Trao khuyến học trong ngày giỗ họ là việc nhiều dòng họ làm để ghi nhận con cháu đi học, vào trường mới, tốt nghiệp hay học nghề, ngay trước tổ tiên và cả họ. Làm tốt, đây là phần ấm áp nhất của ngày giỗ, khiến trẻ thấy mình có chỗ trong dòng họ. Làm vụng, nó thành buổi so điểm số giữa các nhà, khiến những đứa trẻ không được gọi tên muốn trốn về.
Bài này gợi ý cách tổ chức phần trao khuyến học trong buổi giỗ: ghi nhận cái gì, lập danh sách thế nào cho công bằng, trao ra sao cho gọn, và giữ cho trẻ không thấy áp lực. Phần quản lý quỹ khuyến học lâu dài thuộc về việc tổ chức họ tộc; ở đây chỉ bàn phần trao trong ngày lễ.
Lệ khuyến học trong họ: gốc và ý nghĩa
Truyền thống trọng việc học có mặt khắp làng quê Việt xưa. Nhiều làng có văn chỉ, hội tư văn, tục vinh quy đón người đỗ đạt. Các dòng họ ghi tên người đỗ đạt vào gia phả, có họ dựng bia, làm lễ báo tổ khi có con cháu thi đỗ. Những việc ấy cho thấy việc học được coi là niềm vinh dự chung của họ, không chỉ của một nhà.
Lệ khuyến học trong ngày giỗ họ hôm nay là phiên bản gần gũi của truyền thống đó. Thay vì chỉ vinh danh người đỗ cao, nhiều họ trao quà cho mọi cháu đang đi học, hoặc cho những cháu có bước mới trong năm: vào lớp một, vào cấp hai, cấp ba, vào trường nghề, đại học, tốt nghiệp. Mục đích không còn là tôn vinh vài người xuất sắc, mà là để mỗi đứa trẻ thấy cả họ đứng sau mình.
Ý nghĩa ấy dễ bị mất nếu phần trao thưởng biến thành bảng xếp hạng. Phần dưới đây là những cách nhiều họ đang làm để giữ đúng tinh thần ban đầu. Chúng không phải quy định, chỉ là kinh nghiệm góp nhặt; họ bạn có thể chọn phần hợp với mình, và điều chỉnh sau mỗi năm khi nghe ý kiến của chính các gia đình có con cháu được trao. Ý kiến của các cháu lớn, đã qua tuổi được nhận quà, cũng rất đáng nghe.
Ghi nhận cái gì: nỗ lực và bước đi mới, không phải điểm số
Ghi nhận việc đi học, không chấm điểm trẻ. Nhiều họ đã bỏ việc đọc điểm số, xếp loại hay thứ hạng trong lớp của từng cháu trước cả họ. Mọi cháu đang đi học đều được gọi tên, được một phần quà như nhau. Trẻ nhỏ đặc biệt không nên bị đem ra so với anh chị em họ.
Ghi nhận các bước chuyển. Vào lớp một, lên cấp, vào trường nghề, vào đại học, tốt nghiệp, đi làm: đây là những mốc có thật, không phụ thuộc trường danh tiếng hay không. Ghi nhận mốc thay vì ghi nhận thứ hạng giúp mọi gia đình đều có chỗ.
Ghi nhận người đi con đường khác. Cháu học nghề mộc, nghề điện, nghề may; cháu vừa học vừa làm; người lớn đi học lại. Họ nào ghi nhận cả những con đường này thì không có ai trong họ thấy mình "không đủ chuẩn" để được nhắc tên.
Ghi nhận cố gắng trong hoàn cảnh khó. Cháu mồ côi vẫn đi học đều, cháu khuyết tật học được nghề, cháu ở vùng xa đi học xa nhà. Những trường hợp này nên được trưởng chi đề xuất và nhắc đến một cách tế nhị, không kể lể hoàn cảnh trước đông người nếu gia đình không muốn.
Nếu họ có giải riêng cho thành tích nổi bật. Một số họ vẫn giữ phần khen riêng cho các giải thưởng lớn hay thi đỗ. Nếu giữ, nên làm sau phần ghi nhận chung, ngắn gọn, và không biến thành phần chính của buổi trao.
Các hình thức ghi nhận nhiều họ đang dùng
Mỗi hình thức có điểm được và điểm cần cân nhắc. Họ có thể kết hợp vài hình thức, miễn là tiêu chí công khai từ đầu.
| Hình thức | Cách làm | Điểm cần cân nhắc |
|---|---|---|
| Quà chung cho mọi cháu đi học | Mỗi cháu một phần như nhau: sách, vở, đồ dùng học tập | Công bằng, đơn giản; cần danh sách đủ từ các chi |
| Mừng các mốc chuyển cấp | Quà cho cháu vào lớp một, lên cấp, vào đại học, trường nghề, tốt nghiệp | Mỗi năm có cháu được nhắc; không so sánh trường |
| Ghi nhận học nghề, đi làm | Nhắc tên người vừa có nghề, vừa đi làm, tặng một món nhỏ | Mở rộng ý nghĩa của việc học |
| Hỗ trợ cháu có hoàn cảnh khó | Một phần hỗ trợ học tập, trao kín đáo hoặc qua gia đình | Cần tế nhị, hỏi ý gia đình trước |
| Khen thành tích nổi bật | Nhắc tên người đạt giải, thi đỗ, có quà riêng | Dễ thành so bì nếu làm phần chính; nên ngắn |
Món quà nên là thứ dùng được cho việc học: sách hay, đồ dùng, một phần tiền nhỏ trong phong bì như nhau. Quà quá to cho một vài người dễ khiến buổi trao mất cân bằng.
Lập danh sách khuyến học cho công bằng
Danh sách là nơi dễ sinh chuyện nhất: cháu bị sót, cháu bị ghi nhầm, nhà này thắc mắc sao nhà kia có. Có thể làm theo các bước sau.
- Ban khuyến học công bố tiêu chí từ sớm, cùng lúc với thông báo ngày giỗ: ai được ghi nhận, ghi nhận những mốc nào.
- Trưởng mỗi chi lập danh sách con cháu trong chi theo tiêu chí, kể cả các cháu ở xa, các cháu là con gái, và tuỳ lệ họ có thể gồm cả cháu ngoại.
- Không đòi nộp bảng điểm hay giấy khen; lời báo của gia đình là đủ cho phần ghi nhận chung.
- Gửi danh sách tổng cho các chi xem lại trước hai tuần để bổ sung người bị sót.
- Chốt danh sách, chuẩn bị quà đúng số, thêm vài phần dự phòng cho cháu được báo muộn.
- Ghi danh sách vào sổ của họ, làm căn cứ cho năm sau và cho phần ghi chép vào phả nếu họ muốn.
Phần dự phòng rất quan trọng. Một cháu về đến nơi mới biết mình không có tên, đứng nhìn các anh chị lên nhận quà, là chuyện dễ xảy ra và rất khó quên với đứa trẻ ấy. Ban khuyến học nên có sẵn vài phần quà không ghi tên và một người được giao xử lý tại chỗ: hỏi tên, ghi bổ sung vào sổ, mời cháu lên cùng lượt với các bạn, coi như chưa từng có chuyện sót.
Phần trao trong buổi lễ: gọn và ấm
Phần trao khuyến học thường đặt sau lễ chính và phần báo cáo việc họ, trước khi thụ lộc. Một vài điều giúp phần này gọn và ấm:
- Gọi tên theo chi hoặc theo mốc chuyển cấp, không theo thứ hạng.
- Không đọc điểm, không đọc xếp loại, không so sánh trường.
- Mời các cháu cùng lên một lượt, trưởng họ hoặc cụ cao tuổi trao quà, chụp chung một tấm ảnh.
- Có thể cho các cháu cùng thắp một nén hương báo với tổ, như một cách nối việc học với dòng họ.
- Một lời dặn ngắn của trưởng họ, nói về việc học và việc nhớ gốc, không lên lớp, không dài.
- Cả phần trao nên gói trong khoảng mười lăm, hai mươi phút, để các cháu nhỏ không phải đứng chờ lâu.
Nhiều họ kể lại rằng chính tấm ảnh các cháu đứng chung trước nhà thờ năm nào cũng chụp là thứ con cháu nhớ nhất khi lớn lên, hơn bất cứ phần quà nào. Nếu họ có nhiều cháu, có thể chia làm hai nhóm theo cấp học để ảnh không quá đông và các cháu nhỏ không bị lấp sau lưng anh chị.
Giữ cho trẻ không thấy áp lực
Ngày giỗ họ là ngày đông người lớn, và người lớn hay hỏi trẻ: "Năm nay học thế nào?", "Được mấy điểm?", "Sao không bằng anh kia?". Những câu hỏi tưởng vô hại ấy khiến nhiều đứa trẻ sợ ngày giỗ họ. Ban tổ chức có thể nhắc nhẹ mọi người trước buổi lễ: hỏi các cháu thích học gì, có bạn bè gì, thay vì hỏi điểm.
Không nên dùng cháu được khen làm gương để chê đứa khác trước mặt họ hàng. Không nên đem chuyện học của trẻ ra làm câu chuyện giữa các nhà trong bữa cỗ. Trẻ học giỏi cũng chịu áp lực khi bị đem ra so sánh mãi.
Một dòng họ thật sự khuyến học là dòng họ làm cho mọi đứa trẻ thấy được chờ đón trong ngày giỗ, dù trẻ học giỏi hay học chậm, học chữ hay học nghề. Truyền thống hiếu học của các cụ xưa, đọc kỹ, là tôn trọng việc học và người đi học, chứ không phải xếp hạng con cháu với nhau. Nếu trong buổi giỗ có cháu nào buồn vì chuyện học, một người lớn trong họ ngồi lại hỏi han riêng, không trước đông người, thường giúp được nhiều hơn mọi lời khuyên chung.
Tiền khuyến học và ghi vào phả
Tiền mua quà khuyến học thường lấy từ quỹ khuyến học của họ hoặc từ công đức của những người muốn giúp. Trong ngày giỗ, chỉ cần công bố ngắn tổng số tiền dành cho khuyến học năm đó, số cháu được ghi nhận và nguồn tiền. Người góp có thể được cảm ơn chung, không nhất thiết đọc số tiền từng người. Việc lập và quản lý quỹ lâu dài là phần của tổ chức họ tộc.
Về gia phả, xưa nhiều họ ghi tên người đỗ đạt vào phả như một niềm vinh dự. Nay nhiều họ ghi nghề nghiệp, nơi làm việc của từng người khi tục phả, không ghi riêng thành tích học tập của trẻ. Cách này giữ phả là một tài liệu về con người và gia đình, không biến nó thành bảng thành tích. Danh sách khuyến học từng năm có thể lưu trong sổ của ban khuyến học, đủ làm tư liệu mà không cần đưa vào phả. Nhiều năm sau, xem lại các danh sách ấy, cả họ sẽ thấy được một điều đáng mừng hơn mọi thành tích: số con cháu được đi học, học nghề, đi làm đã tăng lên qua từng thế hệ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên trao khuyến học cho mọi cháu đi học, kể cả học chưa tốt?
Nhiều họ chọn cách này và thấy hiệu quả. Một phần quà như nhau cho mọi cháu đang đi học khiến không ai bị bỏ lại, và mục đích khuyến khích việc học được giữ đúng. Thành tích nổi bật nếu muốn có thể ghi nhận thêm, nhưng không nên thay thế phần chung.
Cháu ngoại có được nhận khuyến học của họ không?
Tuỳ lệ từng họ. Tập quán cũ thường chỉ tính con cháu theo dòng cha, nhưng ngày càng nhiều họ mở rộng cho cả cháu ngoại về dự giỗ. Họ nên bàn và ghi rõ tiêu chí từ đầu, để không ai thấy bị đối xử khác nhau trong buổi lễ.
Có nên đọc điểm số hay xếp loại của các cháu khi trao thưởng không?
Không nên. Đọc điểm trước cả họ dễ khiến trẻ so sánh, xấu hổ hoặc áp lực, kể cả trẻ học giỏi. Ghi nhận việc đi học, các mốc chuyển cấp và nỗ lực là đủ. Gia đình nào muốn chia sẻ thành tích của con có thể kể riêng với người thân.
Quà khuyến học nên là tiền hay hiện vật?
Cả hai đều được. Hiện vật như sách, đồ dùng học tập gắn trực tiếp với việc học và dễ làm đồng đều. Tiền trong phong bì như nhau thuận tiện cho gia đình ở xa. Điều quan trọng là phần quà đồng đều trong cùng một nhóm và đúng số lượng.
Họ ít người có nên làm phần khuyến học không?
Có thể làm rất gọn: trong bữa cơm giỗ, các cụ trao cho mỗi cháu đang đi học một cuốn sách và lời dặn. Không cần quỹ riêng hay nghi thức. Với trẻ nhỏ, được ông bà, các cụ trong họ gọi tên và khen một câu đã là kỷ niệm đáng nhớ.