Việc nhờ người tự nhận có khả năng ngoại cảm tìm mộ chưa có bằng chứng khoa học được kiểm chứng, và trong thực tế đã có nhiều gia đình nhận nhầm hài cốt, tốn kém tiền bạc, có trường hợp xét nghiệm ADN về sau cho thấy hài cốt không phải của người thân. Con đường đáng tin hơn là hồ sơ, lời của nhân chứng, sổ mộ của nghĩa trang, và giám định ADN qua cơ quan có thẩm quyền.
Bài này không nhằm chê trách những gia đình đã từng tìm đến ngoại cảm. Nỗi mong mỏi tìm được người thân sau nhiều năm là có thật và rất lớn, nhất là khi các kênh chính thức chậm có kết quả. Mục đích của bài là giúp bạn hiểu vì sao những lời chỉ dẫn kiểu này hay dẫn tới thất vọng, nhận ra các dấu hiệu bị lợi dụng, và có lựa chọn khác khi người trong nhà muốn đi theo hướng đó.
Vì sao hiện tượng này lan rộng
Sau chiến tranh, rất nhiều gia đình không biết mộ người thân ở đâu, trong khi việc tìm kiếm qua hồ sơ và thực địa cần thời gian dài. Những năm cuối thế kỷ trước và đầu thế kỷ này, báo chí và lời truyền miệng kể nhiều câu chuyện tìm được mộ nhờ ngoại cảm, tạo ra niềm tin rằng đây là lối tắt. Có lúc, cả những tổ chức và cá nhân có uy tín cũng tham gia, khiến người dân càng tin.
Nỗi đau mất người thân không có mộ để thắp hương là một nỗi đau đặc biệt trong văn hoá Việt, nơi mộ phần gắn với việc thờ cúng và với cảm giác người đã mất có chỗ yên nghỉ. Khi ai đó nói có thể chỉ chỗ, gia đình đang mong mỏi rất dễ đặt hết hy vọng vào đó. Đây là điều dễ hiểu và đáng được thông cảm.
Về sau, nhiều trường hợp bị phát hiện là sai. Báo chí và các cơ quan chức năng đã nhiều lần cảnh báo về những vụ tìm mộ theo ngoại cảm dẫn tới nhận nhầm hài cốt, hài cốt lẫn xương không phải của người, hoặc gia đình bị thu những khoản tiền lớn. Những trường hợp có kết quả giám định ADN cho thấy hài cốt không phải người thân đặc biệt đau lòng, vì gia đình đã thờ cúng nhầm nhiều năm.
Vì sao lời chỉ dẫn có lúc trông như đúng
Thông tin do chính gia đình cung cấp. Khi gia đình kể về người thân, nơi hy sinh, đơn vị, hoàn cảnh, người nghe có đủ dữ liệu để đưa ra những lời nghe rất trúng. Những gì nghe như sự thấu hiểu thật ra có thể chỉ là nhắc lại thông tin đã nhận.
Dữ liệu có sẵn. Sổ mộ ở nghĩa trang, danh sách liệt sĩ theo đơn vị, lời kể của cựu chiến binh là những nguồn mà ai chịu khó cũng tìm được. Một lời chỉ dẫn đúng có thể đến từ những nguồn này chứ không cần khả năng đặc biệt nào.
Câu chữ mơ hồ, dễ khớp. Những mô tả như gần một gốc cây lớn, cạnh một dòng nước, dưới chân đồi đúng với rất nhiều nơi. Sau khi tìm thấy một chỗ, người ta dễ thấy lời chỉ dẫn khớp.
Nhớ lần trúng, quên lần trượt. Câu chuyện thành công được kể đi kể lại; những lần đi mãi không thấy, hoặc thấy rồi hoá ra sai, ít được nhắc. Bức tranh chung vì vậy bị lệch.
Thiếu bước kiểm chứng. Khi không có giám định ADN hay hồ sơ đối chiếu, không ai biết hài cốt tìm được có đúng là người thân hay không; gia đình đón về và thờ cúng với niềm tin, cho đến khi có bằng chứng ngược lại.
Dấu hiệu nên dừng lại
Dù gia đình tin hay không tin vào khả năng đặc biệt, những tình huống sau đều là dấu hiệu rủi ro rõ ràng:
- Yêu cầu trả tiền trước, trả theo số lần lên đồng, gọi hồn, hoặc tiền công đức không rõ ràng.
- Khẳng định chắc chắn đúng người, không cần giám định, hoặc tìm cách can ngăn gia đình đi xét nghiệm.
- Tự tổ chức đào bới ở nơi không có giấy phép, không có chính quyền địa phương chứng kiến.
- Hài cốt được đưa ra nhanh bất thường, ít ỏi, không có kỷ vật, không có biên bản.
- Doạ gia đình rằng nếu không làm theo, người đã mất sẽ không yên, con cháu gặp chuyện.
- Đề nghị gia đình giữ kín, không báo cơ quan chức năng.
Khi gặp những dấu hiệu này, gia đình nên dừng lại, bàn với người khác trong họ, và hỏi ý kiến cơ quan phụ trách người có công hoặc chính quyền địa phương. Nếu đã bị thu tiền vô lý, có thể trình báo cơ quan công an.
Lời doạ dẫm về chuyện người đã mất không yên đặc biệt đáng lưu ý: nó đánh vào nỗi lo của người đang đau để ép quyết định. Theo cách hiểu phổ biến của người Việt về thờ cúng, lòng thành của con cháu mới là điều cốt lõi, không phải việc làm theo lời một người lạ.
Hỏi gì trước khi tin một lời chỉ dẫn
Dù lời chỉ dẫn đến từ ai, người quen giới thiệu, người trong làng hay người nổi tiếng, gia đình có quyền và nên hỏi những câu sau trước khi làm theo:
- Thông tin về vị trí này đến từ đâu: có nhân chứng, có hồ sơ, có sơ đồ, hay chỉ là cảm nhận của một người.
- Chính quyền địa phương và cơ quan quân sự nơi đó đã được báo chưa, có ai chứng kiến khi khảo sát, có lập biên bản không.
- Nếu tìm thấy hài cốt, có đồng ý cho giám định ADN trước khi đón về không. Người thật lòng muốn giúp sẽ không phản đối việc kiểm chứng.
- Tổng chi phí là bao nhiêu, trả cho ai, có giấy biên nhận không, có khoản nào phát sinh thêm không.
- Đã có gia đình nào khác nhờ người này, kết quả về sau ra sao, có ai đã giám định lại không.
- Nếu không tìm thấy hoặc tìm sai thì trách nhiệm thế nào.
Một lời chỉ dẫn không trả lời được những câu hỏi rất bình thường này thì gia đình có lý do chính đáng để từ chối, dù người giới thiệu là ai. Từ chối như vậy không phải là bất kính với người đã mất, mà là giữ cho việc tìm người thân được làm cẩn trọng.
Hài cốt liệt sĩ: những quy định phải theo
Với liệt sĩ, việc tìm kiếm, cất bốc và di chuyển hài cốt có quy định riêng và có các đội chuyên trách thực hiện. Gia đình hay người ngoài không được tự ý đào bới ở những nơi nghi là có hài cốt, kể cả theo lời chỉ dẫn của ai. Tự làm vừa trái quy định, vừa có thể làm hỏng những dấu vết giúp xác định danh tính, chẳng hạn kỷ vật, vị trí sắp xếp xương.
Nếu gia đình có thông tin về một vị trí có thể có hài cốt, cách đúng là báo cho chính quyền địa phương và cơ quan quân sự nơi đó để họ khảo sát. Thông tin từ đồng đội, nhân chứng có tên tuổi, sơ đồ chôn cất cũ được đánh giá cao hơn nhiều so với lời chỉ dẫn không có nguồn.
Với hài cốt đã ở nghĩa trang liệt sĩ nhưng chưa rõ danh tính, giám định ADN là con đường được nhà nước tổ chức. Gia đình nên cho mẫu sớm theo hướng dẫn, thay vì tìm cách đưa một hài cốt từ nghĩa trang về theo lời ai đó.
Không chỉ mộ liệt sĩ, nhiều gia đình còn tìm mộ ông bà thất lạc vì nghĩa trang làng bị giải toả, mộ bị san lấp khi làm ruộng, hoặc người biết vị trí đã mất. Với những trường hợp này, nguồn đáng tin là sổ sách di dời mộ của chính quyền xã, phường, danh sách mộ của nghĩa trang tiếp nhận, lời của người cao tuổi trong làng và những ngôi mộ có bia xung quanh. Cách tiếp cận vẫn vậy: đi từ căn cứ có thể kiểm chứng.
So sánh hai con đường
Bảng dưới đây đặt cạnh nhau những đặc điểm của việc tìm theo lời chỉ dẫn ngoại cảm và tìm qua kênh chính thức:
| Khía cạnh | Theo lời chỉ dẫn ngoại cảm | Qua kênh chính thức |
|---|---|---|
| Căn cứ | Lời chỉ dẫn của một người, không kiểm chứng được | Hồ sơ, nhân chứng, sổ mộ, giám định ADN |
| Chi phí | Thường có khoản tiền không minh bạch | Tra cứu miễn phí; giám định trong chương trình nhà nước |
| Thời gian | Có vẻ nhanh | Thường chậm, phải chờ |
| Khả năng nhầm | Cao, khó phát hiện nếu không xét nghiệm | Có quy trình đối chiếu, kết quả được ghi vào hồ sơ |
| Pháp lý | Đào bới tự phát có thể trái quy định | Đúng quy trình, có biên bản |
Nhìn vào bảng, điểm hấp dẫn duy nhất của con đường ngoại cảm là cảm giác nhanh. Nhưng nhanh mà nhầm thì gia đình mất cả thời gian, tiền bạc và có khi mất cả cơ hội tìm đúng người.
Khi người thân trong nhà muốn đi theo hướng này
Thường người muốn nhờ ngoại cảm là người lớn tuổi nhất, người thương liệt sĩ nhất, như mẹ, vợ, anh chị em ruột. Tranh cãi gay gắt dễ làm họ tổn thương và thấy con cháu không hiểu nỗi lòng mình. Cách nói chuyện hiệu quả thường bắt đầu từ việc ghi nhận mong mỏi đó, rồi đề xuất cùng làm những việc có căn cứ trước: gom hồ sơ, hỏi cơ quan phụ trách người có công, cho mẫu ADN, tìm đồng đội cũ.
Nếu gia đình vẫn quyết định nhờ người có khả năng đặc biệt, hãy đặt ra những giới hạn rõ ràng: không trả tiền trước, không tự đào bới, mọi hài cốt tìm được phải qua chính quyền địa phương và giám định ADN trước khi đón về. Những giới hạn này bảo vệ gia đình khỏi tình huống xấu nhất là thờ cúng nhầm người.
Và khi chưa tìm được, gia đình vẫn có cách tưởng nhớ: giữ ngày giỗ theo ngày hy sinh ghi trên giấy báo tử, thắp hương ở nghĩa trang liệt sĩ nơi người thân có thể đang yên nghỉ, ghi lại tiểu sử và kỷ vật cho con cháu. Sự tưởng nhớ không phụ thuộc vào việc đã có mộ hay chưa.
Câu hỏi thường gặp
Có phải mọi trường hợp tìm mộ bằng ngoại cảm đều sai không?
Không thể nói một cách chung là mọi trường hợp, nhưng chưa có bằng chứng khoa học được kiểm chứng về khả năng này, và đã có nhiều trường hợp được chứng minh là nhầm. Vì vậy, bất kỳ hài cốt nào tìm được theo cách này đều cần được kiểm tra bằng hồ sơ và giám định ADN trước khi coi là người thân.
Gia đình đã đón hài cốt về theo ngoại cảm nhiều năm trước thì có nên xét nghiệm lại không?
Đây là quyết định khó và riêng của mỗi gia đình. Nếu có điều kiện và đồng thuận trong nhà, xét nghiệm giúp có câu trả lời chắc chắn. Hỏi cơ quan phụ trách người có công về cách làm, vì việc lấy mẫu từ hài cốt cần đúng quy trình.
Nếu đã trả tiền cho người tự nhận ngoại cảm mà không có kết quả, có lấy lại được không?
Tuỳ trường hợp. Nếu có dấu hiệu lừa đảo như hứa chắc chắn, đòi tiền liên tục, đưa hài cốt giả, gia đình có thể giữ bằng chứng như tin nhắn, biên nhận, ghi âm và trình báo cơ quan công an. Có thể hỏi thêm luật sư về hướng giải quyết.
Vì sao các cơ quan nhà nước không dùng ngoại cảm cho nhanh?
Việc xác định danh tính hài cốt liệt sĩ cần căn cứ có thể kiểm chứng và ghi vào hồ sơ. Hồ sơ quy tập, lời nhân chứng và giám định ADN đáp ứng được yêu cầu đó, còn lời chỉ dẫn của một cá nhân thì không.
Mẹ liệt sĩ muốn nhờ ngoại cảm vì sợ không kịp, con cháu nên làm gì?
Lắng nghe và thừa nhận mong mỏi của mẹ. Ưu tiên ngay việc lấy mẫu ADN của mẹ theo kênh chính thức, vì mẫu của người mẹ đặc biệt quý. Đồng thời cùng mẹ làm hồ sơ, liên hệ đồng đội cũ, để mẹ thấy việc tìm đang được tiến hành thật sự.