Liệt sĩ thường được thờ ngay trên bàn thờ gia tiên của gia đình, ở nhà cha mẹ khi cha mẹ còn sống, rồi ở nhà người anh chị em hay người cháu được gia đình, họ tộc thống nhất giao việc thờ. Bên cạnh nếp thờ cúng của gia đình, pháp luật về ưu đãi người có công còn có quy định riêng về người thờ cúng liệt sĩ, gắn với một số chế độ hỗ trợ.
Nhiều liệt sĩ hy sinh khi còn rất trẻ, chưa có vợ con, nên câu hỏi "ai thờ" đặt ra với hàng triệu gia đình Việt Nam qua nhiều thế hệ. Bài này đi qua nơi thờ, người thờ, cách chọn ngày giỗ khi không rõ ngày hy sinh, và các bước thường làm khi cần xác định người thờ cúng liệt sĩ. Phần chính sách chỉ nêu nguyên lý; chi tiết hiện hành cần hỏi chính quyền xã, phường nơi cư trú.
Liệt sĩ được thờ ở đâu trong nhà
Trong phần lớn gia đình, liệt sĩ được thờ chung trên bàn thờ gia tiên, cùng với ông bà, cha mẹ. Nhiều nhà đặt Bằng Tổ quốc ghi công trang trọng gần bàn thờ, kèm ảnh nếu còn giữ được. Có nhà dành riêng một vị trí trên bàn thờ cho liệt sĩ, để con cháu nhìn vào biết ngay đó là người đã hy sinh.
Với liệt sĩ mất khi còn trẻ, chưa lập gia đình, một số họ áp dụng nếp thờ người mất trẻ, đặt ở vị trí riêng. Nhưng phần đông gia đình hiện nay thờ liệt sĩ với vị trí trang trọng, vì sự hy sinh của họ được cả gia đình và cộng đồng ghi nhận. Cách đặt cụ thể nên theo nếp của họ và ý của người lớn trong nhà.
Ngoài nơi thờ ở gia đình, liệt sĩ còn được tưởng niệm ở nghĩa trang liệt sĩ, ở nhà bia ghi tên tại xã, phường, và trong lễ tưởng niệm của địa phương ngày 27 tháng 7. Gia đình thờ ở nhà không thay cho những nơi đó, và những nơi đó cũng không thay cho bàn thờ ở nhà. Hai việc song song với nhau.
Ai là người thờ cúng liệt sĩ
Theo nếp gia đình, khi cha mẹ liệt sĩ còn sống, cha mẹ là người thờ. Khi liệt sĩ có vợ, có con, vợ và con là người thờ chính. Khi cha mẹ đã mất, liệt sĩ không có vợ con, việc thờ thường được giao cho một người anh chị em, rồi tới một người cháu, theo bàn bạc của gia đình và họ tộc.
Pháp luật về ưu đãi người có công dùng khái niệm "người thờ cúng liệt sĩ" và có quy định về việc xác định người này khi liệt sĩ không còn thân nhân trực tiếp, thường dựa trên sự thống nhất hoặc uỷ quyền của thân nhân hay của họ tộc. Người thờ cúng liệt sĩ theo quy định có thể được hưởng một số hỗ trợ cho việc thờ cúng và thăm viếng mộ. Điều kiện, hồ sơ, mức hỗ trợ được điều chỉnh qua từng thời kỳ, nên cần kiểm văn bản hiện hành.
Hai khái niệm "người thờ theo nếp nhà" và "người thờ cúng theo chính sách" thường trùng nhau nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Có nhà để người cháu ở quê đứng tên người thờ cúng vì ở gần mộ, trong khi bàn thờ chính lại ở nhà người anh ở thành phố. Điều quan trọng là gia đình thống nhất với nhau, ghi lại rõ ràng, và người được giao thật sự lo việc.
Những tình huống thường gặp và người thờ
Bảng dưới gom các tình huống hay gặp. Đây là cách nhiều gia đình đang làm, không phải quy định pháp lý; phần chính sách cần đối chiếu với hướng dẫn của địa phương.
| Tình huống | Người thờ theo nếp nhiều gia đình | Điều nên làm |
|---|---|---|
| Cha mẹ liệt sĩ còn sống | Cha mẹ | Ghi lại mong muốn của cha mẹ về người thờ sau này |
| Liệt sĩ có vợ con | Vợ, rồi con trưởng hoặc người con được thống nhất | Nếu vợ tái giá, bàn với gia đình bên nội về nơi thờ |
| Liệt sĩ chưa có vợ con, cha mẹ đã mất | Anh chị em ruột, thường nhà đang thờ cha mẹ | Họp gia đình, thống nhất người thờ và lập văn bản nếu cần |
| Anh chị em cũng đã mất | Một người cháu, theo bàn bạc của họ tộc | Hỏi xã, phường về thủ tục xác định người thờ cúng |
| Gia đình không còn ai ở quê | Người cháu ở xa thờ ở nhà mình, nhờ họ hàng ở quê thăm mộ | Giữ liên lạc với họ hàng và chính quyền nơi có mộ |
Khi có nhiều người cùng muốn nhận việc thờ, nên ưu tiên người ở gần mộ, người có điều kiện chăm lo lâu dài, và người được các anh chị em tin tưởng. Tranh nhau việc thờ một liệt sĩ, nhất là khi có yếu tố chế độ hỗ trợ, là điều nhiều gia đình đáng tránh.
Ngày giỗ liệt sĩ khi không rõ ngày hy sinh
Ngày ghi trên giấy báo tử hoặc giấy tờ của cơ quan. Phần lớn gia đình lấy ngày hy sinh ghi trên giấy báo tử, đổi sang âm lịch để làm giỗ. Đây là căn cứ rõ ràng nhất.
Ngày nhận tin. Khi giấy tờ chỉ ghi tháng hoặc năm, nhiều nhà lấy ngày nhận được giấy báo tử hoặc ngày được báo tin làm ngày giỗ.
Ngày đồng đội kể lại. Có gia đình được đồng đội của liệt sĩ kể lại ngày hy sinh cụ thể. Nếu khác với giấy tờ, gia đình thường bàn bạc chọn một ngày và ghi rõ nguồn gốc của ngày đó vào sổ giỗ.
Ngày 27 tháng 7. Một số gia đình không có căn cứ nào khác chọn ngày Thương binh – Liệt sĩ để tưởng nhớ, hoặc làm thêm lễ thắp hương ngày này bên cạnh ngày giỗ riêng. Ngày này cũng là dịp nhiều địa phương tổ chức thắp hương ở nghĩa trang, nhà bia, nên con cháu ở gần có thể đến cùng cộng đồng tưởng niệm.
Ghi rõ vì sao chọn ngày đó. Dù chọn ngày nào, nên ghi vào sổ giỗ lý do chọn ngày, để đời sau không nhầm khi đối chiếu giấy tờ. Việc đổi ngày dương sang âm của những năm xa nên tra lịch cẩn thận hoặc nhờ người am hiểu.
Các bước thường làm khi xác định người thờ cúng liệt sĩ
Khi người thờ cũ mất hoặc không còn khả năng, gia đình thường làm theo trình tự sau. Thủ tục hành chính có thể khác nhau theo thời kỳ, nên đây chỉ là khung tham khảo.
- Gia đình và họ tộc họp lại, thống nhất người sẽ nhận việc thờ cúng, ưu tiên người có điều kiện lâu dài.
- Ghi biên bản cuộc họp, có chữ ký của các thân nhân hoặc đại diện họ tộc, nêu rõ người được giao thờ cúng.
- Mang biên bản, giấy tờ của liệt sĩ như Bằng Tổ quốc ghi công, giấy báo tử, cùng giấy tờ tuỳ thân của người nhận thờ đến bộ phận phụ trách chính sách người có công của xã, phường nơi cư trú để hỏi thủ tục hiện hành.
- Làm theo hướng dẫn của cán bộ phụ trách, nộp hồ sơ, theo dõi kết quả.
- Sau khi được xác nhận, ghi lại vào sổ giỗ của gia đình: tên người thờ cúng, ngày nhận, nơi đặt bàn thờ, nơi an táng của liệt sĩ.
Nếu gia đình có tranh chấp về người thờ cúng, nên nhờ hoà giải ở cơ sở hoặc hỏi luật sư, không tự giải quyết bằng cách giữ giấy tờ của nhau. Bài này không tư vấn cho trường hợp cụ thể.
Liệt sĩ chưa tìm được mộ: bàn thờ ở nhà vẫn là nơi tưởng nhớ
Nhiều gia đình đến nay vẫn chưa tìm được mộ của người thân là liệt sĩ, hoặc mộ đã được quy tập nhưng chưa xác định được danh tính. Trong khi chờ, bàn thờ ở nhà là nơi duy nhất con cháu có thể thắp hương, và việc thờ cúng ở nhà vẫn được giữ đầy đủ.
Việc tìm mộ nên đi qua các kênh chính thức: cơ quan phụ trách chính sách người có công, hội cựu chiến binh, dữ liệu của nhà nước về liệt sĩ, và xét nghiệm ADN qua cơ quan có thẩm quyền khi được hướng dẫn. Những lời mời tìm mộ bằng "ngoại cảm" từng gây nhiều tổn thất cho các gia đình; cách làm cụ thể, các kênh và những điều cần cảnh giác được bàn ở mục tìm về cội nguồn của trang.
Khi tìm được mộ, nhiều gia đình làm lễ báo ở bàn thờ nhà, rồi đi thăm mộ. Có gia đình đưa hài cốt về nghĩa trang quê nhà theo thủ tục, có gia đình để liệt sĩ yên nghỉ cùng đồng đội. Cả hai lựa chọn đều được tôn trọng.
Kể cho con cháu về người liệt sĩ trong nhà
Thờ liệt sĩ không chỉ là thắp hương. Đời cháu, đời chắt chỉ thấy một tấm bằng và một tấm ảnh cũ cần được kể nhiều hơn.
- Ghi lại những gì gia đình còn nhớ: tên, quê, năm nhập ngũ, đơn vị, nơi hy sinh, những lá thư còn giữ được.
- Hỏi những người lớn tuổi trong họ, bạn học, đồng đội còn sống về những kỷ niệm với liệt sĩ.
- Giữ gìn kỷ vật như thư, ảnh, giấy tờ ở nơi khô ráo, có thể sao chụp lại một bản để chia cho các nhà.
- Dẫn con cháu đi thăm mộ hoặc nghĩa trang liệt sĩ nơi người thân yên nghỉ khi có điều kiện.
- Cho con cháu cùng chuẩn bị ngày giỗ và ngày 27 tháng 7, để việc tưởng nhớ trở thành nếp nhà.
Những câu chuyện được ghi lại hôm nay sẽ là thứ quý nhất mà đời sau còn giữ được về một người đã ra đi khi tuổi còn rất trẻ.
Nhiều gia đình còn giữ được những lá thư gửi về từ chiến trường, nét chữ đã phai. Chụp lại từng trang, chép lại nội dung, và chia cho các nhà trong họ giữ một bản là cách đơn giản để những lá thư ấy không mất đi cùng một lần nhà dột hay một trận lụt.
Câu hỏi thường gặp
Liệt sĩ chưa có vợ con thì bằng Tổ quốc ghi công để ở nhà ai?
Thường để ở nhà đang thờ liệt sĩ, tức nhà cha mẹ khi cha mẹ còn sống, rồi nhà người được gia đình thống nhất giao việc thờ. Các nhà khác có thể giữ bản sao chụp để tưởng nhớ.
Người cháu có được làm người thờ cúng liệt sĩ không?
Theo tập quán và theo cách nhiều địa phương đang làm, người cháu có thể nhận việc thờ cúng khi được thân nhân hoặc họ tộc thống nhất, uỷ quyền. Điều kiện cụ thể theo văn bản hiện hành, nên hỏi chính quyền xã, phường nơi cư trú.
Giỗ liệt sĩ làm theo ngày âm hay ngày dương?
Phần lớn gia đình làm giỗ theo ngày âm lịch, đổi từ ngày hy sinh ghi trên giấy tờ. Một số nhà làm theo ngày dương lịch cho dễ nhớ. Ngoài ra nhiều nhà thắp hương thêm vào ngày 27 tháng 7.
Mẹ liệt sĩ đi bước nữa thì ai thờ liệt sĩ?
Gia đình nên bàn bạc giữa người mẹ, anh chị em và họ nội của liệt sĩ. Người mẹ vẫn có thể thờ con ở nhà mới nếu gia đình mới đồng ý, trong khi họ nội có thể giữ nơi thờ ở quê.
Có cần làm lễ gì khi chuyển việc thờ liệt sĩ sang người khác?
Nhiều gia đình làm một lễ nhỏ thưa chuyện ở bàn thờ trước khi chuyển. Trình tự lễ theo nếp địa phương. Việc thay đổi người thờ cúng theo chính sách là thủ tục hành chính riêng, cần làm tại xã, phường.
Nhà có hai liệt sĩ thì thờ chung hay riêng?
Nhiều gia đình thờ chung trên một bàn thờ, mỗi người một ảnh và một vị trí rõ ràng, và làm giỗ riêng theo ngày hy sinh của từng người. Cách đặt cụ thể theo nếp nhà và ý của người lớn.