Bất đồng chuyện thờ cúng giữa anh chị em thường xoay quanh bốn câu hỏi: ai giữ bàn thờ, giỗ làm ở đâu và theo cách nào, tiền giỗ ai chịu, và ngôi nhà có bàn thờ thuộc về ai. Cách gỡ hiệu quả nhất là tách ba lớp tình cảm, nghi lễ và tài sản ra để bàn riêng, có người đứng giữa khi cần, và chấp nhận rằng không phải nhà nào cũng phải thờ chung một bàn thờ.
Nhiều gia đình rất thương nhau vẫn có thể rạn vỡ vì một ngày giỗ làm không như ý ai đó. Bài này không đứng về phía nào; nó đưa ra cách nhìn và các bước để anh chị em ngồi lại được với nhau. Khi bất đồng đã chạm tới nhà đất và giấy tờ, bạn nên hỏi luật sư hoặc cán bộ tư pháp nơi cư trú, vì bài chỉ nêu nguyên lý chung.
Những chuyện anh chị em hay bất đồng
Liệt kê ra để thấy phần lớn bất đồng không nằm ở chỗ ai thương cha mẹ hơn, mà ở những chuyện rất cụ thể và có thể bàn được.
- Ai giữ bàn thờ chính: con trưởng theo lệ, hay người con ở gần, hay người đang ở nhà cha mẹ.
- Giỗ làm ở đâu: nhà người giữ bàn thờ, nhà cũ của cha mẹ, hay luân phiên.
- Làm giỗ theo cách nào: mâm cỗ lớn mời cả họ hay làm gọn trong nhà; theo lệ nhà nội hay theo thói quen của người dâu.
- Tiền giỗ, tiền sửa mộ: chia đều, theo khả năng hay ai giữ bàn thờ thì người đó chịu.
- Ngôi nhà có bàn thờ: giữ chung, chia, bán hay để người giữ hương khói đứng tên.
- Người theo tôn giáo khác hoặc không muốn tham gia nghi lễ: có bị coi là bỏ cha mẹ không.
- Chuyện cải táng, xây lại mộ, hay đưa cha mẹ vào nghĩa trang dòng họ: ai quyết, ai chi.
Mỗi mục là một câu hỏi riêng. Khi tất cả bị gộp vào một cuộc cãi "ai có hiếu hơn", không câu nào được giải quyết.
Vì sao chuyện thờ cúng dễ thành chuyện lớn
Thờ cúng cha mẹ chạm vào ba thứ nhạy cảm cùng lúc. Thứ nhất là tình cảm với người đã khuất: ai cũng muốn làm cho cha mẹ điều tốt nhất, và dễ thấy cách làm của người khác là chưa đủ. Thứ hai là danh dự trong họ: người con trưởng sợ mất vai, người con thứ sợ bị coi là đứng ngoài, người dâu sợ bị chê. Thứ ba là tiền và nhà đất, thứ mà nhiều gia đình ngại nói thẳng nên nó cứ âm ỉ dưới những chuyện nghi lễ.
Một câu nói tưởng nhỏ như "năm nay sao làm giỗ sơ sài thế" có thể chạm cùng lúc vào cả ba lớp, và người nghe phản ứng không phải với câu nói mà với những ấm ức tích lại nhiều năm. Đó là lý do nhiều cuộc cãi về giỗ thật ra là cuộc cãi về chuyện khác.
Thêm vào đó, thời điểm bàn thường là sai: giữa ngày giỗ, khi ai cũng mệt và có khách; hoặc ngay sau tang lễ, khi mọi người còn đau buồn. Chọn đúng thời điểm và tách đúng lớp đã giải quyết được một nửa vấn đề.
Cũng cần nhớ rằng mỗi người con lớn lên trong cùng một nhà nhưng có ký ức khác nhau về cha mẹ. Người con ở gần thấy cha mẹ thích giỗ đông vui, người con ở xa nhớ cha mẹ từng dặn làm gọn cho đỡ tốn. Cả hai có thể đều đúng, vì cha mẹ đã nói những điều ấy ở những lúc khác nhau.
Tách ba lớp: tình cảm, nghi lễ, tài sản
Cách làm này mượn từ kinh nghiệm hoà giải trong gia đình: gọi tên từng lớp, bàn từng lớp, không để lớp này kéo lớp kia.
| Lớp | Câu hỏi thật sự | Ai nên có mặt khi bàn | Thường giải quyết bằng gì |
|---|---|---|---|
| Tình cảm | Mỗi người muốn được ghi nhận điều gì, đang buồn vì điều gì | Anh chị em ruột, có thể có cha hoặc mẹ còn sống | Lắng nghe, ghi nhận, xin lỗi khi cần |
| Nghi lễ | Ai giữ bàn thờ, giỗ làm ở đâu, làm theo lệ nào | Anh chị em, vợ chồng, có thể hỏi các cụ trong họ | Thoả thuận về lịch, phân công, tham khảo lệ họ |
| Tài sản | Nhà đất, tiền giỗ, chi phí mộ phần thuộc ai, chia thế nào | Những người có quyền theo giấy tờ, có thể mời luật sư | Giấy tờ, văn bản thoả thuận, quy định pháp luật |
Khi tách ra, nhiều nhà nhận thấy lớp tình cảm cần được bàn trước tiên, vì chỉ khi mọi người thấy được nghe thì mới bình tĩnh bàn nghi lễ và tài sản. Ngược lại, nếu bắt đầu ngay bằng chuyện nhà đất, lớp tình cảm sẽ bùng lên và cuộc nói chuyện dừng lại ở đó.
Cách mở một cuộc nói chuyện
Không có kịch bản đúng cho mọi nhà, nhưng trình tự dưới đây giúp cuộc nói chuyện có chỗ bắt đầu và chỗ kết thúc.
- Chọn một ngày bình thường, không phải ngày giỗ, không phải trong tang lễ; gặp trực tiếp nếu có thể.
- Mở đầu bằng điều chung: tất cả đều muốn lo cho cha mẹ, ông bà chu đáo. Nói thành lời câu ấy giúp mọi người hạ giọng.
- Mỗi người lần lượt nói điều mình lo lắng, những người khác chỉ nghe, chưa phản bác.
- Ghi lại các điểm bất đồng thành từng câu hỏi cụ thể: ai giữ bàn thờ, giỗ ở đâu, tiền ra sao.
- Bàn từng câu, bắt đầu từ câu dễ nhất để tạo đà.
- Với câu chưa thống nhất được, hẹn một buổi khác, có thể mời người đứng giữa.
- Ghi lại những gì đã thống nhất, gửi cho tất cả.
Những câu nên tránh: "anh là con trưởng mà…", "nhà em làm thế là không có hiếu", "cha mẹ thương ai hơn thì ai cũng biết". Những câu dễ mở lòng hơn: "em thấy mình chưa góp được nhiều, anh chị thấy em nên làm phần nào", "mình thử làm theo cách này một năm rồi xem lại".
Khi cần người đứng giữa
Cha hoặc mẹ còn sống. Ý của cha mẹ là điểm tựa mạnh nhất. Nhiều bất đồng tan đi khi cha mẹ nói rõ mong muốn của mình trước mặt các con.
Cô, chú, bác hoặc các cụ trong họ. Người lớn tuổi được cả nhà kính trọng, hiểu lệ họ, đủ uy tín để nói ra những điều anh chị em ngại nói với nhau. Nên chọn người không đứng hẳn về phía nào từ trước.
Trưởng họ. Hợp khi bất đồng dính tới lệ họ, nhà thờ họ, giỗ họ, hoặc khi một bên viện dẫn tập quán của họ.
Tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố. Hoà giải ở cơ sở là hình thức được pháp luật ghi nhận, hợp khi bất đồng đã căng nhưng các bên vẫn muốn giữ tình.
Luật sư, công chứng viên. Khi bất đồng chạm tới nhà đất, di chúc, chia thừa kế. Một buổi tư vấn chung cho cả nhà có khi giúp mọi người hiểu quyền của mình và bớt suy đoán.
Khi bất đồng thật ra đến từ người dâu, người rể
Trong nhiều gia đình, anh chị em ruột vốn không có gì căng thẳng, nhưng việc thờ cúng lại kéo theo những người không cùng lớn lên trong nhà: người dâu, người rể, mỗi người mang theo nếp nhà mình. Người dâu trưởng thấy mình làm nhiều mà không được ghi nhận, người rể thấy vợ mình bị coi là "con người ta", người em dâu thấy chị dâu giữ hết quyền quyết định.
Những ấm ức này thường không được nói thẳng trong buổi họp anh em ruột, mà dội về qua người chồng, người vợ. Anh em ruột cãi nhau mà không biết mình đang cãi thay cho ai.
Cách gỡ là để mỗi cặp vợ chồng bàn với nhau trước, thống nhất điều mình thật sự muốn, rồi mới mang ra bàn chung. Trong buổi bàn chung, nên mời cả dâu, rể cùng ngồi, vì họ là người làm nhiều phần việc cụ thể. Ghi nhận công sức của người dâu, người rể bằng lời trước mặt cả nhà là một việc nhỏ nhưng có tác dụng lớn.
Giữ các cháu ở ngoài cuộc
Trẻ con trong nhà nghe và nhớ nhiều hơn người lớn nghĩ. Một lần cha mẹ nói xấu cô chú vì chuyện giỗ có thể làm các cháu ngại gặp nhau nhiều năm sau, và bất đồng của đời này truyền sang đời sau dưới dạng xa cách.
Vài nguyên tắc nhiều nhà giữ: không bàn chuyện tranh chấp trước mặt con nhỏ; không bắt các cháu chọn phe; vẫn cho các cháu về dự giỗ, vẫn gặp anh chị em họ dù người lớn đang căng. Ngày giỗ ông bà nên là ngày các cháu nhớ vì được sum họp, không phải vì người lớn to tiếng.
Khi các cháu đã lớn, có thể giải thích ngắn gọn rằng người lớn có những điều chưa thống nhất, nhưng ai cũng thương ông bà. Sự điềm tĩnh ấy là bài học về đạo hiếu mà các cháu mang theo lâu hơn mọi lời giảng.
Khi không thống nhất được: mỗi nhà một bàn thờ cũng là một lời giải
Có những gia đình bàn nhiều lần vẫn không ra một cách chung. Lúc đó, điều đáng giữ hơn cả là đừng biến bất đồng thành cắt đứt. Không có quy định hay lệ nào bắt anh chị em phải thờ cha mẹ ở một bàn thờ duy nhất. Nhiều nhà mỗi người con đều thờ cha mẹ ở nhà mình, ngày giỗ chính thì làm ở nhà người giữ bàn thờ chính, ai về được thì về.
Cách này không hoàn hảo, nhưng giữ được hai điều: mỗi người con được tưởng nhớ cha mẹ theo cách mình thấy đúng, và các cháu vẫn có dịp gặp nhau. Theo thời gian, khi những va chạm nguội đi, nhiều gia đình lại tự tìm về một ngày giỗ chung.
Riêng phần tài sản, nếu đã không thể thoả thuận, các bên có quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải quyết theo quy định. Đó là quyền chính đáng, nhưng cũng là con đường tốn kém về thời gian và tình cảm. Trước khi đi tới đó, một lần ngồi lại có người đứng giữa luôn đáng thử.
Câu hỏi thường gặp
Con trưởng có quyền quyết định mọi việc thờ cúng không?
Theo tập quán, tiếng nói của con trưởng thường được nể trọng, nhưng pháp luật không trao cho con trưởng quyền quyết định riêng. Việc thờ cúng trong gia đình nên được các con cùng bàn, đặc biệt khi có liên quan tới tiền và nhà đất.
Anh em không thống nhất được nơi làm giỗ thì làm sao?
Có thể thử luân phiên một năm, hoặc giữ giỗ chính ở nhà người giữ bàn thờ còn các con khác làm giỗ nhỏ ở nhà mình. Điều quan trọng là thống nhất từ trước và báo cho họ hàng biết, tránh mỗi người mời khách một nơi.
Có nên nhờ trưởng họ phân xử chuyện thờ cúng cha mẹ không?
Nhờ trưởng họ hoặc người lớn có uy tín đứng giữa thường hữu ích, nhất là khi bất đồng liên quan tới lệ họ. Tuy vậy, trưởng họ không có quyền pháp lý quyết định chuyện nhà đất; phần đó vẫn theo giấy tờ và pháp luật.
Một người không chịu góp tiền giỗ thì xử lý thế nào?
Nên hỏi lý do riêng trước, vì có thể họ đang khó khăn. Có thể cho góp công thay tiền, hoặc góp mức thấp hơn. Ép đóng góp thường làm mất tình hơn là giữ được ngày giỗ.
Bất đồng về nhà thờ cha mẹ có phải ra toà không?
Không nhất thiết. Phần lớn có thể giải quyết bằng thoả thuận, có người đứng giữa hoặc hoà giải ở cơ sở. Chỉ khi không thoả thuận được, các bên mới cần tới cơ quan có thẩm quyền; nên hỏi luật sư trước khi quyết định.
Làm sao để các con cháu đời sau không lặp lại bất đồng này?
Ghi rõ những gì đã thống nhất thành văn bản, cho các con lớn cùng nghe, và khuyên cha mẹ ở đời mình lập di chúc hoặc dặn lại từ sớm. Sự rõ ràng là món quà tốt nhất để lại cho đời sau.