Cha mẹ muốn việc thờ cúng sau này êm thấm thì nên dặn lại khi còn khoẻ và minh mẫn: nói rõ ai giữ bàn thờ, thờ những ai, các ngày giỗ, mộ phần ở đâu, ngôi nhà có bàn thờ sẽ thế nào, và ghi lại bằng hình thức phù hợp, từ một cuốn sổ gia đình đến di chúc. Một buổi họp gia đình có đủ các con là cách trao lại rõ ràng nhất.
Nhiều gia đình né chuyện này vì sợ nói tới cái chết là gở. Kết quả là các con phải đoán ý cha mẹ, mỗi người nhớ một kiểu, và bất đồng nảy sinh đúng lúc gia đình yếu lòng nhất. Bài này viết cho cả hai phía: cha mẹ muốn sắp xếp, và các con muốn mở lời với cha mẹ mà không làm cha mẹ buồn.
Vì sao nên bàn khi cha mẹ còn khoẻ
Khi cha mẹ còn khoẻ, các con nghe trực tiếp mong muốn của cha mẹ, hỏi lại được chỗ chưa rõ, và hiếm ai nghi ngờ lời dặn đó. Khi cha mẹ đã yếu hoặc đã mất, lời dặn chỉ còn qua trí nhớ của một vài người, dễ bị hiểu khác đi, thậm chí bị nghi là người nghe tự thêm vào.
Bàn sớm còn giúp người được chọn giữ hương khói có thời gian chuẩn bị: học các ngày giỗ, biết họ hàng, đi cùng cha mẹ thăm mộ ông bà, làm quen với việc trông bàn thờ. Đến lúc nhận việc, họ không bỡ ngỡ và không phải hỏi han khắp nơi trong lúc đang có tang.
Một lý do thực tế nữa: những việc có giấy tờ như di chúc, sang tên nhà đất chỉ làm được khi cha mẹ còn đủ năng lực hành vi theo luật. Để tới khi cha mẹ không còn minh mẫn thì những mong muốn ấy không thể ghi lại đúng cách nữa.
Về chuyện kiêng kỵ, nhiều cụ khi được hỏi lại thấy nhẹ lòng vì có dịp nói ra điều mình nghĩ từ lâu. Cách mở lời nhẹ nhàng, chọn thời điểm vui như sau một bữa cơm sum họp, giúp câu chuyện tự nhiên hơn.
Những điều cha mẹ nên nói rõ
Danh sách dưới đây là những điều các con thường lúng túng nhất khi cha mẹ không còn. Không cần nói hết trong một lần; có thể ghi dần trong nhiều buổi.
- Ai sẽ giữ bàn thờ chính và vì sao cha mẹ chọn người đó.
- Bàn thờ đang thờ những ai: ông bà nội, ông bà ngoại, người mất trẻ trong nhà, người mất xa không rõ ngày giỗ.
- Các ngày giỗ theo âm lịch của từng người, lệ riêng của từng ngày giỗ nếu có.
- Mộ phần của ông bà, cụ kỵ ở đâu, ai trong họ biết rõ, có mộ nào khó tìm.
- Mong muốn của chính cha mẹ về hình thức an táng và nơi an nghỉ, để các con không phải đoán.
- Ngôi nhà có bàn thờ sau này sẽ thế nào: giữ chung, để một người, hay tuỳ các con.
- Những kỷ vật, giấy tờ, gia phả, ảnh cũ đang cất ở đâu và nên giao cho ai.
- Quan hệ với họ hàng: những nhà nào cần giữ liên lạc, giỗ họ ở đâu, trưởng họ là ai.
Mục về hình thức an táng là phần nhiều gia đình né nhất nhưng cũng hay gây bất đồng nhất. Cha mẹ nói rõ mình muốn chôn cất hay hoả táng, an táng ở quê hay gần nơi các con sống, giúp các con tránh tranh luận trong lúc đau buồn.
Ba hình thức ghi lại lời dặn
Mỗi hình thức có giá trị khác nhau. Nhiều gia đình dùng kết hợp: sổ gia đình cho phần nghi lễ, di chúc cho phần tài sản.
| Hình thức | Giá trị | Hợp với phần nào | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Lời dặn miệng trước các con | Giá trị tình cảm cao, giá trị pháp lý thấp | Mong muốn chung, cách làm giỗ, quan hệ họ hàng | Nên có đủ các con nghe cùng lúc |
| Sổ gia đình, thư tay của cha mẹ | Giữ được lâu, các con đọc lại được; không thay di chúc | Ngày giỗ, mộ phần, kỷ vật, lời nhắn cho con cháu | Ghi ngày viết, ký tên; photo cho mỗi con một bản |
| Di chúc hợp lệ | Có giá trị pháp lý khi đúng điều kiện và hình thức | Nhà đất, tài sản, di sản dùng vào việc thờ cúng, người quản lý | Hỏi phòng công chứng, luật sư; có thể sửa khi cha mẹ đổi ý |
Sổ gia đình và di chúc không mâu thuẫn mà bổ sung cho nhau. Sổ giữ phần hồn của nếp nhà, di chúc giữ phần tài sản cho đúng ý cha mẹ. Phần di sản thờ cúng trong di chúc được viết kỹ ở bài riêng trên trang này.
Tổ chức một buổi họp gia đình
Buổi họp không cần trang trọng, nhưng nên có chuẩn bị để không biến thành buổi tranh luận.
- Cha mẹ, hoặc người con được cha mẹ tin, báo trước cho các con ngày họp và nội dung chính.
- Chọn ngày tất cả các con có mặt được, kể cả qua gọi video với người ở xa.
- Cha mẹ nói trước mong muốn của mình, các con nghe hết rồi mới hỏi.
- Từng con nói điều mình lo hoặc mình muốn góp, kể cả khi không đồng ý.
- Ghi lại những gì đã thống nhất và những gì cha mẹ còn cần nghĩ thêm.
- Nếu có phần tài sản, hẹn ngày cùng cha mẹ đi gặp công chứng viên hoặc luật sư.
- Kết thúc bằng một bữa cơm chung, để buổi họp được nhớ như một ngày gia đình sum họp.
Nếu trong nhà đã có căng thẳng từ trước, có thể mời một người lớn trong họ mà cả nhà kính trọng cùng ngồi, để không khí bình tĩnh hơn.
Khi cha mẹ chọn người không phải con trưởng
Có những lý do rất thực tế để cha mẹ giao việc thờ cúng cho một người con khác: người con trưởng ở nước ngoài, người con út đang sống cùng cha mẹ, người con gái gần gũi và chu đáo nhất. Lựa chọn này hoàn toàn chính đáng và pháp luật không ngăn cản. Cái khó là cảm giác của người con trưởng và cái nhìn của họ hàng.
Cha mẹ có thể làm cho lựa chọn ấy nhẹ nhàng hơn bằng cách nói rõ lý do, ghi nhận vai trò của người con trưởng trong những việc khác, và nói chuyện riêng với người con trưởng trước khi họp cả nhà. Nhiều người con trưởng khi hiểu lý do lại thấy nhẹ nhõm, vì họ cũng biết mình khó kham nổi từ xa.
Với họ hàng, cha mẹ có thể báo trước với trưởng họ hoặc các cụ, để sau này người giữ hương khói được họ đón nhận mà không bị bàn ra tán vào. Lời của chính cha mẹ lúc còn sống có sức nặng hơn mọi lời giải thích của các con về sau.
Chuẩn bị một cuốn sổ hương khói để trao lại
Trang ngày giỗ. Tên từng người được thờ, quan hệ với gia đình, ngày giỗ âm lịch, lệ riêng của ngày giỗ đó nếu có.
Trang mộ phần. Mộ của ai, ở nghĩa trang nào, vị trí mô tả để người chưa đến lần nào cũng tìm được, ai trong họ biết rõ.
Trang họ hàng. Những gia đình cần mời trong ngày giỗ, cách liên lạc, quan hệ họ hàng ghi rõ để con cháu biết gọi thế nào.
Trang giấy tờ. Giấy tờ nhà đất, di chúc, gia phả, ảnh cũ đang cất ở đâu, ai giữ bản nào.
Trang lời nhắn. Vài dòng cha mẹ tự viết cho các con và cháu: điều cha mẹ mong, chuyện về ông bà, những kỷ niệm đáng nhớ. Đây thường là trang các con giữ lâu nhất.
Cách giữ sổ. Viết tay hay đánh máy đều được, quan trọng là có ngày ghi và chữ ký của cha mẹ. Nên chụp lại hoặc photo cho mỗi người con một bản, bản gốc để cùng chỗ với giấy tờ quan trọng của gia đình, và cập nhật mỗi khi có thay đổi.
Những việc các con làm được ngay từ bây giờ
Không phải nhà nào cha mẹ cũng sẵn lòng ngồi họp. Các con vẫn có thể tự làm những việc nhỏ sau đây, vừa giữ được thông tin, vừa tạo dịp để cha mẹ kể chuyện.
- Đi cùng cha mẹ trong các lần tảo mộ, ghi lại vị trí từng mộ và chụp ảnh khung cảnh xung quanh để lần sau tự tìm được.
- Nhờ cha mẹ đọc lại các ngày giỗ, ghi vào một cuốn sổ chung hoặc tệp chung của anh chị em.
- Ghi âm hoặc quay lại những lần cha mẹ kể chuyện ông bà, chuyện quê, với sự đồng ý của cha mẹ.
- Hỏi cha mẹ tên các cụ, quan hệ với từng nhà trong họ, để các cháu sau này biết gọi đúng.
- Cùng cha mẹ sắp xếp lại giấy tờ, ảnh cũ, đặt vào một chỗ cả nhà đều biết.
- Cho các cháu theo cùng trong những ngày giỗ, để việc thờ cúng trở thành ký ức chung chứ không chỉ là trách nhiệm của một người.
Những việc này không cần nói tới chữ "sau này", nên cha mẹ ít khi thấy nặng nề. Nhiều khi chính từ đó, cha mẹ tự mở lời về những sắp xếp còn lại.
Khi chỉ còn cha hoặc mẹ
Nhiều gia đình bắt đầu nghĩ tới chuyện này khi một trong hai người đã mất. Người còn lại vừa đau buồn, vừa phải là người giữ nếp cho cả nhà. Các con nên hiểu rằng lúc này cha hoặc mẹ có thể chưa sẵn sàng nói về sắp xếp sau này của chính mình.
Cách nhẹ nhàng là bắt đầu từ những việc đang có: ghi lại ngày giỗ, vị trí mộ của người vừa mất, cách làm giỗ đầu mà cha hoặc mẹ muốn. Từ những việc cụ thể ấy, câu chuyện sẽ dần mở sang chuyện ai giữ bàn thờ lâu dài, ngôi nhà sẽ ra sao. Đừng dồn mọi câu hỏi vào một buổi.
Cũng cần tôn trọng nếu cha hoặc mẹ muốn tự quyết định nhiều việc, kể cả chuyện tái hôn hay chuyển đến sống với một người con. Việc thờ cúng người đã khuất vẫn có thể được sắp xếp chu đáo mà không ràng buộc cuộc sống của người còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Con cái nên mở lời với cha mẹ về việc thờ cúng sau này thế nào?
Có thể bắt đầu từ chuyện ông bà, nhờ cha mẹ kể về các ngày giỗ, mộ phần, rồi hỏi cha mẹ muốn sau này các con giữ nếp thế nào. Bắt đầu bằng sự quan tâm thay vì bằng chuyện tài sản giúp cha mẹ thoải mái hơn.
Lời dặn miệng của cha mẹ có giá trị pháp lý không?
Di chúc miệng chỉ có giá trị trong những điều kiện rất hạn chế theo luật. Lời dặn thường ngày có giá trị tình cảm, nhưng muốn bảo đảm phần tài sản, cha mẹ nên lập di chúc bằng văn bản đúng quy định.
Cha mẹ có thể đổi người giữ hương khói sau khi đã dặn không?
Có. Lời dặn và cả di chúc đều có thể thay đổi khi cha mẹ đổi ý, miễn là di chúc mới đúng thủ tục. Khi đổi, cha mẹ nên nói lại với các con để tránh hiểu lầm sau này.
Có nên ghi việc thờ cúng vào gia phả không?
Nhiều họ ghi người giữ hương khói của từng nhánh vào gia phả hoặc phần ghi chép của chi. Việc này giúp đời sau biết nơi thờ, người thờ. Hỏi trưởng họ hoặc người chép phả về cách ghi của họ mình.
Cha mẹ muốn hoả táng nhưng các con muốn chôn cất thì sao?
Mong muốn của chính cha mẹ nên được tôn trọng. Đó là lý do nên nói rõ khi cha mẹ còn khoẻ, có đủ các con nghe. Hai hình thức đều được nhiều gia đình chọn, không cách nào kém hiếu thảo hơn cách nào.
Buổi họp gia đình có cần mời người ngoài không?
Thường không cần. Chỉ nên mời một người lớn trong họ khi trong nhà đã có căng thẳng, hoặc mời luật sư, công chứng viên ở buổi riêng khi bàn tới tài sản và di chúc.