Chuẩn bị cải táng gồm năm phần: anh em thống nhất với nhau, hỏi nghĩa trang và chính quyền xã, phường về thủ tục, chọn người làm có kinh nghiệm, chuẩn bị sẵn chỗ cát táng cùng tiểu và đồ dùng, rồi phân công việc trong ngày. Làm xong năm phần này trước ít nhất vài tuần, buổi bốc mộ thường diễn ra gọn và êm.
Bài viết cho người con, người cháu lần đầu đứng ra lo việc cải táng cho ông bà, cha mẹ. Phần lễ nghi và lời khấn không nằm trong bài, vì mỗi họ một lệ. Phần an toàn, vệ sinh khi bốc mộ có bài riêng; ở đây chỉ nhắc những thứ cần chuẩn bị cho phần đó.
Bàn trong nhà trước: ai quyết, ai lo, tiền ra sao
Cải táng là việc chung của các con, không riêng người trưởng. Buổi bàn đầu tiên nên có đủ anh chị em, hoặc ít nhất mỗi nhà một người có quyền quyết. Những câu cần chốt: làm vào mùa nào, ai đứng ra liên hệ, mộ mới đặt ở đâu, có xây ngay hay để sau, có mời họ hàng không và mời tới đâu.
Chuyện tiền nên nói thẳng từ đầu. Có nhà chia đều, có nhà theo khả năng, có nhà con trưởng gánh phần lớn. Cách nào cũng được, miễn ghi lại và mọi người đồng ý. Ví dụ giả định: bốn anh em chia theo tỉ lệ đã thống nhất, một người giữ sổ, sau buổi cải táng gửi bảng chi cho cả nhà xem. Một tờ giấy ghi chép đơn giản tránh được nhiều câu hỏi về sau.
Nếu ông bà, cha mẹ có dặn lại điều gì về mộ phần, muốn nằm cạnh ai, muốn về quê hay ở lại nơi đang chôn, muốn hoả táng hay không, thì đó là điều được ưu tiên trước mọi ý kiến khác. Lời dặn miệng nên được người nghe kể lại cho đủ các anh chị em trong buổi bàn, để không ai thấy mình bị đặt trước việc đã rồi.
Hỏi nghĩa trang và chính quyền xã, phường những gì
Mỗi nghĩa trang một quy định, nhất là nghĩa trang đã có ban quản lý. Gia đình nên hỏi trực tiếp, ghi lại tên người trả lời và ngày hỏi. Những câu nên hỏi:
- Mộ đã đủ thời gian được cải táng chưa, theo sổ của nghĩa trang ghi ngày chôn là ngày nào.
- Có cần đăng ký lịch trước không, trước bao lâu, có giờ nào không được làm.
- Giấy tờ cần mang: thường là giấy tờ người mất, giấy tờ phần mộ nếu có, giấy tờ tuỳ thân của người đại diện gia đình.
- Chỗ cát táng: được đặt lại ngay chỗ cũ, sang khu cát táng riêng, hay phải mua, thuê chỗ mới.
- Kích thước, chiều cao mộ cát táng được phép, có mẫu mộ bắt buộc không.
- Quy định xử lý quan tài cũ, nước rửa, đồ thải; nghĩa trang có chỗ đốt, chôn đồ thải riêng không.
- Người làm: nghĩa trang có đội làm riêng không, gia đình có được tự mời người ngoài vào không.
- Phí dịch vụ của nghĩa trang gồm những khoản gì.
Nếu mộ nằm ở nghĩa địa làng chưa có ban quản lý, câu hỏi nên đặt cho trưởng thôn hoặc người được làng giao trông nghĩa địa, và hỏi thêm uỷ ban xã, phường nếu định đưa mộ ra khỏi địa phương.
Chọn người làm cải táng: hỏi gì trước khi nhận lời
Hỏi kinh nghiệm qua người quen. Ở nông thôn, người bốc mộ thường được giới thiệu qua họ hàng, hàng xóm từng thuê. Hỏi những nhà đó về cách người làm cư xử với gia đình, có cẩn thận không, có giải thích từng bước không.
Hỏi rõ phần việc. Người làm lo những gì: đào, mở, nhặt, rửa, xếp tiểu, lấp, xây, dọn. Tiểu và vải do ai chuẩn bị. Đồ bảo hộ người làm có sẵn hay gia đình phải mua. Những thứ này viết ra giấy cho rõ.
Hỏi cách họ xử lý tình huống. Nếu mở ra chưa phân huỷ hết, họ làm thế nào; nếu thấy nước đọng nhiều, nếu thành hố sạt; nếu xương cốt không đủ. Người có kinh nghiệm trả lời bình tĩnh, cụ thể, không doạ gia đình bằng chuyện "phạm" hay đòi thêm khoản cúng.
Không nhận lời người hứa hẹn ngoài nghề. Người làm tử tế lo phần việc tay chân và vệ sinh cho chu đáo. Ai hứa chọn giờ cho "phát", đòi tiền để "trấn", hay doạ gia đình nếu không làm thêm lễ thì đó là dấu hiệu nên cân nhắc lại.
Thoả thuận tiền trước. Thống nhất tổng số, những khoản phát sinh có thể có và cách tính. Đưa tiền cho người nào, có giấy biên nhận hay không. Mức tiền mỗi vùng khác nhau nhiều; bài không nêu con số.
Chỗ cát táng và loại tiểu: các lựa chọn thường gặp
Chỗ đặt mộ mới và tiểu cần chuẩn bị xong trước ngày bốc, vì sau khi xếp xương cốt vào tiểu, gia đình nên đưa đi an táng ngay trong buổi. Bảng dưới so sánh các lựa chọn phổ biến.
| Lựa chọn | Ưu điểm | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Tiểu sành nung | Phổ biến, nhẹ, dễ mua ở nông thôn | Kiểm tra nắp khít, thân không nứt; chọn cỡ đủ dài cho xương người lớn |
| Tiểu đá | Bền, ít vỡ khi di chuyển sau này | Nặng, cần nhiều người khiêng; hỏi nghĩa trang có cho dùng không |
| Tiểu xây tại chỗ | Làm liền với mộ, chắc chắn | Phải xây trước ít ngày cho khô; khó di dời về sau |
| Đặt lại ngay tại chỗ cũ | Không phải tìm đất mới | Chỉ khi nghĩa trang cho phép và chỗ cũ đủ khô ráo |
| Khu cát táng của nghĩa trang | Có quy hoạch, sổ sách rõ ràng | Thường có quy định kích thước, mẫu mộ |
| Khu mộ dòng họ | Gần ông bà, tổ tiên; dễ tảo mộ | Cần sự đồng ý của họ và quy hoạch địa phương |
| Hoả táng phần hài cốt | Không cần đất cát táng | Đặt lịch với cơ sở hoả táng, chuẩn bị nơi gửi tro cốt |
Hướng mộ và vị trí theo phong thủy là phần nhiều gia đình nhờ người xem; bài không bàn phần này. Điều nên chú ý về mặt thực tế là chỗ mới phải cao ráo, đường vào thuận, không nằm trên lối thoát nước của nghĩa trang.
Danh sách đồ cần có trong ngày bốc mộ
Danh sách dưới đây là đồ dùng thực tế; lễ vật theo lệ nhà không nằm trong danh sách. Nếu thuê người làm trọn gói, gia đình đối chiếu xem họ đã mang thứ gì, còn thiếu thứ gì.
- Bạt hoặc ô lớn che kín phía trên mộ, cọc và dây buộc.
- Đèn đủ sáng nếu làm ban đêm hoặc rạng sáng, thêm đèn pin dự phòng.
- Nước sạch đủ dùng cho việc rửa và cho người làm rửa tay; thùng hoặc chậu sạch.
- Khăn sạch, vải trắng hoặc giấy bản để lau và phủ xương cốt.
- Tiểu đã kiểm tra, vữa hoặc keo gắn nắp nếu cần.
- Đồ bảo hộ: găng tay cao su dày, khẩu trang y tế hoặc loại lọc tốt hơn, kính, ủng, áo dài tay.
- Xà phòng, dung dịch sát khuẩn tay, túi đựng rác chắc, bao tải cho đồ thải.
- Xẻng, cuốc, thang ngắn nếu hố sâu.
- Nước uống, áo ấm cho người đứng ngoài nếu trời lạnh, ghế cho người cao tuổi.
- Sổ và bút, điện thoại để chụp ảnh ghi lại vị trí mộ mới.
Phân công trong ngày cải táng
Buổi cải táng có nhiều người nhưng ít người biết việc. Phân công trước giúp mỗi người có chỗ đứng rõ ràng, tránh cảnh đông mà rối.
| Việc | Ai thường đảm nhận | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đại diện gia đình, quyết định tại chỗ | Con trưởng hoặc người được anh em cử | Chỉ một người, để người làm hỏi đúng chỗ |
| Làm việc với ban quản lý nghĩa trang | Người đã đi hỏi thủ tục từ trước | Mang theo giấy tờ đã chuẩn bị |
| Trực tiếp nhặt, rửa, xếp tiểu cùng người làm | Người làm và một vài con cháu muốn tự tay làm | Có đủ đồ bảo hộ, sức khoẻ tốt |
| Lo hương, lễ vật theo lệ | Người trong nhà quen việc cúng | Theo hướng dẫn của các cụ trong họ |
| Chăm người cao tuổi, trẻ nhỏ | Một người trong gia đình | Đưa đứng ở chỗ thoáng, xa khu đào |
| Ghi chép, chụp ảnh vị trí mộ mới | Người cẩn thận, biết dùng điện thoại | Không chụp cận hài cốt |
| Giữ tiền, trả công, ghi sổ chi | Người đã được giao từ buổi bàn | Gửi bảng chi cho cả nhà sau buổi |
Tính trước những tình huống có thể xảy ra trong ngày
Trời mưa to. Bạt che chỉ chống được mưa nhỏ; mưa lớn làm hố ngập, thành hố trơn và dễ sạt. Gia đình nên thống nhất trước với người làm một ngày dự phòng, và báo luôn cho nghĩa trang để không phải đăng ký lại từ đầu.
Mộ chưa phân huỷ hết. Người làm sẽ lấp lại và hẹn dịp khác. Nên nói trước với cả nhà khả năng này, để không ai bất ngờ hay lo lắng, và hỏi trước người làm về phần công trong trường hợp đó.
Không chắc đúng mộ. Với mộ đất không bia ở nghĩa địa cũ, có lúc con cháu không chắc ngôi nào. Đối chiếu sổ của nghĩa trang, hỏi người trông nghĩa địa và các cụ trong làng trước ngày làm; chưa chắc thì chưa đào.
Tiểu nứt, vỡ khi vận chuyển. Mang theo một tiểu dự phòng nếu chỗ cát táng ở xa, hoặc ít nhất biết nơi mua gần nhất trong ngày.
Có người mệt, ngất. Đứng lâu, đêm lạnh, mùi khó chịu có thể làm người cao tuổi hay người yếu choáng váng. Chuẩn bị ghế, nước, áo ấm và một chiếc xe để đưa người đó về nhà khi cần.
Sau ngày cải táng: ghi lại để đời sau còn biết
Việc cuối cùng của buổi cải táng là ghi chép, và đây là việc hay bị quên nhất. Mộ mới ở đâu, khu nào, hàng nào, số mấy; ngày cải táng theo âm lịch và dương lịch; ai đứng ra làm; tiểu loại gì. Những thông tin này nên ghi vào sổ mộ của gia đình hoặc của họ, và báo cho người giữ gia phả để cập nhật phần nơi an táng.
Ảnh chụp nên chụp toàn cảnh mộ mới và lối đi tới đó, không chụp cận hài cốt. Một tấm ảnh chụp từ cổng nghĩa trang nhìn vào, một tấm từ lối đi gần nhất, một tấm ngôi mộ: ba tấm như vậy đủ để người chưa từng đến tìm được. Nếu nghĩa trang ở ruộng, đồi, thêm toạ độ định vị trên điện thoại.
Cuối cùng là gửi bảng chi phí và lời cảm ơn tới anh em, họ hàng đã giúp. Cách làm minh bạch như vậy giúp lần sau, khi đến lượt cải táng cho một người khác trong nhà, mọi người sẵn lòng góp sức hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nên chuẩn bị cải táng trước bao lâu?
Nhiều gia đình bắt đầu bàn trước vài tháng và chốt lịch với nghĩa trang, người làm trước vài tuần. Nếu phải mua chỗ cát táng mới hoặc xây tiểu tại chỗ, nên tính thêm thời gian vì việc xây cần khô mới dùng được.
Con cháu có được tự bốc mộ không?
Ở nhiều làng, con cháu vẫn tự tay làm cùng người có kinh nghiệm. Tuy nhiên nghĩa trang có ban quản lý có thể yêu cầu dùng đội làm của họ hoặc người được phép. Dù ai làm, đồ bảo hộ và các bước vệ sinh là bắt buộc.
Có cần mời cả họ tới buổi cải táng không?
Không bắt buộc. Nhiều nhà chỉ có con cháu trực hệ và vài người thân, sau đó báo lại cho họ. Có họ có lệ mời trưởng họ hoặc trưởng chi tới thắp hương. Nên hỏi các cụ để biết lệ họ mình.
Tiểu nên mua cỡ nào?
Tiểu phải đủ dài để đặt xương dài nhất của người lớn, thường là xương đùi, và đủ sâu để đậy nắp khít. Người làm cải táng thường biết cỡ phù hợp; gia đình nên hỏi họ trước khi mua thay vì chọn theo mắt.
Ai giữ giấy tờ sau khi cải táng?
Nên để người đã được giao lo việc mộ phần giữ bản gốc, gửi bản chụp cho các anh chị em và người giữ gia phả. Giấy tờ phần mộ ở nghĩa trang có ban quản lý thường cần khi muốn sửa mộ, di dời hay tra cứu về sau.
Nếu anh em ở xa không về kịp thì sao?
Có thể chọn ngày phù hợp với số đông, hoặc người ở xa uỷ quyền bằng tin nhắn cho người ở quê quyết thay. Sau buổi cải táng, gửi ảnh mộ mới, bảng chi và vài dòng kể lại để người vắng mặt vẫn thấy mình là một phần của việc chung.