Cách chống mất trộm đồ thờ hiệu quả nhất ở nhà thờ họ là kết hợp ba lớp: một cuốn sổ hiện vật có ảnh chụp và đặc điểm nhận dạng từng món, cửa và khoá đủ chắc cùng ánh sáng ban đêm, và sự để ý của người trông cùng hàng xóm. Camera hữu ích nhưng chỉ là một lớp; không có sổ hiện vật thì khi mất, họ thậm chí không mô tả được chính xác mình mất gì.
Nhà thờ họ thường vắng người phần lớn thời gian, nằm cuối xóm hoặc giữa cánh đồng, trong khi đồ thờ cổ như lư đồng, hạc, ngai, đỉnh, đồ gốm có thể được người buôn đồ cổ để ý. Bài này dành cho trưởng họ, người trông nhà thờ và ban phụ trách hiện vật: làm gì để phòng, và nếu không may bị mất thì cần làm gì theo thứ tự nào.
Vì sao nhà thờ họ dễ bị nhắm tới
Thứ nhất là sự vắng vẻ. Khác với đình, chùa có người qua lại hằng ngày, nhiều nhà thờ họ chỉ mở cửa vài lần mỗi năm. Người trông có thể ở cách vài trăm mét, đêm khuya không nghe được tiếng động. Thứ hai là sự thiếu ghi chép: rất nhiều họ không có danh sách đồ thờ, không có ảnh, nên mất một chiếc chân nến hay một đôi hạc có khi vài tháng sau mới phát hiện.
Thứ ba là sự phô bày vô tình. Con cháu chụp ảnh đồ thờ đẹp đăng lên mạng xã hội để khoe nhà thờ họ mình, ghi rõ tên làng, có khi kèm câu "đồ từ đời cụ tổ". Những hình ảnh này ai cũng xem được, kể cả người có ý xấu. Không phải ai đăng ảnh cũng gây hại, nhưng nên cân nhắc mức độ công khai với những món có giá trị.
Cuối cùng là tâm lý "của thờ ai dám lấy". Niềm tin này từng là một lớp bảo vệ trong cộng đồng làng xưa, nhưng không đủ trước những người lấy cắp để bán. Bảo vệ đồ thờ cần những biện pháp thực tế như với bất kỳ tài sản chung có giá trị nào.
Lập sổ hiện vật: việc nên làm đầu tiên
Sổ hiện vật là danh sách từng món đồ trong nhà thờ, mỗi món có số hiệu, ảnh và mô tả đủ để nhận ra nó giữa nhiều món tương tự. Một nhóm hai, ba người có thể làm xong trong một hai buổi:
- Chọn một ngày khô ráo, mở hậu cung với sự có mặt của trưởng họ và người trông nhà thờ. Mời thêm một người đại diện chi khác để minh bạch.
- Đi theo thứ tự cố định, ví dụ từ trái sang phải, từ trong ra ngoài. Mỗi món được gán một số hiệu, ghi trên một mảnh giấy nhỏ đặt cạnh khi chụp, không dán lên hiện vật.
- Chụp mỗi món ít nhất bốn ảnh: mặt trước, mặt sau, mặt đáy, và cận cảnh những chi tiết riêng như vết sứt, vết hàn, hoa văn đặc biệt. Đặt một cây thước bên cạnh trong một tấm để thấy kích thước.
- Đo và ghi kích thước chính, chất liệu theo nhận biết thông thường, màu sắc, tình trạng.
- Ghi những gì họ biết về nguồn gốc: ai cung tiến, khoảng thời gian, có chữ khắc gì (nhờ người đọc nếu là chữ Hán Nôm).
- In sổ thành hai bản: một bản lưu ở nhà trưởng họ, một bản ở nhà người khác trong ban; ảnh gốc lưu thêm ở một nơi trực tuyến chỉ người trong ban truy cập.
- Mỗi năm đối chiếu một lần, ghi ngày kiểm, người kiểm, và những thay đổi.
Đặc điểm nhận dạng riêng là phần quý nhất của sổ. Những đôi hạc đồng có thể trông giống nhau, nhưng vết sứt ở mỏ hay vết hàn ở chân là thứ giúp cơ quan chức năng và chính họ nhận lại đúng đồ của mình nếu có ngày tìm thấy.
Mẫu các cột trong sổ hiện vật
Bảng dưới gợi ý các cột nên có. Họ có thể làm trên giấy, trên bảng tính, hoặc cả hai. Quan trọng là mọi món đều có đủ thông tin, và số hiệu khớp với ảnh.
| Cột | Nội dung ghi | Ví dụ cách ghi |
|---|---|---|
| Số hiệu | Mã duy nhất cho mỗi món | HC-01 (hậu cung, món số 1) |
| Tên gọi | Tên thông dụng trong họ | Lư hương ba chân |
| Vị trí | Đặt ở đâu trong nhà thờ | Hương án gian giữa tiền đường |
| Chất liệu, màu | Theo nhận biết, không cần giám định | Đồng, màu nâu sẫm |
| Kích thước | Cao, rộng, đường kính chính | Cao khoảng 40 cm |
| Đặc điểm nhận dạng | Vết sứt, hàn, hoa văn riêng, chữ khắc | Một chân có vết hàn, nắp sứt mép |
| Nguồn gốc theo lời họ | Ai cung tiến, khoảng khi nào | Chi hai cung tiến, theo lời các cụ |
| Ảnh | Tên tệp ảnh | HC-01-truoc, HC-01-day |
| Ngày kiểm | Lần đối chiếu gần nhất | Ghi ngày, người kiểm |
Ví dụ trong cột thứ ba chỉ là cách ghi giả định. Cột "nguồn gốc theo lời họ" nên ghi đúng mức chắc chắn, không thêm thắt; nếu không ai nhớ thì để trống.
Bảo vệ vật lý: cửa, khoá, ánh sáng, camera
Cửa và khoá trước tiên. Cửa gỗ cũ đẹp nhưng then cài có thể đã lỏng. Gia cố bằng then sắt bên trong, khoá chắc chắn ở cửa hậu cung, giữ được hình dáng cửa cũ. Kiểm tra cả cửa sổ, lỗ thông gió, chỗ mái thấp có thể trèo vào.
Ánh sáng ban đêm. Một bóng đèn ở cổng và một ở sân, bật cảm biến hoặc hẹn giờ, khiến nhà thờ không chìm trong bóng tối. Kẻ gian thường tránh nơi có ánh sáng và có thể bị người qua đường nhìn thấy.
Camera là lớp hỗ trợ. Camera đặt ở cổng và cửa chính, xem được qua điện thoại của người trông và trưởng họ, giúp phát hiện sớm và có hình ảnh khi cần trình báo. Đặt camera hướng vào lối ra vào, không quay vào nhà hàng xóm.
Cố định những món dễ mang đi. Một số họ cố định đồ đồng nhỏ vào bệ bằng cách kín đáo, không khoan đục vào thân hiện vật. Việc này nên hỏi người có kinh nghiệm để không làm hỏng đồ.
Cất riêng những món quý nhất. Sắc phong, gia phả bản gốc và vài món có giá trị đặc biệt có thể được cất ở nơi an toàn hơn ngoài những dịp lễ, với biên bản giao nhận rõ ràng.
Hàng xóm và con cháu: lớp bảo vệ không tốn tiền
Ở làng quê, người hàng xóm sống cạnh nhà thờ thường là người đầu tiên nhận ra điều bất thường: xe lạ đỗ lâu, người lạ hỏi đường đến nhà thờ, tiếng động lúc nửa đêm. Họ nên giữ quan hệ tốt với những gia đình ở gần, kể cả không cùng họ, để họ sẵn lòng báo tin cho người trông nhà thờ.
Trong nhóm liên lạc của họ, nên có quy ước: không đăng ảnh cận cảnh đồ thờ quý kèm địa chỉ cụ thể ở chế độ công khai; ảnh chung của buổi giỗ họ thì không sao. Khi có người lạ tự xưng là nhà nghiên cứu, phóng viên hay người mua đồ cổ đến hỏi về hiện vật, người trông nhà thờ nên báo trưởng họ, không tự cho vào hậu cung.
Con cháu ở xa về thăm cũng có thể giúp: nhìn quanh, đối chiếu vài món với ảnh trong sổ, báo nếu thấy khác. Càng nhiều người quan tâm, nhà thờ càng ít khi thực sự "vắng".
Ngày giỗ họ và lúc tu sửa: hai thời điểm dễ thất lạc nhất
Nghe có vẻ ngược, nhưng nhiều món đồ thờ không mất vào đêm vắng mà mất vào những ngày đông người nhất. Trong ngày giỗ họ, cửa hậu cung mở suốt buổi, đồ thờ được mang ra lau, bày ra sân, người ra vào liên tục, có cả người làm cỗ, người dựng rạp, khách của các chi mà không phải ai cũng biết mặt nhau. Đến chiều, khi mọi người mệt mỏi thu dọn, ít ai đếm lại xem mọi thứ đã về đúng chỗ chưa.
Lúc tu sửa nhà thờ cũng vậy. Đồ thờ được chuyển tạm sang nơi khác, thợ ra vào nhiều tuần, giàn giáo dựng sát mái, cửa nhiều khi không khoá được. Một chiếc chân nến nằm lẫn trong đống vật liệu, một mảng chạm tháo ra để ngoài sân qua đêm, đều có thể biến mất mà không ai để ý.
Cách phòng không phức tạp. Trước giỗ họ, giao cho một người cụ thể việc theo dõi hiện vật: mang ra món nào thì đánh dấu trong danh sách, cuối ngày đối chiếu lại đủ rồi mới khoá cửa. Khi tu sửa, lập biên bản giao nhận hiện vật cho nơi gửi tạm, có chữ ký hai bên; những cấu kiện, mảng chạm tháo ra được cất trong phòng có khoá, không để ngoài trời. Những việc này mất thêm vài chục phút nhưng tránh được những mất mát không lấy lại được.
Khi phát hiện bị mất: làm theo thứ tự
Phát hiện mất đồ thờ là cú sốc với cả họ. Giữ bình tĩnh và làm đúng thứ tự giúp tăng khả năng tìm lại:
- Không dọn dẹp, không chạm vào cửa, khoá bị phá. Giữ nguyên hiện trường càng lâu càng tốt.
- Báo ngay cho công an xã, phường nơi có nhà thờ. Ghi lại thời gian báo, tên người tiếp nhận.
- Báo trưởng họ và ban phụ trách hiện vật; lấy sổ hiện vật để xác định chính xác những món bị mất.
- Cung cấp cho cơ quan công an ảnh và mô tả đặc điểm nhận dạng của từng món, cùng đoạn ghi hình camera nếu có.
- Nếu nhà thờ là di tích đã xếp hạng, báo thêm cơ quan quản lý văn hoá theo hướng dẫn của địa phương.
- Thông báo trong nhóm liên lạc của họ, nhờ con cháu để ý; tránh tự đăng thông tin có thể làm ảnh hưởng tới việc điều tra nếu chưa hỏi cơ quan chức năng.
- Sau sự việc, họp họ rút kinh nghiệm: lỗ hổng ở đâu, cần thêm biện pháp gì.
Nếu về sau có người thấy một món giống đồ của họ được rao bán ở đâu đó, đừng tự đến đòi hay mua lại. Báo cho cơ quan đang thụ lý vụ việc, kèm ảnh trong sổ hiện vật để họ đối chiếu.
Câu hỏi thường gặp
Nhà thờ họ có cần lắp camera không?
Không bắt buộc, nhưng nên cân nhắc nếu nhà thờ có đồ thờ giá trị và ít người qua lại. Camera giúp phát hiện sớm và có hình ảnh khi trình báo. Tuy vậy camera không thay được cửa khoá chắc chắn, ánh sáng ban đêm và sổ hiện vật.
Sổ hiện vật nên ai giữ?
Nên có ít nhất hai bản ở hai nơi khác nhau, ví dụ nhà trưởng họ và nhà một thành viên ban phụ trách, cùng bản ảnh lưu trữ trực tuyến chỉ người trong ban truy cập được. Không để duy nhất một bản trong nhà thờ, vì nếu mất trộm hay cháy thì mất luôn sổ.
Có nên đăng ảnh đồ thờ của họ lên mạng không?
Ảnh chung của buổi giỗ họ, toàn cảnh nhà thờ thường không sao. Ảnh cận cảnh đồ thờ quý kèm tên làng, vị trí cụ thể và lời giới thiệu về tuổi đời thì nên cân nhắc, chỉ chia sẻ trong nhóm kín của họ.
Mất đồ thờ rồi có tìm lại được không?
Có những trường hợp tìm lại được, đặc biệt khi họ có ảnh và mô tả đặc điểm nhận dạng rõ ràng để cơ quan chức năng đối chiếu. Không có ảnh thì rất khó chứng minh món đồ tìm thấy là của họ.
Thấy đồ giống đồ thờ của họ đang được bán thì làm gì?
Chụp ảnh, ghi lại nơi bán, thời gian, rồi báo cho cơ quan công an đang thụ lý hoặc công an nơi phát hiện. Không tự đến đòi, không tự mua lại để tránh rủi ro và để việc xác minh được làm đúng quy trình.
Có nên làm đồ thờ giả để thay đồ thật cho an toàn không?
Một số họ chọn cất đồ cổ quý ở nơi an toàn và dùng đồ thờ mới cho ngày thường, chỉ bày đồ cổ vào dịp lễ lớn. Đây là lựa chọn của từng họ, nên được bàn và ghi vào biên bản, để không ai hiểu lầm đồ thật đã bị đánh tráo.