Thờ ông bà ngoại ở nhà mình là việc nhiều gia đình người Việt đang làm, nhất là khi mẹ là con một hoặc bên ngoại không còn ai giữ hương khói. Không có quy định nào cấm, và pháp luật hiện hành cũng không phân biệt con trai hay con gái trong việc thờ cúng cha mẹ. Cái khó thường không nằm ở chỗ "được hay không", mà ở chỗ bàn bạc với hai bên nội ngoại thế nào cho êm.
Bài này nói về lý do xưa ít nhà thờ bên ngoại, những hoàn cảnh hay dẫn tới việc đưa ông bà ngoại về thờ, các cách thờ chung hay thờ riêng phổ biến, và những bước nên làm để việc thờ cúng hai bên giữ được lâu dài qua nhiều đời.
Có nên thờ ông bà ngoại ở nhà mình không
Ông bà ngoại là cha mẹ của mẹ. Về tình cảm, rất nhiều người lớn lên bên ông bà ngoại, gắn bó không kém ông bà nội. Về quan hệ, ông bà ngoại là tổ tiên trực hệ của người cháu, chỉ khác ở chỗ thuộc về một họ khác. Vì vậy câu hỏi "có nên thờ" thường được nhiều gia đình trả lời là có, nếu bên ngoại cần người giữ hương khói và nhà mình có điều kiện.
Khi bên ngoại vẫn còn cậu, còn dì hay cháu nội của ông bà giữ bàn thờ, phần lớn gia đình không lập thêm bát hương cho ông bà ngoại ở nhà mình. Người cháu về thắp hương ngày giỗ, ngày Tết ở nhà cậu là đủ lễ. Một số nhà vẫn muốn có nơi tưởng nhớ gần mình, khi đó thường thờ vọng hoặc chỉ đặt ảnh, không lập thành nơi thờ chính.
Khi bên ngoại không còn ai, việc đưa ông bà ngoại về thờ trở thành chuyện cần thiết. Lúc này con gái, tức người mẹ, thường là người đứng ra nhận việc, và gia đình bên chồng là nơi bàn thờ được đặt. Đó là lý do bài này dùng cách nói "nhà nội thờ thêm bên ngoại".
Vì sao xưa ít nhà thờ bên ngoại
Trong tập quán phụ hệ chịu ảnh hưởng Nho giáo, con gái lấy chồng được xem là về nhà chồng, việc thờ cúng cha mẹ đẻ giao cho anh em trai và cháu nội. Câu nói dân gian "con gái là con người ta" phản ánh cách nghĩ đó. Nếu nhà không có con trai, nhiều nơi xưa nhờ cháu trai trong họ hay nhận con nuôi để giữ hương khói, thay vì để con gái thờ.
Tập quán này hình thành trong một xã hội mà gia đình nhiều con, họ hàng sống gần nhau, ruộng hương hoả gắn với họ nội. Khi những điều kiện đó thay đổi, gia đình ít con, nhiều nhà chỉ có con gái, con cháu sống rải rác, thì cách làm cũ không còn đáp ứng được. Ngày nay ở nhiều nơi, con gái thờ cha mẹ đẻ đã trở thành chuyện thường.
Cũng nên nhớ rằng ngay trong quá khứ, không phải vùng nào cũng giữ chặt lệ đó. Ở một số vùng phía Nam, con gái và cháu ngoại tham gia lo giỗ cho ông bà ngoại khá phổ biến. Vì vậy khi họ hàng nhắc rằng "xưa không ai làm thế", có thể hiểu đó là nếp của một số họ, không phải lệ chung của cả nước.
Những hoàn cảnh hay dẫn tới thờ bên ngoại
Các gia đình đưa ông bà ngoại về thờ thường rơi vào một trong những hoàn cảnh sau.
- Mẹ là con một, hoặc chỉ có chị em gái, không có anh em trai giữ bàn thờ ở nhà ngoại.
- Các cậu đã mất, không có con cháu, hoặc con cháu đã định cư ở nước ngoài và không giữ bàn thờ.
- Nhà ngoại ở quê đã bán, không còn nơi đặt bàn thờ, bát hương phải chuyển đi.
- Ông bà ngoại sống những năm cuối với gia đình con gái, mất tại nhà con gái, nên bàn thờ được lập luôn ở đó.
- Người cháu ngoại lớn lên bên ông bà, muốn tự tay giữ hương khói như một cách đền ơn.
- Họ hàng bên ngoại chủ động nhờ gia đình con gái nhận việc thờ vì không ai ở gần.
Mỗi hoàn cảnh dẫn tới một cách thờ hơi khác nhau. Khi ông bà ngoại mất tại nhà con gái mà bên ngoại vẫn còn người, nhiều gia đình lập bàn thờ tạm, rồi sau thời gian tang thì bàn lại xem nơi thờ chính đặt ở đâu. Còn khi bên ngoại thật sự không còn ai, việc nhận thờ thường là lâu dài và nên được nói rõ với họ hàng hai bên từ đầu.
Thờ chung hay thờ riêng: các cách thường gặp
Khi đã quyết định thờ ông bà ngoại ở nhà mình, gia đình thường chọn một trong ba cách. Mỗi cách có lý do riêng; không cách nào là bắt buộc.
| Cách thờ | Làm thế nào | Hợp với hoàn cảnh nào | Điều nên lưu ý |
|---|---|---|---|
| Thờ riêng một ban | Bàn thờ nhỏ riêng cho bên ngoại, cạnh hoặc gần bàn thờ chính | Nhà rộng, họ nội muốn giữ bàn thờ chính chỉ cho họ nội | Ngày giỗ bên ngoại cúng ở ban riêng, có người chủ lễ rõ ràng |
| Thờ chung, bát hương riêng | Cùng một bàn thờ, bên ngoại có bát hương và ảnh riêng | Nhà phố, căn hộ ít chỗ | Nên hỏi người làm đồ thờ hoặc các cụ về cách đặt cho hợp nếp nhà |
| Thờ vọng | Không lập bát hương, chỉ đặt ảnh hoặc nhắc tên khi khấn | Bên ngoại vẫn còn nơi thờ chính | Ngày giỗ vẫn về nhà ngoại nếu có thể |
Những chuyện cụ thể như kích thước ban thờ, cách đặt bát hương, ảnh thờ thuộc phần bày biện đồ thờ, có hướng dẫn riêng. Ở đây chỉ cần quyết định một điều: bên ngoại được thờ như một nơi thờ chính lâu dài hay chỉ là nơi tưởng nhớ. Quyết định đó sẽ ảnh hưởng tới việc ai đứng lễ, giỗ làm ở đâu, và con cháu đời sau thừa nhận ra sao. Nếu cần sắm thêm đồ thờ cho ban bên ngoại, có thể xem thêm đồ thờ có mô tả chất liệu rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Bàn bạc với hai bên trước khi đưa ông bà ngoại về thờ
Việc thờ cúng gắn với tình cảm của nhiều người, nên một vài cuộc nói chuyện trước sẽ tránh được nhiều phiền lòng về sau.
- Người mẹ, hoặc người cháu, nói chuyện với vợ hoặc chồng trước. Người bạn đời đồng ý từ trong lòng thì việc thờ mới giữ được lâu.
- Thưa chuyện với cha mẹ chồng nếu còn sống, hoặc người lớn bên nội, để họ biết và có thể góp ý về cách đặt bàn thờ.
- Hỏi họ hàng bên ngoại: còn ai muốn giữ bàn thờ không, có lệ riêng nào của họ ngoại cần giữ, giỗ chính sẽ làm ở đâu.
- Nếu bát hương, bài vị của ông bà ngoại đang ở nhà cũ, thống nhất thời điểm và người đưa về. Lễ chuyển bát hương nên nhờ người trong họ hoặc người có kinh nghiệm hướng dẫn.
- Ghi lại tên, ngày mất, nơi an táng của ông bà ngoại vào sổ giỗ của gia đình, kèm ghi chú rằng nhà mình nhận thờ từ năm nào, vì lý do gì.
- Báo cho họ hàng bên ngoại ngày giỗ sẽ làm ở nhà mình, để ai muốn về thắp hương thì biết.
Nhiều gia đình bỏ qua bước cuối, rồi sau vài năm họ hàng bên ngoại không còn biết ông bà đang được thờ ở đâu. Một lời báo rõ ràng giúp giữ sợi dây giữa hai họ, và cũng là cách tôn trọng những người cùng có quyền tưởng nhớ ông bà.
Ngày giỗ bên ngoại và người đứng lễ
Khi ông bà ngoại được thờ ở nhà con gái, người đứng lễ ngày giỗ thường là chính người con gái đó, hoặc người chồng đứng thay theo đề nghị của vợ. Cả hai cách đều phổ biến. Ở một số họ, người chồng thắp hương trước để "trình" với gia tiên nhà mình rằng hôm nay nhà có giỗ bên ngoại, rồi người vợ đứng lễ chính.
Giỗ bên ngoại không cần làm to. Phần lớn gia đình làm một mâm cơm gọn, mời các dì, các cậu nếu còn, và những người cháu bên ngoại ở gần. Điều quan trọng là ngày giỗ được giữ đều đặn và có người nhớ. Cách sắm mâm cúng ngày giỗ thuộc phần lễ cúng gia đình, có hướng dẫn riêng.
Khi người con gái ấy mất đi, câu hỏi tiếp theo là ai sẽ thờ tiếp ông bà ngoại. Theo cách nhiều nhà làm, các cháu ngoại tiếp tục thờ, thường là người cháu sống cùng nhà. Một số gia đình chọn đưa ông bà ngoại lên nhà thờ họ ngoại nếu họ có từ đường, hoặc gửi bài vị vào chùa, khi đời cháu không còn điều kiện. Quyết định này nên được bàn trước, khi người mẹ còn khoẻ, để mọi người hiểu mong muốn của bà.
Giữ nếp thờ bên ngoại cho đời con cháu
Kể cho con nghe về ông bà ngoại. Trẻ nhỏ chỉ thấy một tấm ảnh trên bàn thờ sẽ không hiểu vì sao nhà mình thờ người đó. Vài câu chuyện về ông bà, về quê ngoại, khiến việc thắp hương có ý nghĩa với các con.
Ghi rõ trong sổ giỗ hoặc gia phả. Ghi ông bà ngoại thuộc họ nào, quê ở đâu, mộ ở đâu. Khi con cháu sau này muốn tìm về quê ngoại, những dòng ghi chép đó là manh mối đầu tiên.
Giữ liên lạc với họ ngoại. Thăm hỏi họ hàng bên ngoại ngày Tết, ngày giỗ họ nếu được mời. Nhà mình thờ ông bà ngoại không có nghĩa là tách ông bà khỏi dòng họ của ông bà.
Không so bì nội ngoại. Cùng một nhà mà giỗ bên nội làm to, giỗ bên ngoại làm qua loa, con cái sẽ nhìn thấy. Không cần làm bằng nhau về mâm cỗ, nhưng sự chu đáo nên như nhau.
Chuẩn bị cho lúc chuyển giao. Người đang thờ nên nói rõ mong muốn của mình về việc ai thờ tiếp, và nếu không còn ai thì gửi ông bà về đâu. Một lời dặn rõ ràng giúp con cháu đời sau đỡ lúng túng.
Câu hỏi thường gặp
Con dâu thờ cha mẹ đẻ ở nhà chồng có bị coi là trái lệ không?
Ở một số họ, lệ cũ không quen việc này, nhưng ngày nay rất nhiều gia đình đã làm. Pháp luật không cấm con gái thờ cha mẹ. Điều nên làm là bàn với chồng và người lớn bên nội trước, để việc thờ được mọi người đồng thuận.
Thờ ông bà ngoại thì đặt cao hay thấp hơn ông bà nội?
Mỗi vùng, mỗi nhà có cách đặt riêng. Nhiều nơi đặt ban bên ngoại riêng, ngang hoặc hơi thấp hơn ban chính; nhiều nơi để chung một bàn thờ. Chi tiết bày biện nên hỏi các cụ trong họ hoặc người làm đồ thờ có kinh nghiệm.
Bên ngoại còn cậu nhưng cậu ở xa, nhà mình có lập bát hương không?
Thường thì không cần, vì nơi thờ chính vẫn ở nhà cậu. Nếu muốn có nơi tưởng nhớ gần mình, gia đình có thể thờ vọng hoặc đặt ảnh. Trước khi lập bát hương riêng, nên hỏi ý cậu để tránh hiểu lầm là giành việc thờ.
Cháu ngoại có được đứng lễ giỗ ông bà ngoại không?
Được. Ở nhiều gia đình, cháu ngoại đứng lễ khi mẹ đã mất hoặc không còn khoẻ. Nếu bên ngoại còn cháu nội, nên báo cho họ biết và mời họ về cùng thắp hương.
Ông bà ngoại theo đạo khác thì thờ thế nào?
Nếu ông bà ngoại theo Công giáo hay Tin Lành, gia đình có thể giữ ảnh, tưởng nhớ vào ngày mất theo cách phù hợp niềm tin của ông bà, và hỏi người trong giáo xứ, hội thánh của bên ngoại để tránh làm điều ông bà không muốn.
Khi chuyển bát hương ông bà ngoại về nhà mình cần làm lễ gì?
Phần lớn gia đình làm một lễ nhỏ ở nhà cũ để thưa chuyện, rồi đưa bát hương về và làm lễ ở nhà mới. Trình tự cụ thể, văn khấn và lễ vật nên nhờ người trong họ hoặc người có kinh nghiệm hướng dẫn theo nếp địa phương.