Để tìm họ hàng thất lạc, gia đình nên lập một hồ sơ tìm người gọn mà đủ (họ tên, tên gọi ở nhà, năm sinh ước chừng, quê, mốc thất lạc, ảnh, tên người thân), rồi gửi qua nhiều kênh cùng lúc: chính quyền và người cao tuổi ở nơi ở cũ, hội đồng hương, hội cựu chiến binh, tổ chức nhân đạo có dịch vụ nối lại liên lạc gia đình, báo đài địa phương. Khi có người nhận, phải đối chiếu kỹ, và nếu cần thì xét nghiệm ADN tại cơ sở được cấp phép trước khi coi là đoàn tụ.
Thế hệ ông bà và cha mẹ nhiều người đã trải qua chiến tranh, những đợt di cư Bắc vào Nam, Nam ra Bắc, đi xây dựng vùng kinh tế mới, ra nước ngoài theo nhiều ngả. Có những anh em xa nhau từ khi còn nhỏ, chỉ nhớ một cái tên gọi ở nhà. Bài này đi qua cách chuẩn bị, các kênh hỏi, và những điều cần giữ để việc tìm không bị kẻ xấu lợi dụng.
Hồ sơ tìm người: những gì cần có
Hồ sơ là thứ bạn sẽ gửi đi nhiều lần, nên làm một lần cho kỹ, gói trong một hai trang. Những mục nên có:
- Tên người cần tìm: họ tên khai sinh nếu biết, tên gọi ở nhà, tên thường gọi theo thứ bậc như cô Ba, chú Út. Người đi xa có khi đổi tên hoặc dùng tên khác ở nơi mới.
- Năm sinh ước chừng và đặc điểm: vết bớt, sẹo, tật nhỏ, giọng nói, thói quen mà người nhà còn nhớ.
- Quê và nơi ở cuối cùng được biết: ghi theo tên lúc đó, kèm tên hiện nay nếu đã tra được.
- Mốc thất lạc: năm nào, trong hoàn cảnh nào, đi cùng ai, đang hướng tới đâu.
- Tên cha mẹ, anh chị em của người cần tìm; đây thường là chi tiết để người được tìm nhận ra gia đình mình.
- Ảnh: ảnh cũ của người cần tìm nếu có, ảnh cha mẹ, ảnh nhà cũ.
- Người liên hệ: chỉ một đầu mối trong nhà, để tránh mỗi người trả lời một kiểu.
Giữ lại một số chi tiết riêng không đưa vào bản công khai, ví dụ một kỷ niệm chỉ người trong nhà biết. Khi có người nhận là họ hàng, bạn dùng chi tiết đó để kiểm.
Bắt đầu từ nơi chia tay
Người thất lạc thường để lại dấu vết gần nơi cuối cùng gia đình còn biết về họ: xóm cũ, nơi làm việc, đơn vị đóng quân, trại, vùng kinh tế mới, bến tàu. Hãy về đó hoặc nhờ người ở đó hỏi những người cao tuổi, hàng xóm cũ, người cùng làm. Một người hàng xóm có thể nhớ người ấy chuyển đi đâu, cưới ai, con tên gì.
Uỷ ban xã, phường nơi người đó từng cư trú có thể cho biết những gì được phép trong phạm vi quy định về thông tin cá nhân, hoặc giúp nhắn tin tới gia đình họ nếu họ còn ở địa bàn. Đừng kỳ vọng cán bộ cung cấp thông tin cá nhân của người khác cho bạn; cách thường gặp hơn là họ chuyển lời, để người được tìm tự quyết định có liên lạc lại hay không.
Nếu người thân từng ở quân ngũ, đơn vị cũ và hội cựu chiến binh là kênh tốt: đồng đội cũ thường giữ liên lạc với nhau và nhớ quê quán của nhau. Nếu người thân đi theo một nhóm đồng hương, hội đồng hương ở nơi đến là nơi nên hỏi đầu tiên.
Các kênh hỏi rộng hơn
Tổ chức nhân đạo. Phong trào Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế có hoạt động nối lại liên lạc gia đình cho người thất lạc do chiến tranh, thiên tai, di cư; ở Việt Nam, Hội Chữ thập đỏ có tiếp nhận yêu cầu loại này. Hỏi hội ở tỉnh, thành phố nơi bạn ở về thủ tục và giấy tờ cần nộp.
Báo, đài địa phương. Nhiều đài phát thanh, truyền hình và báo có chuyên mục nhắn tin tìm người thân. Lợi thế của kênh này là người lớn tuổi ở nông thôn vẫn nghe đài, xem tivi, và tin vào nguồn chính thức.
Cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài. Khi nghi người thân đang ở nước ngoài, có thể hỏi đại sứ quán, tổng lãnh sự quán về cách hỗ trợ; cộng đồng người Việt và các hội đoàn ở nước sở tại cũng là kênh hỏi.
Mạng xã hội. Có thể lan tin rất nhanh, nhưng cũng là nơi nhiều kẻ lợi dụng nhất. Đăng hồ sơ bản rút gọn, chỉ một đầu mối liên hệ, không công bố hoàn cảnh tài chính của gia đình.
Trường học, nhà thờ, chùa, cơ sở nuôi dạy trẻ cũ. Với trẻ thất lạc từ nhỏ, nơi từng nuôi giữ các em có thể còn sổ sách hoặc người nhớ chuyện.
Khi có người nhận là họ hàng
Đây là lúc dễ xúc động nhất và cũng là lúc cần tỉnh táo nhất. Một người tự nhận là anh em thất lạc có thể là thật, có thể là nhầm lẫn thiện ý, cũng có thể là người cố tình lợi dụng. Hỏi họ kể về gia đình trước, đừng kể hết cho họ nghe rồi hỏi có đúng không. Dùng chi tiết riêng đã giữ lại để kiểm.
Đối chiếu ảnh, giấy tờ, lời kể của cả hai bên. Nếu các chi tiết khớp nhiều mà vẫn còn băn khoăn, xét nghiệm ADN huyết thống tại cơ sở được cấp phép là cách xác nhận khách quan. Kết quả quan hệ anh chị em, cô cháu thường có độ chắc chắn thấp hơn quan hệ cha mẹ con; cơ sở xét nghiệm sẽ tư vấn nên lấy mẫu của ai để kết luận rõ hơn. Việc lấy mẫu cần sự đồng ý của người được xét nghiệm.
Ngay cả khi đã chắc chắn, nên để mọi việc đi chậm. Người thất lạc nhiều năm có cuộc sống riêng, gia đình riêng, có khi có những ký ức đau. Gặp nhau vài lần, để hai bên quen dần, rồi mới tính đến chuyện đưa về quê, ghi vào gia phả hay giỗ chạp chung.
Người thân ở nước ngoài: những điểm riêng
Với người thân đã ra nước ngoài, dấu vết thường đi qua những mốc khác: năm rời đi, nơi đi qua trước khi định cư, thành phố có cộng đồng người Việt mà họ có thể đã tới. Ở nhiều nước, người Việt lập hội đồng hương theo tỉnh, hội cựu học sinh của các trường cũ, nhóm sinh hoạt ở chùa, nhà thờ. Những nơi đó là kênh hỏi gần gũi và hiệu quả, vì người ta nhận ra tên làng, tên trường, tên người quen cũ.
Tên người Việt ở nước ngoài hay bị viết lại theo thứ tự tên trước họ sau, bỏ dấu, có khi lấy thêm một tên theo tiếng nước sở tại. Một người tên Nguyễn Văn Ba có thể xuất hiện trong giấy tờ bên ấy dưới dạng tên Ba đứng đầu, họ Nguyen đứng cuối, kèm một tên gọi khác hoàn toàn. Hồ sơ tìm người nên ghi sẵn các dạng viết có thể có.
Con cháu đời thứ hai, thứ ba ở nước ngoài có khi không nói thạo tiếng Việt và biết rất ít về quê. Nếu liên lạc được với họ, hãy chuẩn bị bản tóm tắt bằng ngôn ngữ họ đọc được, kèm ảnh và sơ đồ gia đình, để họ hỏi lại cha mẹ, ông bà mình. Nhiều cuộc đoàn tụ bắt đầu từ chính những người trẻ ấy, khi họ cũng đang muốn biết mình từ đâu tới.
Dấu hiệu bị lợi dụng
Hoàn cảnh tìm người thân dễ bị khai thác vì gia đình đang mong mỏi. Hãy dừng lại và hỏi ý kiến người khác trong nhà khi gặp một trong những tình huống sau:
- Người lạ nói đã tìm thấy người thân của bạn nhưng phải chuyển tiền trước để làm thủ tục, đi lại, hối lộ ai đó.
- Người nhận là họ hàng vội vay tiền, nhờ bảo lãnh, nhờ đứng tên tài sản ngay trong vài lần gặp đầu.
- Ai đó hứa tìm được người thất lạc bằng cách xem vong, gọi hồn, hoặc khả năng đặc biệt, kèm khoản phí.
- Người liên hệ không chịu gặp trực tiếp, không cho kiểm giấy tờ, từ chối xét nghiệm nhưng vẫn đòi quyền lợi.
- Thông tin tìm người của bạn bị người khác chép lại đăng ở nơi khác kèm số tài khoản nhận ủng hộ.
Khi nghi bị lừa, giữ lại tin nhắn, số tài khoản, ảnh chụp màn hình và trình báo cơ quan công an nơi gần nhất. Việc tìm người thân chính đáng không bao giờ cần bạn chuyển tiền gấp cho người lạ.
Giữ cửa mở khi chưa tìm được
Nhiều gia đình tìm hàng chục năm. Có trường hợp người thất lạc cũng đang tìm ngược lại, và chỉ cần hai hồ sơ gặp nhau ở cùng một kênh. Vì vậy, sau mỗi vài năm, hãy cập nhật hồ sơ và gửi lại: thêm ảnh mới của các anh chị em còn lại, vì người được tìm có thể nhận ra nét giống trong gương mặt người thân hơn là trong tấm ảnh cũ của chính mình.
Ghi chuyện tìm người vào sổ gia đình hoặc gia phả, với tên, năm sinh, mốc thất lạc. Con cháu đời sau, nhất là khi xét nghiệm và dữ liệu ngày càng nhiều, có thể là người tìm ra. Và trong lúc chờ, nhiều nhà vẫn ghi người thất lạc vào danh sách người thân để nhắc tới vào những ngày giỗ chung, coi như một cách giữ họ trong ký ức gia đình.
Cũng nên nghĩ tới chính người đi tìm. Việc tìm kéo dài với nhiều lần hy vọng rồi hụt hẫng có thể làm người lớn tuổi mệt mỏi. Chia việc cho nhiều người trong nhà, mỗi người giữ một đầu mối, hẹn nhau mỗi năm ngồi lại một lần xem đã đi tới đâu. Như vậy việc tìm không đè lên vai một người, và không ai phải bỏ cuộc vì kiệt sức.
Câu hỏi thường gặp
Có tra được nơi ở của người thân qua cơ sở dữ liệu dân cư không?
Thông tin cư trú là dữ liệu cá nhân, được bảo vệ theo quy định; cá nhân thường không tự tra được nơi ở của người khác. Bạn có thể hỏi cơ quan công an hoặc uỷ ban xã, phường về cách họ hỗ trợ trong trường hợp tìm người thân, theo thủ tục hiện hành.
Người thân đã đổi tên ở nơi mới thì tìm thế nào?
Tập trung vào những gì khó đổi: năm sinh, quê, tên cha mẹ, anh chị em, đặc điểm cơ thể, kỷ niệm thời nhỏ. Hồ sơ nên ghi tất cả các tên có thể, kể cả tên gọi ở nhà. Khi có người khớp các chi tiết này, đối chiếu thêm và cân nhắc xét nghiệm.
Xét nghiệm ADN huyết thống cần những ai tham gia?
Tuỳ quan hệ cần xác định. Quan hệ cha mẹ con cho kết quả rõ nhất; quan hệ anh chị em, chú cháu cần lấy thêm mẫu của những người khác để tăng độ tin. Cơ sở xét nghiệm được cấp phép sẽ tư vấn cụ thể. Mỗi người cần đồng ý cho lấy mẫu của mình.
Người được tìm không muốn gặp lại thì sao?
Đó là quyền của họ, và nên được tôn trọng. Nhiều người cần thời gian, có người có lý do riêng không muốn nhắc chuyện cũ. Hãy nhờ người trung gian chuyển lời hỏi thăm, để ngỏ cách liên lạc, và không tìm cách gặp bằng được qua người nhà, nơi làm việc của họ.
Có nên nhờ chương trình truyền hình tìm người thân không?
Đó là một kênh có sức lan toả lớn và nhiều gia đình đã đoàn tụ nhờ vậy. Khi đăng ký, bạn cần chấp nhận câu chuyện gia đình được công khai. Hỏi kỹ cách chương trình xác minh trước khi đưa hai bên gặp nhau, và giữ quyền từ chối nếu thấy chưa sẵn sàng.
Tìm được rồi có cần làm thủ tục gì không?
Nếu chỉ là nhận lại họ hàng thì không có thủ tục bắt buộc. Nếu liên quan quan hệ hộ tịch như cha mẹ con, thừa kế, hay giấy tờ của người được tìm còn thiếu sót, hãy hỏi cơ quan tư pháp hoặc luật sư về thủ tục phù hợp theo quy định hiện hành.