Người Việt sống ở nước ngoài vẫn giữ nếp thờ cúng tổ tiên theo nhiều cách: một kệ thờ nhỏ trong căn hộ, bữa cơm ngày giỗ quây quần cuối tuần, cuộc gọi video với người ở quê lúc thắp hương, chuyến về nước dịp Thanh minh. Hình thức phải đổi theo hoàn cảnh: nhà thuê có quy định về khói lửa, lịch làm việc không theo âm lịch, con cháu nói tiếng Việt chưa sõi. Nhưng chính những gia đình xa quê lại thường rất muốn giữ nếp, vì đó là sợi dây nối họ với gốc gác.
Bài này gom những câu hỏi thực tế mà các gia đình Việt ở nước ngoài hay gặp: thờ ở đâu và thế nào cho an toàn, làm giỗ vào ngày nào, chia việc với anh em còn ở Việt Nam ra sao, và làm thế nào để con cháu sinh ra ở nơi khác vẫn hiểu vì sao nhà mình có một chỗ thờ ông bà. Quy định cụ thể của từng nước, từng toà nhà khác nhau; bạn nên đọc kỹ hợp đồng thuê nhà và hỏi ban quản lý nơi mình ở.
Vì sao người xa quê lại hay giữ nếp kỹ hơn
Nghe có vẻ ngược, nhưng nhiều nhà nghiên cứu về cộng đồng di cư ghi nhận rằng người sống xa quê thường giữ các phong tục gốc rất kỹ. Khi xung quanh là một nền văn hoá khác, những thực hành như thờ cúng tổ tiên, ăn Tết, làm giỗ trở thành cách để khẳng định "mình là ai". Một kệ thờ nhỏ trong căn hộ ở nước ngoài mang nhiều ý nghĩa hơn vẻ ngoài khiêm tốn của nó.
Với thế hệ đầu, những người rời Việt Nam khi đã trưởng thành, thờ cúng ông bà là phần tự nhiên của đời sống, như nấu một bữa cơm Việt. Với những người ra đi trong hoàn cảnh khó khăn, phải để lại mộ phần ông bà, cha mẹ ở quê, bàn thờ ở nơi mới còn là chỗ gửi gắm nỗi nhớ và cả nỗi day dứt vì không thể chăm sóc mộ phần.
Với thế hệ thứ hai, thứ ba, chuyện phức tạp hơn. Các em lớn lên trong một nền văn hoá khác, có khi theo một tôn giáo khác, nói tiếng Việt không trôi chảy. Việc giữ nếp thờ lúc này phụ thuộc rất nhiều vào cách bố mẹ, ông bà giải thích và cho các em tham gia. Phần cuối bài sẽ bàn kỹ chuyện này.
Lập chỗ thờ trong căn hộ ở nước ngoài
Nhà ở nước ngoài thường nhỏ, nhiều căn là nhà thuê, có hệ thống báo cháy nhạy. Những điều dưới đây giúp gia đình có một chỗ thờ trang trọng mà vẫn an toàn và không vướng quy định:
- Đọc hợp đồng thuê nhà và nội quy toà nhà về việc đốt nến, đốt hương. Nhiều nơi cấm lửa trần trong căn hộ.
- Cân nhắc dùng nến điện, đèn thờ điện thay cho lửa thật; nhiều gia đình chỉ thắp hương thật vào ngày giỗ, ngày Tết và mở cửa sổ cho thoáng.
- Đặt chỗ thờ xa đầu báo khói, xa rèm cửa, trên một mặt phẳng chắc chắn, ngoài tầm với của trẻ nhỏ và vật nuôi.
- Chỗ thờ có thể chỉ là một kệ treo tường hoặc một góc tủ, với di ảnh, bình hoa, ly nước; không cần đủ bộ đồ thờ như ở quê.
- Nếu ở ghép hoặc ở cùng người không phải người Việt, nói trước với họ về ý nghĩa của chỗ thờ để tránh hiểu lầm.
- Không đốt vàng mã trong nhà hay ngoài ban công; nhiều nơi có quy định nghiêm về đốt rác và khói.
Một chỗ thờ gọn gàng, sạch sẽ, đúng quy định nơi ở thể hiện lòng thành không kém một bàn thờ lớn. Nhiều cụ ở quê khi biết con cháu ở xa giữ được một góc thờ như vậy đã rất vui lòng.
Ngày giỗ khi lịch làm việc không theo âm lịch
Ở Việt Nam, ngày giỗ thường tính theo âm lịch. Ở nước ngoài, ngày đó có thể rơi vào giữa tuần, khi mọi người đi làm, đi học. Nhiều gia đình chọn cách giữ hai lớp: đúng ngày giỗ thì thắp hương, khấn ngắn tại nhà; cuối tuần gần nhất thì làm bữa cơm giỗ mời anh em, bạn bè đến dự. Cách làm này được nhiều cụ chấp nhận, vì ở quê xưa cũng có lệ làm giỗ sớm hay muộn vài ngày khi cần.
Một số gia đình chuyển sang tính ngày giỗ theo dương lịch cho dễ nhớ, nhất là khi con cháu không quen âm lịch. Không có quy định nào bắt buộc phải theo âm lịch; đây là chuyện cả nhà bàn với nhau. Nếu anh em ở quê vẫn làm theo âm lịch, việc ghi cả hai mốc vào lịch chung của gia đình giúp mọi người cùng nhớ.
Việc chênh múi giờ cũng là chuyện phải tính. Người ở quê thắp hương buổi sáng thì người ở nước ngoài có thể đang là đêm hôm trước. Nhiều nhà hẹn một khung giờ mà cả hai bên đều thức để gọi video, cùng thắp hương, cùng khấn. Không cần đúng một giờ khắc nào; điều quý là cả nhà cùng hướng về một người vào cùng một ngày.
Phối hợp với anh em, họ hàng còn ở quê
Ai giữ bàn thờ chính ở quê. Khi người con trưởng hoặc người được giao giữ hương khói đi nước ngoài, nhà cần thống nhất ai sẽ trông coi bàn thờ chính, mộ phần ở quê. Nói rõ từ đầu giúp tránh cảnh mỗi người nghĩ người kia lo, rồi không ai lo.
Góp tiền lo giỗ, lo mộ một cách minh bạch. Nhiều gia đình ở nước ngoài gửi tiền về để lo giỗ, sửa mộ, đóng góp quỹ họ. Nên có một người ở quê ghi lại thu chi, gửi ảnh, gửi hoá đơn khi cần. Minh bạch giúp anh em không nghi ngờ nhau, nhất là khi số tiền lớn.
Thay nhau về quê những dịp lớn. Không ai về được mọi năm. Một số gia đình chia lượt: năm nay người này về dự giỗ họ, năm sau người kia về Thanh minh. Mỗi lần về, nhớ chụp ảnh mộ phần, ghi chú vị trí, cập nhật thông tin gia phả.
Giữ liên lạc với trưởng họ. Người ở xa thường bị đứt liên lạc với họ hàng. Một nhóm liên lạc của họ, một danh sách số điện thoại được cập nhật, giúp con cháu ở nước ngoài biết khi nào có giỗ họ, khi nào họ sửa nhà thờ, để góp phần khi muốn.
Mang di ảnh, kỷ vật và tro cốt qua biên giới
Nhiều gia đình ở nước ngoài muốn mang theo di ảnh, bài vị, đồ thờ từ quê sang, hoặc ngược lại muốn đưa di ảnh, kỷ vật của người thân mất ở nước ngoài về quê thờ chung. Di ảnh và kỷ vật thông thường ít gặp trở ngại, nhưng đồ thờ cổ, đồ bằng gỗ quý, đồ có giá trị lịch sử có thể chịu quy định về xuất khẩu cổ vật hoặc kiểm dịch gỗ. Trước khi mang, bạn nên hỏi cơ quan hải quan và hãng vận chuyển.
Trường hợp người thân mất ở nước ngoài và gia đình muốn đưa tro cốt về Việt Nam, thủ tục thường cần giấy chứng tử, giấy xác nhận hoả táng và một số giấy tờ khác tuỳ nước. Quy định của hãng bay về việc mang tro cốt cũng khác nhau. Cơ quan đại diện ngoại giao của Việt Nam ở nước sở tại là nơi nên hỏi đầu tiên; đừng dựa vào lời kể của người quen vì quy định thay đổi theo thời gian.
Có những gia đình chọn chia tro cốt: một phần gửi chùa ở nước ngoài để con cháu tiện thăm viếng, một phần đưa về quê. Đây là lựa chọn mà mỗi nhà tự quyết theo niềm tin của mình; nên bàn kỹ với anh em và, nếu gia đình theo tôn giáo, hỏi ý chức sắc trước khi làm.
Những cách giữ nếp theo hoàn cảnh
Hoàn cảnh mỗi gia đình ở nước ngoài rất khác nhau. Bảng dưới gợi ý những cách làm mà nhiều nhà đã chọn, để bạn chọn phần phù hợp.
| Hoàn cảnh | Cách nhiều gia đình đã làm |
|---|---|
| Sinh viên, người đi làm ở một mình | Một di ảnh nhỏ, ly nước, gọi video về nhà ngày giỗ, Tết |
| Gia đình nhỏ ở căn hộ thuê | Kệ thờ treo tường, nến điện, bữa cơm giỗ cuối tuần |
| Gia đình có nhà riêng | Bàn thờ gọn ở phòng khách, thắp hương thật ngày lễ, mời bạn bè dự giỗ |
| Nhà có người theo tôn giáo của nước sở tại | Kết hợp: chỗ đặt di ảnh có hoa, buổi cầu nguyện, bữa cơm chung |
| Cha mẹ già sang ở cùng con cháu | Để cha mẹ chủ trì việc thờ, con cháu phụ giúp và học dần |
| Không còn ai ở quê giữ mộ | Nhờ họ hàng, trưởng họ; tìm hiểu việc quy tập mộ về nghĩa trang dòng họ |
Trường hợp không còn ai ở quê là trường hợp khó nhất. Việc quy tập mộ, cải táng, gửi tro cốt là những quyết định lớn, nên bàn kỹ với họ hàng và tìm hiểu quy định ở địa phương trước khi làm.
Truyền nếp cho con cháu sinh ra ở nước ngoài
Trẻ sinh ra ở nước ngoài thường hỏi những câu rất thẳng: tại sao nhà mình đặt đồ ăn trước ảnh, ông có ăn được không, tại sao phải cúi đầu. Đừng gạt đi. Đó là cơ hội để kể. Bạn có thể giải thích rằng đây là cách nhà mình nói "cảm ơn" và "nhớ" ông bà, giống như các bạn ở trường đặt hoa lên mộ người thân, chỉ khác là nhà mình làm thường xuyên hơn.
Cho trẻ một vai trò cụ thể giúp các em gắn bó: bưng đĩa hoa quả, cắm hoa, kể cho cả nhà nghe điều các em làm được trong năm vào ngày giỗ. Với trẻ chưa nói sõi tiếng Việt, cho phép các em chào ông bà bằng ngôn ngữ các em quen, đừng biến việc thờ cúng thành bài kiểm tra tiếng Việt khiến các em sợ.
Những chuyến về quê, nếu có điều kiện, là bài học sống động nhất. Dẫn con đến mộ ông bà, đến nhà thờ họ, giới thiệu với các cụ trong họ, kể cho con nghe ngôi nhà cũ, cánh đồng cũ. Nhiều người trẻ gốc Việt sau này tự tìm về quê gốc, tự tìm hiểu gia phả, và thường nhớ lại rằng hạt giống đã được gieo từ những lần cùng bố mẹ thắp hương khi còn nhỏ.
Cuối cùng, hãy chấp nhận rằng con cháu có thể giữ nếp theo cách khác mình. Một người trẻ lớn lên ở nước ngoài có thể không lập bàn thờ, nhưng vẫn nhớ ngày giỗ ông bà, vẫn giữ một tấm ảnh trên bàn làm việc, vẫn kể cho con mình nghe về gốc gác. Đó cũng là giữ nếp.
Câu hỏi thường gặp
Ở nước ngoài có cần lập bàn thờ tổ tiên không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình lập một kệ thờ nhỏ, có gia đình chỉ đặt di ảnh có hoa, có người chỉ gọi video về quê ngày giỗ. Cách nào cũng là giữ nếp nếu xuất phát từ lòng nhớ ơn. Hãy chọn cách phù hợp với chỗ ở và hoàn cảnh.
Thắp hương trong căn hộ thuê ở nước ngoài có được không?
Tuỳ hợp đồng thuê và nội quy toà nhà. Nhiều nơi cấm lửa trần hoặc có đầu báo khói rất nhạy. Bạn nên đọc kỹ quy định, cân nhắc dùng nến điện, hoặc chỉ thắp hương ngắn vào ngày giỗ khi mở cửa thoáng và có người trông.
Làm giỗ ở nước ngoài có cần đúng ngày âm lịch không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình thắp hương đúng ngày rồi làm bữa cơm giỗ vào cuối tuần gần nhất, có nhà chuyển sang tính theo dương lịch cho dễ nhớ. Điều quan trọng là cả nhà thống nhất và cùng nhớ.
Gửi tiền về quê lo giỗ thế nào cho minh bạch?
Nên có một người ở quê đứng ra nhận, ghi lại thu chi, gửi ảnh hoặc hoá đơn khi cần, và báo cho anh em biết. Với khoản lớn như sửa mộ, nên bàn trước trong gia đình và thống nhất người chịu trách nhiệm.
Con sinh ra ở nước ngoài không muốn thắp hương thì sao?
Đừng ép. Hãy giải thích ý nghĩa bằng ngôn ngữ con hiểu, cho con một vai trò nhỏ như cắm hoa, kể chuyện. Nhiều người trẻ sau này tự quay lại tìm hiểu gốc gác khi được tôn trọng thay vì bị bắt buộc.
Không còn ai ở quê chăm mộ ông bà thì nên làm gì?
Có thể nhờ họ hàng, trưởng họ trông nom và gửi tiền đóng góp, hoặc tìm hiểu việc quy tập mộ về nghĩa trang dòng họ. Đây là quyết định lớn, nên bàn kỹ với họ hàng và tìm hiểu quy định ở địa phương trước khi làm.