Cải táng là việc đào lại ngôi mộ chôn lần đầu sau một thời gian, thường là ba năm trở lên, nhặt phần xương cốt còn lại, rửa sạch, xếp vào một chiếc tiểu nhỏ rồi chôn sang chỗ mới để làm mộ lâu dài. Người Bắc Bộ quen gọi là bốc mộ, sang cát, bốc mả; sách vở dùng chữ cải táng. Lần chôn đầu gọi là hung táng, lần chôn sau khi cải táng gọi là cát táng.
Tục này phổ biến ở đồng bằng Bắc Bộ và nhiều tỉnh Bắc Trung Bộ. Ở miền Nam, nhiều gia đình chôn một lần rồi xây mộ kiên cố luôn, không cải táng. Bài này giải thích các chữ hay gặp, những cách lý giải vì sao có tục, thời điểm làm theo tập quán, một buổi cải táng gồm những việc gì, và những thay đổi mà gia đình hôm nay gặp phải khi nghĩa trang được quy hoạch lại và hoả táng ngày càng nhiều.
Hung táng, cát táng, cải táng: ba chữ hay gặp trong một nhà có tang
Ba chữ này hay xuất hiện cùng nhau trong câu chuyện của người lớn tuổi, nên người trẻ dễ lẫn. Hung táng là lần chôn đầu tiên, ngay sau tang lễ, khi thi hài còn trong quan tài. Chữ "hung" ở đây chỉ việc tang mới, chưa yên, không mang nghĩa xấu nào cho gia đình. Cát táng là lần chôn sau, khi phần xương cốt đã được đặt vào tiểu và đưa về chỗ ở lâu dài. Chữ "cát" nghĩa là lành, là yên ổn.
Cải táng là cả quá trình chuyển từ hung táng sang cát táng: đào mộ cũ, nhặt và rửa xương cốt, đặt vào tiểu, rồi chôn ở chỗ mới. Trong lời ăn tiếng nói, người ta nói "bốc mộ cho ông", "sang cát cho bà", "năm nay nhà làm mả cho cụ". Ở một số vùng còn có chữ "thay áo cho ông bà" để nói giảm, nói tránh. Tất cả đều chỉ một việc.
Cũng cần phân biệt cải táng với việc di dời mộ. Di dời là chuyển cả ngôi mộ, có thể đã cát táng rồi, từ chỗ này sang chỗ khác vì giải phóng mặt bằng, quy tập về khu mộ họ hay vì con cháu chuyển nơi ở. Việc di dời có thể đi kèm cải táng nếu mộ đó mới chỉ là mộ hung táng, nhưng hai chữ không đồng nghĩa.
Vì sao người Việt có tục cải táng: những cách lý giải thường gặp
Đất trũng, mộ dễ ngập. Đồng bằng Bắc Bộ phần lớn là đất thấp, mạch nước ngầm nông, nhiều nghĩa trang nằm giữa ruộng lúa. Quan tài chôn vài năm thường ngấm nước. Một cách lý giải hay được nhắc trong các sách phong tục là con cháu muốn đưa phần còn lại của người thân lên chỗ khô ráo, sạch sẽ hơn, đặt trong tiểu kín để giữ lâu.
Mong người thân được yên chỗ lâu dài. Theo quan niệm dân gian, mộ hung táng chỉ là chỗ tạm. Con cháu làm cải táng như một lần chăm sóc cuối cùng, tự tay rửa sạch, sắp xếp, rồi đưa ông bà, cha mẹ về chỗ ở yên ổn. Nhiều người kể lại buổi cải táng như dịp gần gũi nhất với người đã khuất sau tang lễ.
Gom mộ, giữ mộ cho đời sau. Tiểu nhỏ gọn hơn quan tài, nên sau cải táng con cháu có thể đưa mộ về gần nhau, về nghĩa trang làng hay khu mộ dòng họ. Việc này giúp đời sau dễ tìm, dễ tảo mộ, nhất là khi gia đình đã tản đi nhiều tỉnh.
Gốc lịch sử chưa có lời giải thống nhất. Các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều giả thuyết về nguồn gốc tục cải táng, từ điều kiện tự nhiên tới ảnh hưởng của các lớp tín ngưỡng khác nhau. Chưa có kết luận chung được mọi người chấp nhận. Khi đọc một bài viết khẳng định chắc chắn tục này bắt đầu từ thời nào, bạn nên coi đó là một ý kiến, không phải sự thật đã được chứng minh.
Không có chuyện cải táng để "đổi vận". Ở một số nơi có lời đồn rằng cải táng đúng giờ, đúng chỗ thì con cháu phát đạt. Đây là lời đồn, không phải lý do của tục. Gia đình làm cải táng vì nghĩa với người đã khuất và vì lệ địa phương; mọi việc khác nằm ngoài phạm vi bài này.
Cải táng ở ba miền: chỗ giống và chỗ khác
Bảng dưới mô tả xu hướng chung theo những gì các tài liệu phong tục hay ghi lại. Trong mỗi miền luôn có làng, có họ làm khác; thông tin của các cụ trong họ bao giờ cũng đáng tin hơn một bảng tổng quát.
| Vùng | Tục thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đồng bằng Bắc Bộ | Chôn lần đầu trong quan tài, sau vài năm cải táng sang tiểu sành rồi cát táng | Nhiều làng có mùa cải táng chung vào cuối năm âm lịch |
| Trung du, miền núi phía Bắc | Người Kinh ở đây phần nhiều theo tục cải táng như đồng bằng; nhiều dân tộc khác có tục riêng | Tục của từng dân tộc cần hỏi người trong cộng đồng |
| Bắc Trung Bộ | Nhiều nơi vẫn cải táng, có vùng làm mộ xây ngay từ đầu | Nghĩa trang trên cồn cát, đồi khô nên lý do ngập nước ít được nhắc hơn |
| Nam Trung Bộ, Nam Bộ | Nhiều gia đình chôn một lần, xây mộ kiên cố, không bốc | Có gia đình gốc Bắc di cư vẫn giữ tục cải táng của quê cũ |
| Đô thị lớn hiện nay | Hoả táng tăng nhanh; có nhà bốc mộ cũ rồi hoả táng phần hài cốt | Quy định của nghĩa trang ảnh hưởng nhiều tới lựa chọn |
Khi hai bên nội ngoại khác vùng, chuyện cải táng hay không có thể thành điểm phải bàn. Ví dụ giả định: chồng quê Ninh Bình quen tục bốc mộ, vợ quê Cần Thơ chưa từng thấy. Không cách nào "đúng hơn"; điều cần là cả nhà hiểu lệ của nhau và quyết theo ý của người đã khuất nếu họ có dặn lại.
Thời điểm cải táng theo tập quán và theo quy định
Theo tập quán phổ biến ở Bắc Bộ, cải táng làm sau khi chôn khoảng ba năm, có nhà để lâu hơn tới năm, bảy năm hoặc lâu hơn nữa tuỳ điều kiện. Lý do thực tế là cần đủ thời gian để phần mềm phân huỷ hết; nếu đào lên mà chưa phân huỷ, người làm thường lấp lại và hẹn dịp khác. Đất khô hay đất ướt, quan tài dày hay mỏng, chôn sâu hay nông đều làm thời gian này khác nhau.
Về mùa, nhiều làng làm vào cuối năm âm lịch, khoảng từ tháng Mười tới tháng Chạp, hoặc quanh tiết Thanh minh. Đây là lúc trời hanh khô, đất ráo, ít mưa, việc đào và rửa đỡ vất vả; cũng là lúc con cháu ở xa dễ thu xếp về quê. Nhiều nơi còn làm vào ban đêm hoặc rạng sáng, giải thích theo tập quán là tránh để nắng chiếu thẳng vào hài cốt, còn về thực tế thì trời mát, ít người qua lại.
Ngoài tập quán, ngành y tế có hướng dẫn vệ sinh trong mai táng, trong đó đặt thời gian tối thiểu từ khi chôn đến khi được cải táng và quy định riêng với người mất do bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Con số cụ thể và văn bản đang áp dụng bạn nên hỏi ban quản lý nghĩa trang hoặc trạm y tế xã, phường. Còn chọn ngày cụ thể theo lịch thì mỗi nhà một cách; bài không đi vào phần chọn ngày giờ.
Một buổi cải táng thường gồm những việc gì
Trình tự dưới đây mô tả cách làm hay gặp ở nông thôn Bắc Bộ. Lễ nghi đi kèm ở mỗi bước thay đổi theo từng họ, từng làng; phần đó gia đình theo các cụ trong họ và người làm có kinh nghiệm.
- Gia đình thắp hương báo việc ở bàn thờ trong nhà và ở mộ, theo lệ nhà mình.
- Người làm dựng bạt hoặc ô che kín phía trên mộ, chuẩn bị đèn, nước sạch, khăn, tiểu mới, đồ bảo hộ.
- Đào đất tới nắp quan tài, kiểm tra tình trạng, rồi mới mở nắp. Nếu thấy chưa phân huỷ hết, nhiều nơi dừng lại, lấp đất và hẹn lần khác.
- Người làm nhặt xương cốt theo thứ tự, rửa bằng nước sạch, có nơi dùng thêm nước vang hoặc rượu theo tập quán, rồi lau khô.
- Xếp xương cốt vào tiểu theo thế người nằm, phủ vải hoặc giấy bản, đậy nắp và gắn kín.
- Đưa tiểu sang chỗ cát táng đã chuẩn bị, đặt xuống, lấp đất hoặc xây lại, thắp hương.
- Thu dọn ván, đồ cũ, nước rửa theo hướng dẫn của nghĩa trang; người làm và con cháu rửa tay, thay đồ.
Phần an toàn và vệ sinh trong buổi bốc mộ quan trọng tới mức cần một bài riêng: đồ bảo hộ, cách xử lý nước rửa, ai nên đứng xa. Gia đình nên đọc kỹ phần đó trước ngày làm.
Khi nào gia đình chưa cải táng hoặc không cải táng
Chưa đủ thời gian. Nghĩa trang hoặc trạm y tế cho biết chưa đủ thời gian tối thiểu, hoặc người làm khuyên chờ thêm vì đất ẩm. Chờ thêm một, hai năm là chuyện bình thường, không ảnh hưởng gì tới ai.
Mộ đã xây kiên cố từ đầu. Với mộ chôn một lần, xây sẵn như nhiều nơi ở miền Nam, gia đình thường không bốc. Đập mộ đã xây để cải táng chỉ khi có lý do rõ ràng như di dời hay quy tập.
Nghĩa trang không cho. Một số nghĩa trang đô thị quy định chôn một lần, hoặc chỉ cho cải táng ở khu vực riêng. Gia đình nên hỏi ngay từ lúc chọn chỗ hung táng để tránh khó khăn về sau.
Gia đình chọn hoả táng phần hài cốt. Có nhà bốc mộ rồi đưa phần hài cốt đi hoả táng, gửi tro cốt ở chùa hay nhà lưu tro cốt. Đây là lựa chọn ngày càng nhiều ở thành phố.
Anh em chưa thống nhất. Cải táng là việc chung của các con. Khi chưa đồng lòng về thời điểm, nơi đặt mộ mới hay cách làm, chờ thêm để bàn cho xong thường tốt hơn làm vội rồi để lại khúc mắc trong nhà.
Cải táng hôm nay: những điều đã khác so với thời ông bà
Nghĩa trang ở nhiều nơi đã được quy hoạch lại, có ban quản lý, có sổ sách phần mộ. Muốn cải táng, gia đình phải báo trước, có nơi phải đăng ký lịch, đóng phí dịch vụ, làm theo giờ quy định. Điều này làm thủ tục nhiều hơn nhưng cũng giúp mộ phần được ghi chép rõ ràng, đời sau dễ tìm.
Người làm cải táng giờ có cả những nhóm, cơ sở dịch vụ chuyên nghiệp, có đồ bảo hộ, có tiểu, có xe. Gia đình đỡ vất vả hơn, đổi lại cần hỏi kỹ những việc nào có trong phần dịch vụ, việc nào con cháu tự làm, và ai chịu trách nhiệm nếu có sự cố. Nhiều nhà vẫn muốn con cháu tự tay lau, tự tay xếp tiểu dù đã thuê người; điều đó nên nói trước với người làm.
Cuối cùng là hoả táng. Ở các đô thị, nhiều gia đình đã chọn hoả táng ngay từ đầu nên không còn việc cải táng. Ở nông thôn, tục bốc mộ vẫn còn mạnh. Hai cách đều là cách con cháu lo cho người đã khuất; chọn cách nào là quyền của gia đình, dựa trên ý nguyện của người mất, điều kiện của con cháu và quy định nơi mình sống.
Câu hỏi thường gặp
Cải táng và sang cát có phải là một không?
Phải. Sang cát, bốc mộ, bốc mả, làm mả đều là cách gọi dân gian của cải táng. Chữ "sang cát" nhấn vào ý chuyển từ mộ hung táng sang mộ cát táng, tức chỗ yên ổn lâu dài. Ở mỗi vùng có thể có thêm vài cách nói giảm khác.
Có bắt buộc phải cải táng sau ba năm không?
Không có quy định nào bắt gia đình phải cải táng. Ba năm là mốc theo tập quán và cũng gần với thời gian tối thiểu trong hướng dẫn vệ sinh. Nhiều nhà để lâu hơn, nhiều nhà không cải táng mà xây mộ kiên cố luôn, hoặc chọn hoả táng.
Mở mộ ra mà chưa phân huỷ hết thì làm gì?
Theo cách làm phổ biến, người làm lấp đất lại, che chắn cẩn thận và hẹn gia đình một dịp khác, thường sau một hai năm. Đây là tình huống người làm có kinh nghiệm đã gặp nhiều; gia đình không cần hoảng hốt hay tìm cách giải thích theo lời đồn.
Người miền Nam có cải táng không?
Nhiều gia đình ở Nam Bộ chôn một lần và xây mộ kiên cố, nên ít cải táng. Tuy vậy, các gia đình gốc Bắc di cư vào Nam vẫn có nhà giữ tục bốc mộ. Cách làm phụ thuộc lệ của từng nhà và quy định của từng nghĩa trang.
Cải táng có cần làm lễ không?
Phần lớn gia đình có thắp hương báo việc ở nhà và ở mộ, có nhà làm lễ lớn hơn theo lệ họ. Nội dung lễ, lễ vật, lời khấn mỗi nơi một khác; gia đình nên hỏi các cụ trong họ hoặc theo cuốn sách phong tục mà nhà mình vẫn dùng.
Có thể hoả táng sau khi bốc mộ không?
Có. Nhiều cơ sở hoả táng nhận hoả táng hài cốt sau cải táng. Gia đình cần hỏi trước cơ sở về giấy tờ cần mang, cách đóng gói và lịch nhận, rồi tính trước nơi sẽ đặt tro cốt.