Khi người đang giữ hương khói không còn làm được, vì ở xa, vì tuổi cao sức yếu hay vì theo một tôn giáo có cách tưởng nhớ tổ tiên khác, gia đình có thể bàn chuyển việc thờ cúng sang người khác, hoặc chỉ nhờ người trông nom mà vẫn giữ danh nghĩa cho người trưởng. Không có điều luật nào quy định thủ tục này; đây là việc của sự đồng thuận trong nhà và lệ của từng họ.
Phần khó thường không nằm ở chuyện ai thắp hương, mà ở cảm giác của người trưởng: chuyển việc đi dễ bị hiểu là "tước quyền", là chê trách. Bài này nêu khi nào nên bàn, ai có thể nhận, sự khác nhau giữa chuyển hẳn và nhờ trông nom, cách nói chuyện khi người trưởng theo tôn giáo khác, trình tự bàn bạc, và lựa chọn khi không còn ai giữ được.
Khi nào gia đình nên bàn chuyện chuyển việc thờ cúng
Không phải cứ người trưởng đi xa là phải chuyển. Những dấu hiệu dưới đây cho thấy đã đến lúc cả nhà nên ngồi lại, thay vì để mọi thứ trôi đi rồi bàn thờ bị bỏ quên.
- Người giữ bàn thờ chuyển đi nơi khác lâu dài, nhà cũ đóng cửa hoặc cho thuê, không còn ai thắp hương ngày rằm, mồng một.
- Người giữ hương khói tuổi cao, đau ốm, không còn tự lo được các ngày giỗ, trong khi con cháu của họ ở xa.
- Người trưởng theo một tôn giáo mà cách tưởng nhớ tổ tiên khác với cách thắp hương, cúng giỗ của gia đình, và chính họ thấy khó làm trọn phần việc cũ.
- Các ngày giỗ nhiều năm liền làm qua loa hoặc bị quên, họ hàng bắt đầu hỏi han.
- Nhà có biến cố như ly hôn, bán nhà, chia tài sản, khiến nơi đặt bàn thờ thay đổi.
- Chính người giữ hương khói chủ động đề nghị được giao lại.
Trường hợp cuối là dễ nhất, và cũng là lời nhắc cho người đang giữ: nếu thấy mình không kham nổi, nói ra sớm là giúp cả nhà, không phải là thất trách.
Chuyển hẳn hay chỉ nhờ trông nom: hai việc khác nhau
Nhiều cuộc bàn bạc rối vì không phân biệt hai lựa chọn này. Chọn đúng loại thì người trưởng đỡ chạnh lòng và người nhận biết rõ việc của mình.
| Nhờ trông nom | Chuyển hẳn việc thờ cúng | |
|---|---|---|
| Danh nghĩa người giữ hương khói | Vẫn là người trưởng | Chuyển sang người nhận |
| Bàn thờ đặt ở đâu | Thường giữ nguyên chỗ cũ | Có thể dời về nhà người nhận |
| Ai thắp hương thường ngày | Người được nhờ, có thể là họ hàng ở cạnh | Người nhận |
| Ai lo ngày giỗ | Người trưởng về lo, hoặc nhờ người khác làm thay từng năm | Người nhận đứng ra |
| Hợp với trường hợp nào | Đi xa có thời hạn, ốm tạm thời, chưa muốn thay đổi lớn | Đi xa lâu dài, tuổi già, người trưởng tự xin giao lại |
| Cần ghi lại không | Nên ghi phần việc và phần cảm ơn người trông nom | Nên ghi rõ, báo cho họ hàng |
Nhờ trông nom là bước trung gian tốt khi chưa ai chắc chắn. Sau một hai năm, nếu người trưởng không về được, cả nhà bàn tiếp chuyện chuyển hẳn khi mọi người đã quen với thực tế mới.
Ai có thể nhận lại việc thờ cúng
Em trai hoặc em gái ở gần. Đây là người nhận thường gặp nhất. Tập quán cũ thường nghĩ tới em trai kế; ngày nay nhiều nhà chọn người con ở gần và có điều kiện, không phân biệt trai gái.
Con của người trưởng. Nếu người trưởng già yếu nhưng con họ ở gần và muốn nhận, việc thờ cúng chuyển thẳng xuống đời sau, giữ được trục cũ mà người trưởng thường thấy yên lòng nhất.
Một người cháu trong nhà. Có nhà con cái đều ở xa, một người cháu ở quê nhận giữ bàn thờ ông bà. Nên bàn rõ phần góp của các nhánh để cháu không phải tự gánh.
Người họ hàng ở cạnh nhà cũ. Thường chỉ là nhờ trông nom: thắp hương, quét dọn. Nên có quà cảm ơn hoặc khoản bồi dưỡng rõ ràng, tránh để thành ơn nghĩa không tên.
Nhà thờ họ hoặc chùa. Khi không còn ai trong nhà giữ được, có gia đình xin đặt bài vị vào nhà thờ họ, hoặc gửi giỗ ở chùa. Phần này nói thêm ở cuối bài.
Khi người trưởng theo tôn giáo khác
Đây là tình huống tế nhị nhất. Người con trưởng có thể theo Công giáo, Tin Lành hay một tôn giáo khác sau khi lập gia đình hoặc theo lựa chọn riêng. Mỗi tôn giáo có cách nhìn và cách tưởng nhớ tổ tiên riêng: có nơi giữ việc tưởng niệm, cầu nguyện cho ông bà trong nghi thức của mình, có nơi có quy định riêng về thắp hương, cúng giỗ. Chi tiết thế nào là chuyện của từng tôn giáo, nên hỏi chức sắc hay người hiểu biết trong cộng đồng đó, không nên tự suy đoán.
Với gia đình, điều cần giữ là sự tôn trọng hai chiều. Người trưởng không bị coi là "bỏ tổ tiên" vì đổi tôn giáo; nhiều người vẫn về giỗ, vẫn góp phần, vẫn nhớ ông bà theo cách của mình. Ngược lại, anh chị em giữ nếp thắp hương cũng cần được người trưởng tôn trọng, không bị phê phán là mê tín.
Cách làm nhiều nhà chọn: người trưởng giữ vai trò đại diện trong họ, góp phần chi phí, có mặt trong ngày giỗ theo cách phù hợp với niềm tin của họ; phần thắp hương, bày lễ do một anh chị em khác đảm nhận. Có nhà thì người trưởng chủ động giao hẳn bàn thờ. Cả hai đều là cách hợp lý khi được bàn trong tinh thần thương nhau.
Điều nên tránh là biến ngày giỗ thành nơi tranh luận đúng sai về niềm tin. Những cuộc nói chuyện ấy, nếu cần, để vào lúc riêng tư và bình tĩnh. Ngày giỗ là ngày nhớ người đã khuất, và người đã khuất là cha mẹ, ông bà chung của tất cả các con, dù mỗi người tưởng nhớ theo một cách.
Trình tự bàn bạc và ghi lại
Một cuộc chuyển giao êm thường đi qua những bước sau. Thứ tự quan trọng: nói riêng với người trưởng trước, rồi mới bàn cả nhà.
- Một người thân gần gũi nhất với người trưởng nói chuyện riêng với họ, hỏi họ thấy thế nào, muốn ai nhận, muốn giữ phần việc gì.
- Nếu cha hoặc mẹ còn sống, hỏi ý người đó; ý của cha mẹ thường là điểm tựa để các con dễ đồng thuận.
- Họp cả anh chị em, nêu rõ là nhờ trông nom hay chuyển hẳn, người nhận là ai, từ thời điểm nào.
- Thống nhất phần tiền: ai góp, góp bao nhiêu, giỗ nào làm ở đâu.
- Nếu dời bàn thờ, hỏi người hiểu lệ địa phương về nghi lễ và thời điểm theo tập quán của gia đình.
- Ghi lại quyết định trên một tờ giấy hoặc trong nhóm gia đình, các anh chị em cùng xác nhận.
- Báo cho trưởng họ hoặc các cụ trong họ biết người đầu mối mới, để giỗ họ và việc chung liên lạc đúng người.
Trong cả quá trình, nên nói rõ với người trưởng rằng vai trò của họ trong gia đình không vì thế mà mất: họ vẫn là anh cả, chị cả, vẫn được mời ngồi đầu trong ngày giỗ nếu có mặt.
Giữ tình cảm cho người trưởng sau khi chuyển giao
Một cuộc chuyển giao có thể đúng về sắp xếp mà vẫn để lại vết buồn. Người trưởng, nhất là khi đã già, dễ cảm thấy mình bị gạt ra ngoài chính việc mà cả đời họ coi là bổn phận. Vết buồn ấy nếu không được để ý sẽ thành khoảng cách giữa anh em, đôi khi kéo dài sang cả đời con cháu.
Có mấy việc nhỏ giúp người trưởng vẫn thấy mình là người của gia đình. Mời họ ngồi chỗ trang trọng trong ngày giỗ khi họ về được, hỏi ý họ trước những việc lớn như sửa mộ, sửa nhà có bàn thờ. Gọi điện cho họ ngay trong ngày giỗ nếu họ ở xa, gửi ảnh mâm lễ, ảnh con cháu tụ họp. Nếu họ đang ốm, để con cháu đến thăm và kể lại ngày giỗ đã diễn ra thế nào.
Người nhận việc cũng nên nói rõ với họ hàng rằng mình đang giữ thay, theo sự đồng ý của cả nhà, chứ không phải "giành" việc thờ cúng. Một câu nói đúng lúc trong buổi giỗ họ thường giải toả được những lời bàn tán không cần thiết.
Về phía người trưởng, việc giao lại cũng là dịp truyền kinh nghiệm: ngày giỗ nào có lệ gì riêng, ai trong họ cần mời, mộ nào ở đâu, giấy tờ nào đang cất ở chỗ nào. Ghi những điều đó ra giấy giúp người nhận làm đúng ý người trưởng, và đó cũng là cách người trưởng tiếp tục góp phần.
Khi không còn ai giữ được: gửi giỗ, nhập về nhà thờ họ
Có những gia đình con cháu đều đã định cư ở nước ngoài hoặc ở rất xa, nhà cũ không còn ai. Tập quán xưa đã có lời giải cho hoàn cảnh này: tục gửi giỗ, hay bầu hậu, nghĩa là gửi một phần tài sản cho chùa, cho làng hoặc cho họ để nhờ cúng giỗ người đã khuất về sau. Nhiều đình chùa ở đồng bằng Bắc Bộ còn lưu bia ghi việc bầu hậu, cho thấy tục này từng phổ biến.
Ngày nay, các lựa chọn gần với tục ấy gồm: xin đặt bài vị vào nhà thờ họ hoặc nhà thờ chi để được thờ chung trong các kỳ giỗ họ; gửi di ảnh, bài vị ở chùa theo nội quy của chùa; nhờ một người trong họ nhận thờ với thoả thuận rõ ràng. Mỗi cách có lệ riêng, cần hỏi trưởng họ hay nhà chùa trước.
Gửi đi không có nghĩa là bỏ. Nhiều gia đình ở xa vẫn tự lập một nơi tưởng nhớ nhỏ tại nhà mình, giữ ngày giỗ, kể cho con cháu nghe về ông bà, và về quê dự giỗ họ khi có dịp. Điều đáng tránh nhất là để bàn thờ trong một căn nhà khoá kín nhiều năm mà không ai trông, rồi đến khi bán nhà mới lúng túng xử lý.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển việc thờ cúng có cần làm thủ tục pháp lý không?
Không có thủ tục pháp lý riêng cho việc ai thắp hương. Chỉ khi có di sản dùng vào việc thờ cúng hoặc nhà đất gắn với nơi thờ thì việc thay người quản lý mới liên quan pháp luật, lúc đó nên hỏi luật sư hay phòng công chứng.
Người trưởng không đồng ý giao lại nhưng thực tế không lo được thì sao?
Nên bắt đầu bằng hình thức nhờ trông nom, giữ nguyên danh nghĩa cho người trưởng. Khi việc chăm bàn thờ có người làm, phần lớn căng thẳng sẽ giảm. Có thể nhờ người lớn tuổi trong họ góp lời nếu cần.
Đổi tôn giáo có làm mất quyền thừa kế liên quan tới nơi thờ không?
Pháp luật không tước quyền thừa kế vì lý do tôn giáo. Quyền với nhà đất xác định theo giấy tờ, di chúc và luật thừa kế. Việc thờ cúng do ai làm là chuyện gia đình bàn với nhau, không làm thay đổi quyền tài sản.
Dời bàn thờ sang nhà người nhận cần chú ý gì?
Phần nghi lễ khi dời bàn thờ khác nhau theo vùng và theo lệ từng nhà, nên hỏi các cụ hoặc người hiểu lệ ở địa phương. Về phía gia đình, nên báo cho họ hàng biết nơi thờ mới để các ngày giỗ không ai đi nhầm chỗ.
Nhờ hàng xóm thắp hương cho nhà cũ có được không?
Nhiều nhà vẫn làm vậy khi không có họ hàng ở gần. Nên nói rõ phần việc, có quà cảm ơn hoặc khoản bồi dưỡng, và về thăm định kỳ. Về lâu dài, nên tính phương án chuyển cho người trong gia đình.
Gửi bài vị cha mẹ vào nhà thờ họ có được không?
Tuỳ lệ của từng họ. Có họ chỉ thờ các đời tổ, có họ nhận thờ cả những nhánh không còn người giữ. Hỏi trưởng họ và ban liên lạc họ để biết điều kiện và phần đóng góp nếu có.