Chuyển mộ là đưa phần mộ của người thân từ nơi đang an táng sang một nghĩa trang khác, thường là về quê hoặc về gần nơi con cháu đang sống. Việc này gồm ba phần: làm thủ tục ở nghĩa trang nơi đi, xin chỗ ở nghĩa trang nơi đến, và vận chuyển hài cốt hoặc tro cốt đúng cách. Mộ chưa cải táng thì thường phải cải táng trước khi đưa đi.
Bài viết theo góc một gia đình chuyển một hoặc vài ngôi mộ. Việc cả họ đưa mộ về khu mộ chung và việc di dời theo yêu cầu của Nhà nước khi thu hồi đất có bài riêng. Thủ tục cụ thể khác nhau giữa các địa phương và có thể thay đổi, nên mọi danh sách dưới đây chỉ là khung để gia đình đi hỏi cho đủ.
Những trường hợp gia đình thường chuyển mộ
Lý do chuyển mộ rất đời thường. Biết rõ lý do của nhà mình giúp anh em bàn bạc dễ hơn và chọn nơi đến hợp lý hơn.
- Cha mẹ mất khi đang sống ở thành phố, được chôn ở nghĩa trang gần đó; nay con cháu muốn đưa về nằm cạnh ông bà ở quê.
- Ngược lại, con cháu đã chuyển hết vào thành phố, mộ ở quê không ai trông, gia đình muốn đưa về gần để tiện thăm viếng.
- Hai vợ chồng mất ở hai nơi khác nhau, con cháu muốn đưa về nằm cạnh nhau.
- Mộ đang ở nghĩa địa cũ trũng, hay ngập, sạt lở; gia đình muốn chuyển sang chỗ cao ráo hơn.
- Nghĩa trang nơi đi có thông báo đóng cửa, chỉnh trang, hoặc hết hạn sử dụng phần mộ theo hợp đồng.
- Gia đình muốn hoả táng phần hài cốt và gửi tro cốt về chùa, nhà lưu tro cốt gần nhà.
Người đã khuất có dặn lại muốn nằm ở đâu thì đó là căn cứ đầu tiên. Khi không có lời dặn, các con nên cùng quyết, tránh để một người tự làm rồi báo sau.
Nơi đi: hỏi ban quản lý nghĩa trang hoặc chính quyền địa phương
Với nghĩa trang có ban quản lý, gia đình đến văn phòng nghĩa trang, mang theo giấy tờ phần mộ và giấy tờ tuỳ thân, hỏi thủ tục đưa mộ ra. Những câu nên hỏi: cần đơn theo mẫu không, ai được đứng đơn, có cần xác nhận của các con khác không, có thời gian chờ không, có phí gì, có quy định giờ bốc mộ và đội làm không, phần đất mộ cũ sau khi chuyển đi xử lý ra sao.
Với nghĩa địa làng chưa có ban quản lý, đầu mối thường là trưởng thôn, người được giao trông nghĩa địa, và uỷ ban xã, phường. Nhiều nơi chỉ cần báo; có nơi cần giấy xác nhận để mang theo khi vận chuyển. Hỏi rõ để không bị dừng giữa đường vì thiếu một tờ giấy.
Nếu mộ đã cải táng, việc ở nơi đi chủ yếu là mở mộ, lấy tiểu và hoàn trả mặt bằng. Nếu mộ mới hung táng, gia đình phải làm cải táng theo đủ các bước và chờ đủ thời gian tối thiểu theo hướng dẫn vệ sinh; không vì muốn chuyển sớm mà làm khi chưa đủ.
Nơi đến: xin chỗ trước khi đưa mộ đi
Sai lầm hay gặp là bốc mộ xong mới đi tìm chỗ chôn. Chỗ ở nơi đến phải được chốt trước: nghĩa trang nào, khu nào, ô nào, có giấy tờ giao đất hoặc hợp đồng sử dụng phần mộ chưa. Nghĩa trang ở quê có thể chỉ cần ý kiến của thôn và họ; nghĩa trang đô thị thường cần hợp đồng, phí, và có quy định về kích thước mộ cát táng.
Nếu đưa về khu mộ dòng họ, cần ý kiến của trưởng họ hoặc ban quản lý khu mộ họ về vị trí, để không đặt nhầm chỗ đã dành cho chi khác. Nếu đưa về nằm cạnh ông bà trong một khu đất của gia đình, nên hỏi chính quyền xã, phường xem khu đó có còn được phép chôn mới không, vì nhiều nơi đã hạn chế chôn ngoài nghĩa trang quy hoạch.
Chuẩn bị sẵn chỗ: đào huyệt cát táng hoặc xây sẵn phần mộ trước ngày đưa về, để tiểu tới là đặt được ngay. Đặt tiểu trong nhà nhiều ngày chờ chỗ là điều nhiều gia đình muốn tránh, cả vì tập quán lẫn vì vệ sinh.
Giấy tờ gia đình thường được hỏi
Danh sách dưới đây là những giấy tờ hay được hỏi trong thực tế; nơi cụ thể có thể yêu cầu ít hơn hoặc nhiều hơn. Mang cả bản gốc lẫn bản sao để tiện đối chiếu.
| Giấy tờ | Để làm gì | Ghi chú |
|---|---|---|
| Giấy tờ khai tử của người mất (bản sao hoặc trích lục) | Chứng minh người nằm dưới mộ là ai | Mất giấy thì hỏi nơi đã đăng ký khai tử để xin trích lục |
| Giấy tờ phần mộ ở nơi đi (hợp đồng, sổ, biên lai) | Chứng minh gia đình là người có quyền với phần mộ | Mộ ở nghĩa địa làng có thể không có |
| Đơn đề nghị chuyển mộ | Thủ tục với ban quản lý nghĩa trang nơi đi | Có nơi có mẫu, có nơi viết tay |
| Giấy tờ tuỳ thân của người đứng đơn | Xác định người đại diện gia đình | Có nơi hỏi thêm sự đồng ý của các con khác |
| Giấy tiếp nhận hoặc hợp đồng phần mộ ở nơi đến | Chứng minh đã có chỗ an táng mới | Nên có trước ngày bốc mộ |
| Giấy xác nhận để mang theo khi vận chuyển | Xuất trình khi cần trên đường | Hỏi nơi đi có cấp không |
| Giấy chứng nhận hoả táng (nếu chuyển tro cốt) | Chứng minh nguồn gốc tro cốt | Cơ sở hoả táng cấp sau khi hoả táng |
Khi nhiều anh chị em cùng có quyền với phần mộ, một văn bản ngắn có chữ ký đồng ý của các con giúp thủ tục nhanh hơn và tránh rắc rối nếu sau này có người không đồng tình.
Vận chuyển hài cốt đi xa
Tiểu kín, chắc. Hài cốt sau cải táng đặt trong tiểu có nắp gắn kín, bọc thêm vải hoặc đặt trong thùng có lót để tránh va đập. Đường xa thì kiểm tra lại nắp trước khi đi.
Phương tiện riêng. Phần lớn gia đình thuê xe riêng hoặc dùng xe của gia đình. Xe khách, xe chở hàng chung thường không nhận, và chở trên xe chung cũng không hợp tình cảm. Một số đơn vị dịch vụ tang lễ có xe chuyên dụng.
Mang theo giấy tờ. Đi qua nhiều tỉnh, mang theo bộ giấy tờ ở trên trong một túi riêng, để người ngồi cạnh tiểu giữ.
Đi máy bay hoặc đi ra nước ngoài. Hãng bay và nước đến có quy định riêng, thường chặt hơn nhiều. Gia đình hỏi trực tiếp hãng và cơ quan lãnh sự trước khi lên kế hoạch; với hài cốt, nhiều nhà chọn hoả táng rồi mang tro cốt cho đơn giản hơn.
Có người đi cùng. Ít nhất một con cháu đi cùng xe từ nơi đi tới nơi đến. Nhiều nhà có tập quán thắp hương khi xuất phát và khi tới nơi; phần đó theo lệ nhà mình.
Chuyển tro cốt thì nhẹ hơn, nhưng vẫn cần thủ tục
Tro cốt sau hoả táng đựng trong hũ hoặc hộp kín, nhẹ, dễ mang theo. Việc chuyển tro cốt từ một ngôi chùa hay nhà lưu tro cốt này sang nơi khác thường đơn giản hơn chuyển hài cốt: gia đình báo nơi đang gửi, làm thủ tục nhận lại theo quy định của nơi đó, mang theo giấy chứng nhận hoả táng, rồi làm thủ tục gửi ở nơi mới.
Khi đi máy bay trong nước, hãng bay thường có quy định riêng về tro cốt trong hành lý xách tay hay ký gửi, giấy tờ phải mang theo. Quy định có thể thay đổi, nên gia đình hỏi trực tiếp hãng trước ngày bay, không dựa vào lời kể của người khác.
Với nhiều nhà, việc chuyển tro cốt đi kèm câu hỏi: gửi tiếp ở chùa, đặt ở nhà, hay chôn hũ tro vào khu mộ của gia đình, dòng họ. Mỗi lựa chọn có ưu và nhược riêng; quan trọng là cả nhà đồng thuận và ghi lại nơi đặt mới.
Ghi lại sau khi chuyển
Mỗi lần chuyển mộ là một lần thông tin cũ dễ bị mất. Những việc nên làm ngay trong tuần đầu:
- Ghi vào sổ mộ của gia đình: nơi an táng cũ, nơi an táng mới, ngày chuyển, ai đứng ra.
- Báo người giữ gia phả để sửa dòng nơi an táng của người đó.
- Chụp ảnh mộ mới và lối vào, gửi cho tất cả anh chị em.
- Cất giữ giấy tờ ở nơi đến cùng chỗ với các giấy tờ phần mộ khác.
- Hỏi nghĩa trang nơi đi đã xoá tên khỏi sổ chưa, tránh sau này bị nhắc phí duy trì phần mộ cũ.
- Báo cho họ hàng gần biết để mùa tảo mộ không ai đi nhầm về chỗ cũ.
Nếu ngôi mộ cũ có bia đá, nhiều gia đình xin mang bia về đặt cạnh mộ mới hoặc cất ở nhà thờ họ, vì đó là dấu vết duy nhất của chỗ an táng đầu tiên. Hỏi nghĩa trang nơi đi xem có được mang bia ra không trước khi đập bỏ.
Chi phí chuyển mộ: những yếu tố làm số tiền chênh nhau
Mộ đã cát táng hay chưa. Mộ chưa cải táng phải thêm công bốc, rửa, tiểu mới; mộ đã cát táng chỉ cần mở lấy tiểu. Đây là khác biệt lớn nhất.
Khoảng cách và phương tiện. Chuyển trong cùng xã khác hẳn chuyển từ Thành phố Hồ Chí Minh ra Nghệ An. Xe riêng đường dài, phí cầu đường, người đi cùng, chỗ nghỉ dọc đường đều cộng vào.
Phí ở hai nghĩa trang. Nơi đi có thể có phí dịch vụ bốc mộ; nơi đến có phí sử dụng phần mộ, phí duy trì hằng năm. Mỗi nghĩa trang một biểu phí, gia đình xin bảng phí bằng văn bản.
Xây mộ mới. Mộ đất đơn giản hay mộ xây đá, có lư hương, bia hay không, quyết định phần lớn chi phí ở nơi đến.
Ví dụ giả định để ước tính. Một gia đình lập bảng năm dòng: công bốc và tiểu, xe, phí nơi đi, phí nơi đến, xây mộ mới; mỗi dòng hỏi hai nơi báo giá rồi cộng lại, thêm một khoản dự phòng. Cách tính đơn giản như vậy giúp anh em chia phần rõ ràng trước khi bắt đầu.
Câu hỏi thường gặp
Mộ mới chôn được một năm có chuyển được không?
Thường là chưa, vì cần đủ thời gian tối thiểu theo hướng dẫn vệ sinh trước khi cải táng. Trường hợp đặc biệt như thu hồi đất có quy định riêng. Gia đình nên hỏi nghĩa trang và trạm y tế xã, phường để biết mốc thời gian đang áp dụng.
Ai được đứng đơn chuyển mộ?
Thường là con, vợ hoặc chồng của người mất, hoặc người được gia đình cử. Nhiều nghĩa trang hỏi thêm sự đồng ý của các con khác. Một văn bản đồng ý có chữ ký của anh chị em giúp tránh rắc rối về sau.
Chở tiểu trên xe gia đình có được không?
Nhiều gia đình vẫn làm như vậy với tiểu đã gắn kín và giấy tờ đầy đủ. Một số nơi có thể có yêu cầu riêng về vận chuyển; gia đình hỏi nơi đi khi làm thủ tục để biết có cần giấy xác nhận mang theo không.
Chuyển mộ có phải làm lễ không?
Phần lớn gia đình thắp hương ở mộ cũ trước khi bốc và ở mộ mới sau khi đặt. Lễ lớn hay nhỏ theo lệ từng nhà, từng họ. Bài không đưa văn khấn; gia đình hỏi các cụ trong họ hoặc theo sách nhà mình vẫn dùng.
Phần đất mộ cũ sau khi chuyển thuộc về ai?
Tuỳ nghĩa trang. Ở nghĩa trang có ban quản lý, phần mộ thường trở lại cho nghĩa trang quản lý. Ở nghĩa địa làng hoặc đất gia đình thì theo quy định của địa phương và giấy tờ đất. Gia đình nên hỏi rõ trước khi chuyển.