt về vị trí từng món, và vai trò chủ lễ thường thuộc về con trai trưởng.

Ở tầng quốc gia, nghi lễ tế tổ tiên của hoàng tộc nhà Triều Tiên tại điện Jongmyo ở Seoul cùng âm nhạc đi kèm đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể. Điều này cho thấy truyền thống tế tổ của người Hàn được coi trọng như một di sản.

Những năm gần đây, nhiều gia đình Hàn giản tiện nghi lễ: bớt món, gộp các ngày giỗ, hoặc thay bằng bữa ăn gia đình. Gánh nặng chuẩn bị lễ, thường rơi vào phụ nữ, cũng được bàn luận nhiều trong xã hội. Một bộ phận lớn người Hàn theo Kitô giáo có lễ tưởng niệm theo cách riêng. Những thay đổi này khá giống với những gì đang diễn ra ở Việt Nam, cho thấy các gia đình Đông Á đang cùng đối mặt với câu hỏi giữ nếp trong đời sống hiện đại.

Nhật Bản: bàn thờ Phật gia đình và mùa Obon

Ở Nhật, việc tưởng nhớ tổ tiên gắn chặt với Phật giáo. Nhiều gia đình có butsudan, một tủ thờ Phật trong nhà, trong đó đặt bài vị của người đã khuất, gọi là ihai, thường ghi pháp danh mà chùa đặt sau khi người đó mất. Hằng ngày, có người trong nhà thắp hương, dâng cơm, nước, rung chuông nhỏ trước butsudan.

Obon là dịp lớn nhất trong năm để tưởng nhớ tổ tiên, ở phần lớn các vùng diễn ra vào giữa tháng Tám dương lịch, có vùng vào tháng Bảy. Theo quan niệm truyền thống, đây là lúc linh hồn tổ tiên trở về thăm nhà. Người Nhật về quê, viếng mộ, đốt lửa đón và tiễn, tham gia điệu múa Bon Odori. Ngoài ra còn có Higan vào dịp xuân phân và thu phân, cũng là lúc đi viếng mộ.

So với người Việt, người Nhật ít nhấn mạnh dòng họ lớn mà tập trung vào gia đình hạt nhân và ngôi mộ gia đình. Mộ thường là mộ chung của cả gia đình qua nhiều đời. Những năm gần đây, khi dân số già và nhiều người sống xa quê, việc ai sẽ chăm sóc mộ gia đình trở thành vấn đề được bàn nhiều, khá giống với nỗi lo của nhiều gia đình Việt có con cháu đi xa.

Trung Quốc: Thanh Minh và từ đường

Ở Trung Quốc, Thanh Minh là dịp tảo mộ quan trọng nhất trong năm, được nhiều người coi là ngày lễ của tổ tiên. Người ta về quê sửa sang mộ, dâng lễ, cúng bái. Lễ Trung Nguyên vào rằm tháng Bảy âm lịch cũng là dịp tưởng nhớ người đã khuất, có nhiều điểm gần với tục rằm tháng Bảy ở Việt Nam.

Ở nhiều vùng phía nam Trung Quốc, như Quảng Đông, Phúc Kiến, các dòng họ lớn xây từ đường quy mô đáng kể, có gia phả dày, có lệ tế tổ chung. Cộng đồng người Hoa ở nước ngoài, kể cả ở Việt Nam, cũng có các hội quán, nhà thờ họ, nơi giữ bài vị và tổ chức lễ tế. Người Hoa ở Chợ Lớn là ví dụ gần gũi để người Việt quan sát.

Trải qua nhiều biến động trong thế kỷ 20, thực hành thờ cúng tổ tiên ở Trung Quốc từng bị gián đoạn ở nhiều nơi, sau đó phục hồi dần. Ngày nay việc tảo mộ Thanh Minh vẫn rất phổ biến, với những hình thức mới như tảo mộ trực tuyến, hoả táng và mộ sinh thái được khuyến khích ở các thành phố đông dân. Một lần nữa, những thay đổi này khá giống với chuyển động ở Việt Nam.

Điều gì làm nếp thờ của người Việt khác biệt

Ngày giỗ của từng người. Người Việt đặc biệt coi trọng ngày giỗ, tức ngày mất của từng người, và làm cỗ mời họ hàng. Đây là dịp sum họp lớn của gia đình, không chỉ là nghi lễ. Ở Hàn có jesa cũng theo ngày giỗ, nhưng không khí đám giỗ với cỗ bàn, khách khứa đông đủ như ở Việt Nam là nét rất riêng.

Bàn thờ thường trực trong nhà. Phần lớn gia đình Việt có bàn thờ gia tiên thường trực, thắp hương vào rằm, mồng một và nhiều dịp khác. Điều này khác với cách bày bàn lễ chỉ khi có nghi lễ ở nhiều gia đình Hàn.

Sự linh hoạt giữa nội và ngoại. Dù theo tập quán phụ hệ, nhiều gia đình Việt vẫn thờ cả bên ngoại khi cần, con gái lo hương khói cho cha mẹ, con rể dự giỗ bên vợ. Sự linh hoạt này được nhiều nhà nghiên cứu ghi nhận là một nét đáng chú ý.

Đan xen tôn giáo tự nhiên. Người Việt có thể vừa thờ ông bà, vừa đi chùa, vừa vào đình mà không thấy mâu thuẫn. Người theo Công giáo, Tin Lành, Cao Đài cũng có cách riêng để nhớ tổ tiên. Sự đan xen này làm cho thờ cúng tổ tiên trở thành mẫu số chung của nhiều cộng đồng.

Nhìn láng giềng để hiểu mình

So sánh không nhằm kết luận nơi nào hơn nơi nào. Nó giúp ta nhận ra những gì mình vẫn coi là hiển nhiên thật ra là lựa chọn văn hoá riêng. Người Việt quen với bàn thờ thường trực, nên ngạc nhiên khi biết nhiều nhà Hàn chỉ bày lễ khi có nghi lễ. Người Nhật quen với mộ gia đình chung, nên có thể ngạc nhiên trước những nghĩa trang dòng họ với hàng chục ngôi mộ riêng ở làng quê Việt.

Nhìn láng giềng cũng cho thấy những thách thức chung. Gia đình nhỏ lại, con cháu đi xa, người trẻ hoài nghi, phụ nữ gánh phần lớn việc chuẩn bị, đất nghĩa trang ở thành phố khan hiếm. Mỗi nước đang tìm câu trả lời riêng: giản tiện nghi lễ, khuyến khích hoả táng, chia lại việc trong nhà, dùng công nghệ để kết nối. Người Việt có thể học hỏi những cách làm hay, đồng thời giữ những nét riêng mà mình trân trọng.

Nếu bạn có dịp đi du lịch hay sống ở các nước láng giềng, hãy chú ý những ngày lễ tổ tiên của họ. Nhìn một gia đình Nhật về quê dịp Obon, hay một gia đình Hàn chuẩn bị mâm charye ngày Tết, bạn sẽ thấy nỗi nhớ người thân và mong muốn sum họp là điều rất chung. Chính điểm chung ấy làm cho nếp thờ của mỗi dân tộc dễ hiểu và đáng trọng hơn.

Câu hỏi thường gặp

Người Hàn Quốc có thờ cúng tổ tiên giống người Việt không?

Có nhiều điểm giống: cùng chịu ảnh hưởng Nho giáo, cùng có lễ ngày giỗ và lễ ngày Tết. Nhưng người Hàn thường bày bàn lễ khi có nghi lễ, mâm lễ theo quy tắc chặt về vị trí, và vai trò con trai trưởng được nhấn mạnh. Nhiều gia đình Hàn hiện nay cũng đang giản tiện nghi lễ.

Obon của Nhật có giống rằm tháng Bảy của Việt Nam không?

Cả hai đều có liên hệ với truyền thống Phật giáo về báo hiếu và tưởng nhớ người đã khuất. Obon là dịp người Nhật về quê, viếng mộ, đón và tiễn linh hồn tổ tiên theo quan niệm truyền thống, thường vào giữa tháng Tám dương lịch ở phần lớn các vùng.

Từ đường của người Hoa khác nhà thờ họ của người Việt thế nào?

Về chức năng khá giống nhau: nơi thờ tổ tiên chung, giữ gia phả, tổ chức lễ tế. Ở nhiều vùng phía nam Trung Quốc, từ đường có quy mô lớn và gắn với các dòng họ đông người. Kiến trúc và nghi lễ cụ thể có khác biệt theo vùng.

Vì sao các nước Đông Á đều thờ cúng tổ tiên?

Một phần vì cùng chịu ảnh hưởng của Nho giáo với tư tưởng đề cao chữ hiếu, một phần vì Phật giáo và các tín ngưỡng bản địa về người đã khuất. Mỗi nước kết hợp các lớp này theo cách riêng, nên vừa có điểm chung vừa có nét riêng.

Nét riêng nổi bật nhất của thờ cúng tổ tiên người Việt là gì?

Nhiều người nhắc đến ngày giỗ từng người với cỗ bàn và họ hàng sum họp, bàn thờ thường trực trong nhà, và sự linh hoạt giữa bên nội, bên ngoại. Tuy vậy, đây là những nét phổ biến, mỗi vùng và mỗi nhà vẫn có lệ riêng.

Có nên học cách giản tiện nghi lễ của nước khác không?

Có thể tham khảo, nhưng nên bàn trong gia đình và họ hàng trước khi thay đổi. Mỗi nền văn hoá có bối cảnh riêng. Điều đáng học là tinh thần: giữ cốt lõi tưởng nhớ, giảm phần gây tốn kém và gánh nặng không cần thiết.