Bốc mộ cần được coi là một việc có rủi ro sức khoẻ thật: người làm tiếp xúc với đất, nước và vật liệu đã nằm kín dưới huyệt nhiều năm, đứng trong hố sâu dễ sạt, làm việc trong bóng tối với vật sắc. Vì vậy người trực tiếp làm phải có găng tay dày, khẩu trang, kính, ủng, áo dài tay; nước rửa và đồ thải phải xử lý theo hướng dẫn của nghĩa trang; trẻ nhỏ, người đang ốm, người có vết thương hở nên đứng xa.
Bài này viết cho cả người làm lẫn gia đình đứng xem. Nó tách phần vệ sinh, an toàn khỏi phần kiêng kỵ dân gian, vì hai thứ hay bị trộn vào nhau. Những gì dưới đây là nguyên tắc chung; quy định cụ thể của ngành y tế và của từng nghĩa trang luôn được ưu tiên.
Bốc mộ có những rủi ro gì cho sức khoẻ
Vi sinh vật trong đất và nước đọng. Đất quanh quan tài và nước đọng trong huyệt có thể chứa nhiều loại vi khuẩn, nấm. Rủi ro lớn nhất không đến từ hít thở thoáng qua mà từ việc tay trần chạm vào, rồi đưa tay lên mặt, ăn uống, hoặc vi khuẩn đi qua vết xước trên da.
Khí tù trong huyệt sâu và kín. Huyệt sâu, đáy hẹp, có nước đọng có thể tích khí khó chịu và thiếu thoáng khí. Người cúi sâu xuống hố lâu, nhất là khi trời lặng gió, có thể thấy chóng mặt, buồn nôn. Đó là lý do người có kinh nghiệm mở nắp rồi chờ cho thoáng, không cúi mặt sát xuống ngay.
Sạt thành hố. Đất ruộng, đất pha cát sau mưa rất dễ sạt. Hố càng sâu, nguy cơ càng lớn, nhất là khi nhiều người đứng sát mép.
Vật sắc. Đinh quan tài, mảnh gỗ mục, mảnh sành của tiểu vỡ, đá vụn đều có thể làm rách găng tay và da tay. Một vết xước nhỏ ở đây đáng được chăm sóc hơn một vết xước ở nhà.
Làm đêm, trời lạnh, mệt. Nhiều nơi làm vào ban đêm hoặc rạng sáng theo tập quán. Thiếu sáng, lạnh, buồn ngủ cộng lại dễ gây trượt ngã, cắt tay. Rượu uống "cho ấm người" làm tình hình tệ hơn, không tốt hơn.
Đồ bảo hộ cho người trực tiếp làm
Đồ bảo hộ không cần đắt nhưng phải đủ. Người làm chuyên nghiệp thường có sẵn; con cháu muốn tự tay làm cùng thì phải mặc giống như họ, không ngoại lệ.
| Đồ dùng | Vì sao cần | Lưu ý khi dùng |
|---|---|---|
| Găng tay cao su dày, cổ dài | Chặn tiếp xúc trực tiếp với đất, nước, xương cốt; chống xước | Mang thêm đôi dự phòng; găng rách thì thay ngay, rửa tay trước khi đeo đôi mới |
| Khẩu trang | Giảm hít bụi, hơi nước, giọt bắn khi rửa | Khẩu trang y tế là tối thiểu; loại lọc tốt hơn càng tốt; thay khi ướt |
| Kính bảo hộ hoặc kính ôm mặt | Tránh nước rửa bắn vào mắt | Kính thường đeo cận cũng đỡ hơn không có gì |
| Ủng cao su | Đứng trong hố có nước, bùn | Rửa sạch ngay sau khi xong, không mang vào nhà |
| Áo dài tay, quần dài, có thể thêm áo mưa mỏng | Che da, dễ thay sau khi xong | Cho vào túi riêng, giặt riêng với xà phòng |
| Mũ hoặc khăn trùm tóc | Tránh đất, nước dính tóc | Giặt cùng quần áo làm |
Gia đình có thể chuẩn bị thêm một chậu nước sạch với xà phòng đặt cách mộ vài bước, để bất kỳ ai chạm tay vào đồ dùng đều rửa được ngay, thay vì phải đi xa.
Trước khi mở nắp quan tài
Nhiều sự cố trong buổi bốc mộ xảy ra trước hoặc ngay lúc mở nắp, khi mọi người còn vội. Những bước sau giúp giảm rủi ro.
- Kiểm tra mặt đất quanh mộ: có nứt, lún, có nước chảy vào không. Đất yếu thì đào vát thành hố, không đào thẳng đứng.
- Phân khu: người làm ở trong, gia đình đứng ngoài một khoảng, không đứng sát mép hố.
- Mặc đủ đồ bảo hộ trước khi xuống hố, không phải đợi mở nắp rồi mới đeo găng.
- Hố sâu và nhiều nước thì tát bớt nước trước, có thang hoặc bậc để lên xuống.
- Mở nắp xong, chờ một lúc cho thoáng; người làm không cúi mặt sát xuống ngay.
- Nếu ai thấy chóng mặt, khó thở, phải lên khỏi hố ngay và ngồi chỗ thoáng.
Nhiều người làm có thói quen thắp hương, đốt bồ kết hay vỏ bưởi quanh mộ để át mùi. Đây là tập quán, có tác dụng dễ chịu hơn cho người đứng xem, nhưng không thay được khẩu trang và găng tay. Hương, nến, bồ kết đang cháy cũng nên đặt xa chỗ để rượu và đồ dễ bắt lửa, nhất là khi có bạt nilon che phía trên.
Khi nhặt, rửa và xếp vào tiểu
Đây là phần con cháu hay muốn tự tay làm nhất. Làm được, miễn giữ mấy nguyên tắc:
- Chỉ những người đã mặc đủ đồ bảo hộ mới chạm vào xương cốt và nước rửa.
- Không ăn, uống, hút thuốc, không đưa tay lên mặt khi đang làm; muốn lau mồ hôi thì nhờ người khác hoặc tháo găng, rửa tay trước.
- Rửa bằng nước sạch trong chậu, không rửa trực tiếp ở mương, ao, giếng.
- Có nhà dùng thêm nước vang, rượu theo tập quán; nếu dùng rượu thì đặt xa ngọn lửa, đèn dầu, nến.
- Lau khô bằng khăn sạch rồi mới xếp vào tiểu, tránh để ẩm trong tiểu kín.
- Không chụp ảnh cận hài cốt để đăng lên mạng; đó là sự riêng tư của người đã khuất và của gia đình.
Nếu trong lúc làm găng tay bị rách hoặc có vết xước, dừng lại, tháo găng, rửa vết thương bằng xà phòng và nước sạch nhiều lần, sát khuẩn, băng lại, rồi mới làm tiếp hoặc nhường việc cho người khác.
Xử lý nước rửa, quan tài cũ và đồ thải
Nước rửa không được đổ xuống ao, mương, ruộng, giếng hay gần nguồn nước sinh hoạt. Ở nghĩa trang có ban quản lý, hỏi trước chỗ đổ hoặc cách xử lý mà họ quy định. Ở nghĩa địa làng, cách làm phổ biến là đổ vào chính huyệt cũ rồi lấp đất, hoặc vào hố riêng đào sâu, cách xa nguồn nước.
Ván quan tài mục, quần áo, vải liệm cũ thường được đốt hoặc chôn lại tại chỗ theo quy định của nghĩa trang. Không mang về nhà làm củi hay dùng lại vào bất kỳ việc gì. Găng tay, khẩu trang đã dùng cho vào túi kín rồi bỏ cùng đồ thải.
Hướng dẫn vệ sinh của ngành y tế về hoạt động mai táng và hoả táng (Bộ Y tế từng ban hành Thông tư 02/2009/TT-BYT về nội dung này) có quy định riêng về cải táng, vận chuyển và xử lý chất thải. Văn bản có thể đã được sửa đổi; ban quản lý nghĩa trang và trạm y tế xã, phường là nơi hỏi phiên bản đang áp dụng, nhất là với người mất do bệnh truyền nhiễm nguy hiểm.
Những ai nên đứng xa hoặc không tham gia
Trẻ nhỏ. Trẻ hay sờ, hay đưa tay lên miệng, lại dễ chạy sát mép hố. Nếu gia đình muốn con cháu có mặt, cho trẻ đứng ở chỗ thoáng, có người lớn trông, và về trước khi đêm khuya.
Người đang ốm, người có vết thương hở. Người đang sốt, đang điều trị bệnh, có vết thương ở tay, chân nên tránh việc trực tiếp. Lý do là sức khoẻ, không phải kiêng kỵ.
Phụ nữ đang mang thai, người suy giảm miễn dịch. Nhiều nhà có lệ kiêng cho phụ nữ mang thai đi bốc mộ; ngoài lý do tập quán, đứng lâu trong đêm lạnh, mùi khó chịu và nguy cơ nhiễm khuẩn là lý do thực tế để họ ở nhà hoặc đứng xa.
Người cao tuổi yếu sức. Các cụ thường muốn có mặt khi cải táng cho anh chị em hay con cái. Chuẩn bị ghế, áo ấm, người đưa đón, và để cụ thắp hương xong thì về nghỉ.
Người đã uống rượu. Rượu làm chậm phản xạ, dễ trượt ngã xuống hố, dễ cắt tay. Người đã uống không nên xuống hố hay chạm vào xương cốt.
Sau khi xong việc
Buổi cải táng kết thúc khi mọi người đã sạch sẽ, không phải khi tiểu đã đặt xuống. Những việc cuối cùng:
- Tháo găng tay theo cách lộn trái, không để mặt ngoài chạm da; bỏ vào túi kín.
- Rửa tay kỹ bằng xà phòng, rửa mặt; về nhà tắm gội và thay toàn bộ quần áo.
- Giặt riêng quần áo làm, rửa ủng, xẻng, chậu bằng nước xà phòng, phơi khô.
- Kiểm tra lại tay chân xem có vết xước nào bị bỏ sót; sát khuẩn và băng lại.
- Trong những ngày sau, nếu vết xước sưng đỏ, đau tăng, hoặc có sốt, đi khám và kể với nhân viên y tế là vừa tham gia bốc mộ.
- Người thường xuyên làm nghề bốc mộ nên hỏi nhân viên y tế về tiêm phòng uốn ván và các mũi tiêm phù hợp.
Gia đình nên nhắc nhau những việc này ngay tại nghĩa trang, trước khi lên xe về. Sau một đêm thức khuya, ai cũng mệt và dễ bỏ qua bước rửa tay, nhất là khi có mâm cơm chờ ở nhà.
Người làm nghề bốc mộ: giữ sức khoẻ lâu dài
Với người làm cải táng quanh năm, rủi ro không nằm ở một buổi mà cộng dồn qua hàng trăm buổi. Đồ bảo hộ phải thành thói quen, không phải thứ mang theo cho gia đình yên tâm. Găng tay hỏng thay đôi mới, khẩu trang ướt thay cái khác, ủng rách thì bỏ. Mùa cải táng dồn vào cuối năm, nhiều đêm liên tiếp; ngủ bù, ăn uống đủ và không dùng rượu để chống lạnh giúp tay chân vững hơn khi xuống hố.
Người làm nghề nên có một túi sơ cứu riêng: xà phòng, nước sạch, dung dịch sát khuẩn, băng gạc, găng dự phòng. Đi khám sức khoẻ định kỳ và nói rõ nghề nghiệp với bác sĩ để được tư vấn phù hợp. Khi nhận việc ở nghĩa trang lạ, hỏi trước quy định về giờ làm, chỗ đổ nước rửa, chỗ đốt đồ thải, tránh làm theo thói quen ở nơi khác.
Câu hỏi thường gặp
Đốt bồ kết, vỏ bưởi khi bốc mộ có tác dụng gì?
Đây là tập quán lâu đời, chủ yếu tạo mùi dễ chịu cho người đứng quanh và tạo không khí trang nghiêm. Nó không thay được khẩu trang, găng tay hay rửa tay; nếu dùng thì để xa chỗ có rượu và đồ dễ cháy.
Rửa hài cốt bằng rượu có diệt khuẩn không?
Rượu uống thường có độ cồn thấp hơn cồn sát khuẩn, nên không nên coi đó là biện pháp vệ sinh chính. Nhiều nhà dùng rượu, nước vang theo tập quán; phần bảo vệ người làm vẫn là đồ bảo hộ, nước sạch, xà phòng.
Con cháu không có kinh nghiệm có nên xuống hố không?
Nên để người có kinh nghiệm làm phần đào và mở nắp. Con cháu muốn tự tay làm thì tham gia phần nhặt, rửa, xếp tiểu khi đã mặc đủ đồ bảo hộ và được người làm hướng dẫn từng bước.
Có cần báo trạm y tế trước khi cải táng không?
Với mộ thông thường, gia đình làm việc với ban quản lý nghĩa trang là chính. Với người mất do bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, hoặc khi cần vận chuyển hài cốt đi xa, nên hỏi trạm y tế xã, phường về các yêu cầu riêng đang áp dụng.
Bị xước tay khi bốc mộ thì làm gì?
Dừng việc, rửa vết thương bằng xà phòng và nước sạch nhiều lần, sát khuẩn, băng lại. Theo dõi trong những ngày sau; nếu sưng đỏ, đau tăng, chảy mủ hoặc sốt, đi khám và nói rõ hoàn cảnh bị thương.
Quần áo mặc khi bốc mộ có cần đốt đi không?
Không cần đốt nếu là quần áo thường. Cho vào túi riêng, giặt riêng bằng xà phòng, phơi khô là đủ. Găng tay, khẩu trang dùng một lần thì bỏ cùng đồ thải theo hướng dẫn của nghĩa trang.