Chuyến đưa con về quê nội lần đầu thường suôn sẻ hơn khi bạn chuẩn bị cho con từ trước vài tuần (ảnh, tên người, câu chuyện về ông bà), báo trước cho họ hàng một đầu mối, sắp lịch thưa vừa sức trẻ, và dành riêng thời gian cho ba việc: thắp hương ở nhà, thăm nhà thờ họ, viếng mộ ông bà. Mục tiêu của chuyến đầu không phải cho con biết hết, mà để con có một ký ức đẹp và muốn quay lại.
Với trẻ lớn lên ở nước ngoài, quê nội có thể là một nơi xa lạ: nóng, ồn, nhiều người lạ ôm hôn, nói một thứ tiếng con chỉ hiểu lõm bõm. Với họ hàng ở quê, đứa cháu ở xa lại là niềm mong đợi lớn. Bài gợi ý cách làm cầu nối giữa hai phía, để chuyến về là một lần con được đón nhận, không phải một lần con bị choáng ngợp.
Chuẩn bị cho con trước chuyến đi
Vài tuần trước khi bay, những việc nhỏ ở nhà giúp con bớt bỡ ngỡ khi đặt chân tới quê:
- Xem ảnh họ hàng: ảnh ông bà, cô chú bác, anh chị em họ, kèm tên gọi và cách xưng hô. Một tấm thẻ nhỏ có ảnh và tên mỗi người là công cụ con dùng được ngay.
- Kể chuyện về ông bà: ông bà làm nghề gì, nhà ở đâu, bố hoặc mẹ hồi nhỏ chơi gì ở quê. Trẻ nhớ câu chuyện lâu hơn nhớ tên.
- Tập vài câu chào: chào ông bà, cảm ơn, xin phép, ăn ngon. Không cần nhiều; vài câu đúng lúc làm người già rất vui.
- Xem ảnh quê: con đường làng, cánh đồng, nhà thờ họ, khu mộ nếu có ảnh. Biết trước hình dung thì đến nơi con thấy quen.
- Nói trước về những điều khác lạ: trời nóng, muỗi, nhà vệ sinh có thể khác, nhiều người sẽ muốn ôm, xoa đầu, hỏi chuyện; khi thấy mệt, con cứ báo bố mẹ.
- Để con chuẩn bị một món quà nhỏ tự tay làm cho ông bà: một bức vẽ, một tấm thiệp, một cuốn ảnh về cuộc sống của con bên kia.
Đừng biến phần chuẩn bị thành bài học bắt buộc. Lồng vào giờ kể chuyện trước khi ngủ, bữa ăn, lúc xem ảnh cùng nhau là đủ.
Báo trước cho họ hàng: một đầu mối, một lịch đơn giản
Ở quê, tin có người từ nước ngoài về lan rất nhanh, và nhiều nhà sẽ muốn mời cơm. Để tránh lịch kín đặc, hãy chọn một người làm đầu mối, thường là anh chị em ruột hoặc người giữ nhà thờ, báo cho họ ngày về, số ngày ở, và những việc bạn muốn làm. Người đầu mối giúp sắp xếp ai nên gặp trước, nhà nào nên ghé, và chuyển lời xin phép khéo khi không đi hết được.
Nói rõ về con: tuổi, mức tiếng Việt, những gì con thích hoặc ngại, chẳng hạn không ăn được cay, sợ chó, cần ngủ trưa. Họ hàng biết trước thì đón con tự nhiên hơn, không ép ăn, không trêu con nói tiếng Việt chưa sõi.
Hỏi trước về những dịp sắp tới trong họ: giỗ họ, giỗ ông bà, đám cưới, lễ làng. Nếu chuyến về trùng một dịp như vậy, đó là cơ hội để con thấy cả họ cùng lúc. Nếu không, đừng cố tạo ra một buổi họp mặt quá lớn; vài bữa cơm nhỏ thường ấm cúng hơn.
Về giấy tờ, hãy kiểm tra trước yêu cầu nhập cảnh hiện hành đối với hộ chiếu của con, nhất là khi con mang quốc tịch nước ngoài; quy định thị thực, miễn thị thực có thể thay đổi, nên xem thông tin của cơ quan đại diện Việt Nam hoặc cơ quan xuất nhập cảnh trước khi đặt vé.
Thắp hương, thăm nhà thờ họ, viếng mộ: làm sao cho con hiểu
Ba việc này là phần cốt lõi của một chuyến về quê nội. Với trẻ lớn lên ở nước ngoài, chúng cần được giới thiệu nhẹ nhàng:
- Thắp hương ở nhà ông bà ngay trong ngày đầu về. Giải thích ngắn: đây là nơi gia đình nhớ tới ông bà, cụ kỵ đã mất. Cho con tự chọn có muốn thắp hương hay chỉ đứng cạnh bố mẹ.
- Thăm nhà thờ họ: hỏi trước người trông nhà thờ về giờ mở cửa và cách ăn mặc. Chỉ cho con những gì nhìn thấy được: các gian, nơi đặt bài vị, những đồ thờ cũ; kể tên ông tổ nếu biết. Trẻ nhỏ dễ chán, nên đi ngắn, để con hỏi.
- Viếng mộ ông bà: chọn buổi mát, mang nước, mũ, dép chắc. Nếu khu mộ cần dọn, để con làm việc nhẹ như nhổ cỏ quanh mộ, cắm hoa. Trẻ thường nhớ lâu những việc chính tay mình làm.
- Kể chuyện tại chỗ: đứng trước mộ ông, kể một chuyện về ông; ở nhà thờ họ, chỉ tên chi của nhà mình trên gia phả nếu được xem.
- Chụp ảnh có xin phép: hỏi người trông nhà thờ trước khi chụp bên trong; ở mộ, chụp gia đình đứng cạnh mộ thay vì chụp cận bia.
Nếu con có tôn giáo khác hoặc gia đình bạn không quen nghi thức thắp hương, cứ giải thích thật lòng với họ hàng. Việc đứng nghiêm trang, cúi đầu tưởng nhớ cũng là cách bày tỏ được người ở quê đón nhận.
Giúp con vượt qua những lúc khó chịu
Mệt vì thời tiết, lệch giờ. Ngày đầu, ngày thứ hai sau chuyến bay dài nên để trống. Sắp việc quan trọng vào buổi sáng, trưa cho con nghỉ, chiều đi chơi nhẹ.
Ngại vì nhiều người lạ. Cho con một nhiệm vụ nhỏ, như trao quà, rót nước mời ông bà; có việc để làm, trẻ bớt lúng túng. Không ép con ôm hôn ai nếu con chưa muốn.
Không hiểu tiếng. Bố mẹ làm phiên dịch nhỏ, dịch những câu ông bà nói với con. Một anh chị họ biết chút tiếng nước ngoài là cầu nối tuyệt vời giữa trẻ với trẻ.
Đồ ăn lạ. Mang theo vài món con quen ăn cho những ngày đầu. Mời con nếm thử món quê, không ép ăn hết. Món ăn hay trở thành kỷ niệm khi con được chọn, không phải khi bị bắt.
Sức khoẻ. Hỏi bác sĩ nhi ở nơi bạn sống về những lưu ý sức khoẻ khi đưa trẻ về vùng nhiệt đới trước chuyến đi; mang theo thuốc thường dùng của con theo đơn, kem chống muỗi, nước sạch.
Những câu hỏi khó con có thể đặt ra
Trẻ lớn lên ở nơi khác thường hỏi rất thẳng: vì sao người ta khóc khi gặp con, vì sao phải cúi lạy, vì sao mộ lại ở giữa ruộng, vì sao nhà ông bà khác nhà mình. Đó là những câu hỏi hay. Trả lời ngắn, đúng sự thật, theo cách con hiểu được: ông bà khóc vì mừng, vì nhớ con đã lâu; cúi đầu là cách người Việt tỏ lòng kính trọng với người lớn và người đã mất; ở nhiều làng, mộ được đặt trên đất của gia đình hay của làng từ xưa.
Có những câu hỏi chạm tới lịch sử gia đình: vì sao bố mẹ đi xa, vì sao có người họ hàng không nói chuyện với nhau, vì sao có mộ không có tên. Hãy trả lời ở mức hợp tuổi con, không cần kể hết, nhưng không nói dối. Một câu như chuyện đó buồn, khi con lớn hơn bố mẹ sẽ kể kỹ cho con đủ để con biết mình được tin tưởng.
Cũng có khi con nói những câu làm người lớn chạnh lòng, như con không thích ở đây, ở đây nóng quá. Đó là cảm nhận thật của trẻ, đừng mắng. Ghi nhận cảm xúc của con, rồi tìm một điều con thích ở quê để bù lại, như một buổi đi thả diều, đi chợ quê, tắm sông có người lớn đi cùng.
Khi ông bà đã mất và nhà cũ không còn ai ở
Nhiều gia đình về quê khi ông bà đã mất, nhà cũ đã bán hoặc bỏ trống, họ hàng gần chỉ còn vài người. Chuyến về vẫn có ý nghĩa, nhưng cần chuẩn bị khác. Hãy liên hệ trước với người trong họ còn ở làng, người trông nhà thờ họ, hoặc trưởng họ, nhờ họ dẫn đường ra mộ và mở cửa nhà thờ. Mang theo ảnh ông bà để người làng nhận ra mình là con cháu ai.
Nếu nhà cũ còn, xin phép người đang ở hoặc người giữ chìa khoá cho con đứng nhìn ngôi nhà nơi bố hoặc mẹ đã lớn lên. Kể cho con căn phòng nào là chỗ ngủ ngày xưa, gốc cây nào là chỗ chơi. Nếu nhà đã không còn, đứng ở mảnh đất cũ và kể cũng đủ. Trẻ con nhớ những câu chuyện gắn với một chỗ cụ thể rất lâu.
Tìm gặp những người lớn tuổi trong làng từng biết ông bà. Một cụ hàng xóm cũ kể ông ngày xưa thế nào có khi còn quý hơn mọi bức ảnh. Ghi âm, xin phép chụp ảnh chung với cụ, và ghi tên cụ vào cuốn sổ của chuyến đi.
Nếu mộ ông bà ở nghĩa trang xa làng hoặc đã được quy tập về nơi khác, hỏi trước vị trí, đường đi, giờ mở cửa. Một số nghĩa trang có ban quản lý giữ sổ mộ; mang theo họ tên, năm mất của ông bà để tra cho nhanh.
Giữ chuyến đi trong ký ức của con
Sau chuyến về, cùng con làm một cuốn sổ nhỏ: ảnh từng người, tên gọi, một câu con nhớ về người đó, ảnh nhà thờ họ, ảnh khu mộ. Với trẻ lớn hơn, khuyến khích con tự viết vài dòng bằng tiếng Việt hoặc ngôn ngữ con quen. Cuốn sổ này là cầu nối cho lần về sau và là bằng chứng để con kể cho bạn bè ở trường về gốc gác của mình.
Giữ liên lạc đều với họ hàng qua cuộc gọi video ngắn vào những dịp như sinh nhật ông bà, Tết, ngày giỗ. Để con nói vài câu, cho ông bà xem con đã lớn thế nào. Mối quan hệ được nuôi đều đặn sẽ làm chuyến về sau tự nhiên hơn rất nhiều.
Ghi tên con vào sổ gia đình, gia phả của họ nếu họ có lệ ghi những người ở xa, kèm năm sinh, nơi sinh, tên Việt và tên theo giấy tờ nước ngoài. Đời sau, khi con của con muốn tìm về, cái tên ấy sẽ là một sợi dây nối.
Câu hỏi thường gặp
Con không biết tiếng Việt thì có nên đưa về quê không?
Nên. Chuyến về quê không đòi hỏi con nói thạo tiếng Việt; sự có mặt của con đã là niềm vui cho ông bà. Chuẩn bị vài câu chào, nhờ bố mẹ hoặc anh chị họ phiên dịch. Nhiều trẻ sau chuyến về lại tự muốn học tiếng Việt nhiều hơn.
Con nên mặc gì khi đi nhà thờ họ và viếng mộ?
Quần áo gọn gàng, kín đáo vừa phải, màu nhã, dép hoặc giày chắc vì đường ra mộ có thể lầy, dốc. Mang mũ, nước uống. Hỏi người trông nhà thờ họ nếu có quy định riêng về trang phục khi vào gian thờ.
Nên mang quà gì cho họ hàng ở quê?
Quà nhỏ, có ý nghĩa thường được quý hơn quà đắt: đặc sản nơi bạn sống, ảnh gia đình in sẵn, đồ dùng cho người già, sách vở cho các cháu. Để con tự trao quà cho ông bà giúp con có vai trò trong buổi gặp.
Có nên đóng góp vào quỹ họ trong lần về đầu không?
Đó là lựa chọn tự nguyện của mỗi người. Nếu muốn đóng góp, hãy hỏi trưởng họ hoặc thủ quỹ về quỹ họ, cách ghi sổ, mục đích sử dụng, và nhận biên nhận. Không cần đóng góp lớn hay ngay lần đầu; giữ liên lạc mới là điều quan trọng.
Con lai có được ghi vào gia phả không?
Nhiều họ hiện nay ghi đầy đủ con cháu ở xa, kể cả con của người kết hôn với người nước ngoài, kèm tên Việt và tên theo giấy tờ. Lệ mỗi họ khác nhau; hỏi người giữ phả về cách ghi và cung cấp thông tin chính xác cho họ.
Con hỏi về chuyện thờ cúng mà gia đình không theo thì giải thích thế nào?
Nói đơn giản rằng thắp hương là cách nhiều người Việt nhớ tới ông bà đã mất, giống như cách người khác đặt hoa ở mộ hay đến nhà thờ. Mỗi nhà có cách thể hiện lòng nhớ ơn, và con có thể chọn cách phù hợp với mình mà vẫn tôn trọng nếp của họ hàng.