Luân phiên giữ giỗ là cách anh chị em thay nhau đứng ra lo ngày giỗ cha mẹ, theo năm hoặc theo từng ngày giỗ, thay vì dồn hết cho người con trưởng. Có ba kiểu thường gặp: đổi nhà làm giỗ theo năm, mỗi người phụ trách một ngày giỗ cố định, và giữ bàn thờ ở một chỗ còn người đứng ra lo giỗ thì thay nhau.
Cách nào hợp còn tuỳ nhà ở gần hay xa, bàn thờ đặt ở đâu, và lệ của họ mình có cho phép hay không. Bài này so sánh ba kiểu, đưa các bước lập lịch, cách chia tiền giỗ, và những chỗ hay vướng khi làm lâu năm. Trước khi chốt, nên hỏi ý các cụ trong họ: có họ rất thoải mái với việc luân phiên, có họ muốn giỗ luôn làm ở nhà người giữ bàn thờ chính.
Vì sao ngày càng nhiều nhà chọn luân phiên
Thế hệ cha mẹ hiện nay thường có ba, bốn người con, các con lại sống rải rác ở nhiều tỉnh. Người con trưởng chưa chắc ở gần quê, chưa chắc có nhà rộng, cũng chưa chắc có thời gian lo giỗ cả năm. Trong khi đó, phần hương hoả từng giúp người trưởng có nguồn để lo việc thờ cúng phần lớn đã không còn. Gánh dồn một chỗ thì người gánh mệt, người đứng ngoài lại áy náy.
Luân phiên ra đời từ chính những chuyện rất đời thường ấy. Anh chị em muốn cùng góp phần với cha mẹ, muốn con mình cũng được làm chủ nhà trong ngày giỗ ông bà, muốn người dâu trưởng có năm được nghỉ. Ở nhiều gia đình, luân phiên còn là cách để các anh chị em có lý do gặp nhau đều đặn, nhất là sau khi cha mẹ không còn.
Mặt khác, luân phiên không hợp với mọi nhà. Nếu bàn thờ chính đặt ở nhà người trưởng ở quê, họ hàng đã quen về đó, thì đổi chỗ làm giỗ có thể khiến các cụ khó đi lại hoặc cảm thấy lệ nhà bị xáo trộn. Có những họ coi việc giỗ ở nhà người giữ hương khói là điều nên giữ. Vì thế, luân phiên là một lựa chọn để bàn, không phải đáp án cho tất cả.
Ba kiểu luân phiên thường gặp
Bảng dưới so sánh ba kiểu. Nhiều nhà ghép hai kiểu với nhau, ví dụ giỗ cha đổi theo năm còn giỗ mẹ luôn làm ở nhà con gái út.
| Kiểu | Cách làm | Hợp với nhà nào | Chỗ cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đổi nhà theo năm | Mỗi năm một người con đứng ra làm tất cả các ngày giỗ tại nhà mình | Các con ở cùng tỉnh, nhà đều đủ chỗ đón họ hàng | Họ hàng phải nhớ năm nay giỗ ở đâu; người đến lượt có thể bận đúng năm đó |
| Mỗi người một ngày giỗ | Anh cả lo giỗ cha, chị hai lo giỗ mẹ, em út lo giỗ ông bà… cố định nhiều năm | Nhà có nhiều ngày giỗ, các con ở nhiều nơi | Số ngày giỗ chưa chắc chia đều; cần thống nhất ngày nào nặng hơn |
| Bàn thờ đứng yên, người lo giỗ thay nhau | Giỗ luôn làm ở nhà giữ bàn thờ chính, nhưng mỗi năm một người con chịu trách nhiệm chuẩn bị, chi phí, mời khách | Bàn thờ ở nhà cha mẹ cũ hoặc nhà người trưởng, họ hàng quen đến đó | Người ở nhà giữ bàn thờ vẫn phải đón khách mỗi năm; cần ghi nhận phần việc của họ |
Kiểu thứ ba được nhiều nhà ưa vì giữ được một nơi thờ cố định mà vẫn chia được gánh. Kiểu thứ nhất linh hoạt nhất nhưng dễ rối nhất khi số anh chị em đông. Kiểu thứ hai gọn khi các con ở xa nhau, nhưng cần một năm vài lần cả nhà tụ lại, thường là dịp Tết, để không thành mỗi người thờ một kiểu.
Các bước lập lịch luân phiên
Một buổi ngồi lại đầu năm, sau Tết hoặc ngay sau một ngày giỗ, là lúc thích hợp để lập lịch. Các bước dưới giúp buổi bàn bạc có kết quả cụ thể thay vì chỉ thống nhất chung chung.
- Liệt kê đủ các ngày giỗ gia đình đang giữ, ghi theo âm lịch, kèm người được giỗ và nơi đặt mộ.
- Hỏi ý cha hoặc mẹ nếu còn, và hỏi các cụ trong họ xem lệ nhà mình có điều gì cần giữ, ví dụ giỗ đầu tiên của ai thì phải làm ở đâu.
- Chọn một trong ba kiểu luân phiên, hoặc ghép hai kiểu, theo chỗ ở thật của các anh chị em.
- Lập bảng cho ít nhất năm năm tới: năm nào, ngày giỗ nào, ai lo, làm ở đâu.
- Thống nhất phần tiền: quỹ chung hay ai đến lượt người đó chi, khoản nào là bắt buộc, khoản nào tuỳ tâm.
- Quy định cách đổi lượt khi có việc bận: báo trước bao lâu, ai thay, năm sau bù thế nào.
- Gửi bảng cho tất cả anh chị em, các con lớn, và người làm đầu mối liên lạc với họ hàng.
Bảng năm năm nghe có vẻ dài, nhưng nó giúp tránh câu hỏi khó chịu nhất trong luân phiên: "năm nay đến lượt ai?". Khi đã có giấy trắng mực đen, không ai phải nhắc ai.
Chuyện tiền giỗ: quỹ chung hay ai nấy lo
Quỹ giỗ chung. Mỗi người con góp một khoản cố định mỗi năm vào quỹ, người đến lượt rút ra để lo giỗ. Ưu điểm là nhà khá và nhà khó cùng làm một mức giỗ, không ai phải gồng. Cần một người giữ sổ thu chi và đọc lại trong ngày giỗ cuối năm.
Ai đến lượt người đó lo. Gọn, không cần sổ sách, nhưng dễ thành so bì: năm anh làm mâm cỗ to, năm em làm gọn. Nếu chọn cách này, nên thống nhất một mức giỗ vừa phải để không ai thấy áp lực.
Kết hợp. Phần cố định như lễ vật, hương hoa do quỹ chung chi; phần cỗ mời khách thì người đến lượt tuỳ sức. Cách này được nhiều nhà dùng vì vừa đều vừa linh hoạt.
Ví dụ giả định. Một nhà bốn anh chị em, ba ngày giỗ mỗi năm, góp quỹ mỗi người một phần bằng nhau vào đầu năm. Người đến lượt ghi lại từng khoản chi; số dư chuyển sang năm sau hoặc dùng khi sửa mộ. Con số cụ thể tuỳ từng nhà, không có mức chuẩn.
Không ép đóng góp. Có anh em đang khó khăn thật. Cho phép người đó góp công thay góp tiền, hoặc góp ít hơn, giữ được tình hơn là đòi đủ phần.
Những chỗ hay vướng khi luân phiên lâu năm
Nhà chật, ngại đến lượt. Có người ở chung cư nhỏ, ngại không đủ chỗ đón họ hàng. Có thể mượn nhà của anh chị em khác nhưng người đến lượt vẫn đứng ra chuẩn bị và chi phí.
Nhà đến lượt đang có tang. Nhiều nơi có tục kiêng làm việc vui trong thời gian có tang, cách hiểu với giỗ thì khác nhau giữa các vùng. Cách êm nhất là đổi lượt với người khác, năm sau trả lại.
Dâu, rể làm thay. Trên giấy là con trai, con gái đến lượt, trong thực tế là người dâu, người rể chuẩn bị. Cả nhà nên ghi nhận công sức đó, và người con đến lượt nên tự đứng ra phần việc của mình.
Người ở nước ngoài. Có thể không tham gia lượt làm giỗ nhưng góp phần tiền, gọi điện về trong ngày giỗ, hoặc nhận giỗ khi về nước vào dịp phù hợp.
Cha mẹ còn một người. Khi bố hoặc mẹ còn sống, ý của người đó nên được đặt lên trước. Có cụ thích giỗ luôn làm ở nhà mình dù các con thay nhau lo. Luân phiên là để đỡ cho các con, không phải để cụ phải đi theo lịch.
Một năm luân phiên diễn ra thế nào: ví dụ giả định
Hình dung một gia đình có bốn người con: anh cả ở quê, chị hai ở tỉnh bên cạnh, anh ba và em út ở thành phố lớn. Bàn thờ cha mẹ đặt tại nhà anh cả, mỗi năm có ba ngày giỗ: giỗ cha, giỗ mẹ và giỗ ông bà nội. Cả nhà chọn kiểu bàn thờ đứng yên, người lo giỗ thay nhau.
Năm nay đến lượt chị hai. Khoảng ba tuần trước giỗ cha, chị gọi cho anh cả hỏi số khách dự kiến, bàn món, rồi về trước một ngày để chuẩn bị cùng chị dâu. Tiền lễ vật lấy từ quỹ chung, phần cỗ chị tự lo. Anh ba và em út về đúng ngày, mang theo phần góp. Sau giỗ, chị ghi các khoản chi vào sổ, chụp gửi nhóm gia đình.
Giỗ mẹ rơi đúng tháng anh ba đi công tác dài, theo quy tắc đổi lượt cả nhà đã ghi, em út nhận thay và năm sau anh ba trả lượt. Đến giỗ ông bà, một ngày giỗ có đông họ hàng hơn, cả bốn anh chị em cùng góp tay, chị hai vẫn là người đứng ra. Cuối năm, trong bữa cơm tất niên, sổ quỹ được đọc lại, số dư chuyển sang năm sau.
Ví dụ trên không phải mẫu bắt buộc. Nó chỉ cho thấy luân phiên vận hành được khi có ba thứ: một nơi thờ cố định, một quy tắc đổi lượt viết sẵn, và một cuốn sổ ai cũng xem được.
Giữ cho lịch luân phiên sống được qua nhiều năm
Lịch luân phiên thường hỏng không phải vì ai cố tình bỏ, mà vì thời gian. Một người ốm, một người chuyển nhà, các con lớn đi học xa, rồi dần dần lượt bị bỏ qua, ngày giỗ bị quên. Để tránh, nhiều nhà giữ một cuốn sổ giỗ hoặc một tệp chung trong nhóm gia đình, ghi các ngày giỗ, ai đã làm năm nào, ai lượt tới.
Một người làm đầu mối nhắc trước mỗi ngày giỗ chừng hai tuần là đủ để mọi người sắp xếp. Đầu mối không nhất thiết là người con trưởng; người nhớ ngày giỗ kỹ và hay liên lạc với họ hàng thường làm tốt nhất.
Cuối cùng là chuyển sang đời sau. Khi anh chị em đã già, lượt luân phiên có thể giao cho các con của mỗi nhà, hoặc gom về một người cháu ở gần giữ bàn thờ chính. Bàn chuyện này lúc mọi người còn khoẻ, ngồi được với nhau, luôn dễ hơn bàn khi đã có người không còn. Ghi lại quyết định, và cho các cháu cùng ngồi nghe, để chúng hiểu vì sao cha mẹ mình làm như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Luân phiên làm giỗ có trái với lệ con trưởng giữ hương khói không?
Tuỳ cách hiểu của từng họ. Nhiều họ chấp nhận luân phiên miễn là có sự thống nhất và bàn thờ chính vẫn có người giữ. Nếu trong họ có ý kiến khác, nên mời các cụ góp ý trước khi chốt lịch.
Bàn thờ cha mẹ có nên chuyển theo nhà làm giỗ mỗi năm không?
Phần lớn gia đình không chuyển bàn thờ chính theo lượt, mà chỉ đổi người lo giỗ hoặc nơi tổ chức cỗ. Việc dời bàn thờ có nghi lễ riêng theo tập quán từng nơi, nên hỏi người hiểu lệ địa phương trước khi làm.
Nếu một người không muốn tham gia luân phiên thì sao?
Nên hỏi lý do trước. Có người vì khó khăn tiền bạc, có người vì ở xa hay vì niềm tin riêng. Có thể để họ góp phần khác, như tiền hoặc công, thay vì bắt nhận lượt. Gượng ép thường làm hỏng không khí ngày giỗ.
Ngày giỗ trùng với ngày bận của người đến lượt thì xử lý thế nào?
Đổi lượt với một anh chị em khác và báo cho cả nhà biết từ sớm. Nhiều nhà ghi sẵn quy tắc đổi lượt trong bảng lịch để không phải bàn lại mỗi lần, và để năm sau người đã giúp được trả lượt.
Con dâu có phải đứng ra làm giỗ khi đến lượt của chồng không?
Lượt là của cả gia đình người con, nhưng người đứng tên là người con ruột. Việc chuẩn bị nên chia giữa hai vợ chồng. Ghi nhận công của người dâu, người rể giúp việc luân phiên giữ được lâu và êm.
Có cần ghi lịch luân phiên thành văn bản không?
Không bắt buộc, nhưng nên có. Một bảng đơn giản ghi năm, ngày giỗ, người lo và nơi làm, gửi cho mọi người, giúp tránh quên lượt và tránh cảnh mỗi người nhớ một kiểu sau vài năm.