Làm cây gia đình cùng con là vẽ hoặc dán một cái cây có thân là con, các cành nối lên bố mẹ, ông bà, cụ kỵ, kèm ảnh và tên gọi, rồi vừa làm vừa kể chuyện về từng người. Với trẻ nhỏ, chỉ cần ba đời và ảnh; trẻ tiểu học thêm tên đầy đủ, quê quán; trẻ lớn có thể tự hỏi chuyện người lớn và vẽ thêm các đời trên. Không có mẫu chuẩn; cây đẹp nhất là cây con thấy là của mình.
Nhiều trường học cũng giao bài tập cây gia đình. Với bố mẹ, đây là dịp hiếm có để kể cho con nghe ông bà ngày xưa ra sao, quê ở đâu, nhà mình có nếp gì. Bài gợi ý cách làm theo lứa tuổi, vật liệu, các bước, và cách nói chuyện khi gia đình có những hoàn cảnh không giống mô hình quen thuộc. Đây là hoạt động để gắn kết, không có điểm số, không có cây nào đúng hay sai.
Gợi ý theo từng lứa tuổi
Mỗi lứa tuổi hiểu và làm được những việc khác nhau. Bảng dưới đây chỉ là gợi ý; con có thể làm nhiều hơn hay ít hơn tuỳ hứng thú:
| Lứa tuổi | Cây gồm những ai | Con tự làm được | Bố mẹ giúp |
|---|---|---|---|
| 3 đến 5 tuổi | Con, bố mẹ, ông bà hai bên, anh chị em | Dán ảnh, tô màu lá, chỉ và gọi tên | Vẽ khung cây, cắt ảnh, viết tên |
| 6 đến 8 tuổi | Thêm cô chú bác, anh chị em họ | Viết tên gọi, vẽ chân dung, trang trí | Kể chuyện mỗi người, nhắc cách xưng hô |
| 9 đến 11 tuổi | Thêm cụ, quê quán, năm sinh | Tự hỏi ông bà bằng vài câu hỏi đã chuẩn bị, ghi lại | Giúp sắp vị trí các đời, kiểm thông tin |
| 12 tuổi trở lên | Nhiều đời hơn, cả bên nội và bên ngoại | Phỏng vấn người lớn, vẽ sơ đồ trên máy tính, viết tiểu sử ngắn | Mở gia phả, sổ gia đình cho con xem |
Nếu có nhiều con, mỗi đứa có thể làm phần của mình rồi ghép lại, hoặc anh chị lớn làm phần chữ, em nhỏ làm phần dán ảnh. Không so sánh cây của đứa này với đứa kia.
Vật liệu dễ kiếm
Không cần mua bộ dụng cụ đắt tiền. Những thứ trong nhà thường đủ:
- Một tờ giấy lớn, bìa các tông, hoặc vài tờ giấy nhỏ dán lại.
- Bút màu, sáp màu, màu nước; kéo an toàn cho trẻ; keo dán, băng dính giấy.
- Ảnh của các thành viên: in lại cỡ nhỏ thay vì dùng ảnh gốc, nhất là ảnh cũ của ông bà, cụ kỵ.
- Lá khô, hoa ép, cành cây nhỏ nhặt ngoài vườn, ngoài công viên để làm cây có chất liệu thật.
- Giấy màu cắt hình lá, mỗi lá ghi tên một người.
- Với trẻ lớn: một ứng dụng vẽ sơ đồ hoặc bảng tính để làm bản số, in ra sau.
Ảnh cũ của ông bà là thứ quý, đừng cắt dán bản gốc. Chụp hoặc quét lại, in bản sao cho con dùng. Đây cũng là dịp tốt để số hoá ảnh gia đình, việc mà nhiều nhà vẫn chần chừ.
Nếu muốn cây bền để treo lâu, chọn bìa cứng làm nền và phủ một lớp giấy bóng kính trong lên phần ảnh. Với cây làm từ lá thật, ép lá khô vài ngày trong sách dày trước khi dán để lá không quăn và mốc.
Các bước làm, vừa làm vừa kể
Một buổi làm cây gia đình có thể chia thành vài phần, mỗi phần chỉ vài chục phút để con không chán:
- Vẽ thân cây và gốc. Đặt con ở gốc hoặc ở thân, giải thích rằng mọi cành đều dẫn từ con đi lên.
- Thêm bố mẹ trên hai cành lớn, rồi ông bà nội một bên, ông bà ngoại một bên. Nói tên gọi và cách con xưng hô với từng người.
- Dán ảnh hoặc để con vẽ chân dung. Mỗi lần dán, kể một chuyện ngắn: ông nội ngày xưa làm gì, bà ngoại nấu món gì ngon nhất.
- Với trẻ lớn hơn, thêm các đời trên: cụ, kỵ nếu gia đình biết. Ghi quê quán bên cạnh, có thể đánh dấu bằng một hình nhỏ như con sông, ngọn núi.
- Thêm anh chị em, cô chú bác, anh chị em họ ở các cành nhỏ.
- Để con trang trí tự do: tô màu, dán lá, vẽ mặt trời, chim chóc.
- Treo hoặc cất cây ở nơi con nhìn thấy, và nhắc lại tên mọi người khi có dịp.
Cây không cần xong trong một buổi. Nhiều nhà làm dần qua vài cuối tuần, mỗi tuần thêm một nhánh và một câu chuyện; trẻ nhớ lâu hơn khi được kể từng chút.
Kể về ông bà, cụ kỵ: chọn chuyện gì
Trẻ không nhớ được ngày sinh, ngày mất, nhưng nhớ rất lâu những chi tiết sống động: ông thích nuôi chim, bà hay hát ru, cụ có chiếc xe đạp đi chợ huyện, nhà xưa có cây khế trước sân. Chọn mỗi người một hai chi tiết như vậy để gắn vào cây.
Kể cả những chuyện về nếp nhà: ngày Tết nhà mình làm gì, ngày giỗ ông thì cả nhà về quê, vì sao bàn thờ có ảnh ông bà. Với trẻ lớn, có thể kể vì sao gia đình rời quê đi nơi khác, những khó khăn ông bà đã trải qua, ở mức con hiểu được, không làm con sợ hãi.
Nếu ông bà còn sống, mời ông bà cùng làm. Đây là cơ hội để ông bà kể chuyện trực tiếp, chỉ ảnh, giải thích tên các cụ. Con thấy ông bà là người kể chuyện, không chỉ là người trong ảnh. Nếu ông bà ở xa, một cuộc gọi video trong lúc làm cây cũng giúp nhiều.
Đừng biến buổi kể chuyện thành bài kiểm tra. Không hỏi con phải nhớ đúng tên, không chê con nhầm. Nhắc lại nhẹ nhàng khi có dịp, như khi đến ngày giỗ, khi về quê, khi xem ảnh.
Khi gia đình không giống mô hình quen thuộc
Không phải gia đình nào cũng có đủ bố mẹ, ông bà hai bên. Có con sống với bố hoặc mẹ đơn thân, con trong gia đình đã ly hôn và tái hôn, con nuôi, con được ông bà nuôi, con có người thân đã mất. Cây gia đình nên phản ánh gia đình thật của con, với tình yêu thương chứ không với sự gượng ép.
Cây có thể có những cành thêm cho bố dượng, mẹ kế, anh chị em cùng cha khác mẹ, người đã nuôi dưỡng con. Con nuôi có thể có một cây với gia đình đang nuôi dưỡng và, nếu phù hợp với hoàn cảnh và tuổi, một nhánh nhỏ nói về nơi con được sinh ra. Người thân đã mất vẫn có chỗ trên cây, có thể đánh dấu bằng một biểu tượng nhẹ nhàng như một bông hoa.
Khi bài tập ở trường yêu cầu một mẫu cố định mà không hợp với gia đình bạn, hãy nói chuyện với giáo viên. Phần lớn giáo viên sẵn sàng điều chỉnh để con không cảm thấy khác biệt. Điều quan trọng là con hiểu rằng gia đình mình là một gia đình đầy đủ theo cách của nó.
Với những câu hỏi nhạy cảm về người đã mất, người đã đi xa, trả lời ngắn, thật, hợp tuổi. Nếu bố mẹ chưa sẵn sàng kể, cứ hẹn với con rằng khi con lớn hơn, bố mẹ sẽ kể nhiều hơn.
Đưa cây gia đình vào những dịp trong năm
Cây gia đình phát huy nhiều nhất khi nó không nằm im trong ngăn kéo. Những dịp trong năm là lúc tự nhiên để lấy cây ra, nhắc lại tên mọi người và thêm câu chuyện mới. Trước ngày giỗ ông hoặc bà, chỉ cho con vị trí của người đó trên cây, kể vì sao cả nhà về quê hay quây quần vào ngày ấy. Trẻ hiểu ngày giỗ dễ hơn khi gắn với một người có tên, có ảnh, có chuyện.
Dịp Tết, khi họ hàng tụ họp, mang cây ra cho các cô chú bác xem. Người lớn thường hào hứng bổ sung: người này còn có một người anh mất sớm, bà ngoại có một người em sống ở miền Nam. Để con tự ghi thêm những nhánh mới, kèm tên người đã kể. Chính những buổi như vậy làm cây sống động và đầy đủ hơn qua từng năm.
Khi trong nhà có em bé mới sinh, có đám cưới của một người chú, người cô, bố mẹ và con thêm một chiếc lá. Con sẽ thấy gia đình là một thứ đang lớn lên, không phải chỉ là danh sách người xưa. Khi có người thân qua đời, cây cũng là chỗ để con hỏi, để bố mẹ giải thích nhẹ nhàng, và để con thấy người đó vẫn còn chỗ của mình trong gia đình.
Với những gia đình theo các tôn giáo khác nhau, các dịp tưởng nhớ cũng khác nhau, nhưng cách dùng cây gia đình thì giống: lấy ra vào những lúc gia đình nhớ tới người đã khuất, để con biết người đó là ai.
Giữ cây gia đình và để nó lớn lên cùng con
Cây gia đình đầu tiên của con là một kỷ vật. Chụp ảnh lại, ghi ngày làm và tuổi của con lúc đó, cất bản gốc trong bìa cứng. Vài năm sau, khi con làm một cây mới, đặt hai cây cạnh nhau, con sẽ thấy mình đã biết thêm nhiều người, nhiều chuyện.
Khi con vào tuổi thiếu niên, cây gia đình có thể trở thành một dự án lớn hơn: phỏng vấn ông bà, chép lại những trang gia phả liên quan đến chi nhà mình, tìm hiểu tên gọi các đời. Đó cũng là lúc con bắt đầu hiểu cửu huyền thất tổ, thế thứ trong họ, và có thể tự hỏi những câu về nguồn cội mà bố mẹ chưa từng nghĩ tới.
Và đôi khi, chính những câu hỏi của con khi làm cây gia đình lại mở ra hành trình tìm về cội nguồn của cả nhà: một cái tên không ai nhớ, một ngôi mộ chưa biết ở đâu, một chi họ đã mất liên lạc. Ghi lại những câu hỏi đó; chúng là điểm bắt đầu tốt cho việc tìm hiểu tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì con bắt đầu làm cây gia đình được?
Từ khoảng ba tuổi, con đã có thể dán ảnh, chỉ và gọi tên bố mẹ, ông bà. Cây lúc này chỉ cần đơn giản với ba đời. Khi con lớn hơn, mở rộng dần. Không có tuổi bắt buộc; bắt đầu khi con có hứng thú.
Gia đình không có ảnh ông bà, cụ kỵ thì làm sao?
Để con vẽ chân dung theo lời kể, hoặc dùng một biểu tượng cho mỗi người như một chiếc lá, một bông hoa có ghi tên. Kể cho con những chi tiết về người đó. Nhiều trẻ thích vẽ hơn dán ảnh, và bức vẽ của con cũng là một kỷ vật đẹp.
Có nên ghi cả bên nội và bên ngoại không?
Nên. Cây gia đình của con gồm cả hai bên, vì con là cháu của cả hai. Đặt hai bên cân đối, mỗi bên một nhánh lớn. Điều này giúp con thấy mình được yêu thương từ nhiều phía và tôn trọng cả hai dòng.
Con hỏi vì sao một người trên cây đã mất thì trả lời thế nào?
Trả lời đơn giản, đúng sự thật, theo tuổi con. Ví dụ ông đã mất khi con chưa sinh ra, nhưng ông vẫn là ông của con và cả nhà vẫn nhớ ông vào ngày giỗ. Không cần giải thích chi tiết nếu con chưa hỏi thêm.
Trường giao bài tập cây gia đình có cần đầy đủ các đời không?
Thường giáo viên chỉ cần con thể hiện được những người thân gần và hiểu mối quan hệ. Nếu không đủ thông tin, con ghi những gì biết và để trống phần chưa biết. Bài tập này không nhằm chấm xem nhà nào nhiều người hơn mà để con hiểu gia đình mình.
Có nên dùng ứng dụng vẽ cây gia đình cho trẻ không?
Với trẻ lớn, ứng dụng giúp sắp xếp nhiều đời gọn gàng và dễ sửa. Với trẻ nhỏ, làm tay có giá trị hơn vì con được chạm, dán, vẽ. Nếu dùng ứng dụng, cân nhắc quyền riêng tư khi nhập tên, ảnh, ngày sinh của người thân.