Dâu trưởng là vợ của người con trai trưởng. Theo tập quán nhiều nơi, khi người con trưởng giữ hương khói thì phần lớn việc cụ thể, từ nhớ ngày giỗ, đi chợ, nấu cỗ đến tiếp khách, lại do người dâu trưởng đảm nhận. Pháp luật không đặt cho dâu trưởng nghĩa vụ thờ cúng nào, còn tập quán thì đặt rất nhiều kỳ vọng.
Khoảng cách giữa hai điều đó là nguồn của không ít mệt mỏi và hiểu lầm trong gia đình. Bài này liệt kê những việc dâu trưởng hay gánh, vị trí của dâu trưởng theo tập quán và theo luật, những áp lực thường gặp, cách chia lại việc cho công bằng, và chuyện dâu trưởng khi chồng mất sớm. Mục đích không phải để so bì, mà để cả nhà nhìn thấy phần việc vô hình và cùng chia nó.
Vì sao việc thờ cúng hay rơi vào tay người dâu trưởng
Trong mô hình gia đình nhiều thế hệ ngày trước, con trai trưởng thường ở với cha mẹ, vợ của người con trưởng về sống chung và dần nhận lại việc bếp núc, giỗ chạp từ mẹ chồng. Đến khi mẹ chồng già yếu hoặc mất, dâu trưởng thành người nắm toàn bộ lịch giỗ, biết mâm nào cúng ngày nào, nhà nào trong họ cần mời. Việc ấy được truyền theo lối "mẹ chồng chỉ, nàng dâu làm" chứ ít khi được nói thành lời.
Một phần lý do khác nằm ở cách chia việc theo giới trong xã hội cũ: đàn ông đứng ra thắp hương, khấn vái, tiếp các cụ; phụ nữ lo phần chuẩn bị. Danh nghĩa giữ hương khói thuộc về người con trưởng, còn công việc giữ hương khói, nếu đếm bằng giờ, phần lớn thuộc về người vợ.
Ngày nay mô hình đó đã thay đổi nhiều, nhưng kỳ vọng thì đổi chậm hơn. Nhiều người dâu trưởng đi làm cả ngày như chồng, ở chung cư xa quê, vẫn được mặc định là người lo giỗ cho cả họ. Hiểu được gốc của kỳ vọng giúp cả nhà bớt trách nhau, và bắt đầu nói về cách chia lại.
Những việc dâu trưởng thường đảm nhận
Danh sách dưới đây ghép từ những việc thường gặp ở nhiều gia đình. Không nhà nào giống nhà nào, nhưng nhìn vào danh sách, phần lớn các anh chị em chồng sẽ thấy có nhiều việc mình chưa từng để ý.
- Nhớ và nhắc ngày giỗ theo âm lịch của nhiều đời, báo trước cho anh chị em, họ hàng.
- Lên thực đơn, đi chợ, chuẩn bị lễ vật và cỗ cho các ngày giỗ, Tết, rằm.
- Nấu nướng, bày lễ, dọn dẹp trước và sau giỗ, nhiều khi từ tối hôm trước tới tối hôm sau.
- Tiếp khách: chào hỏi các cụ, sắp chỗ ngồi, lo cho trẻ con trong họ.
- Lau dọn bàn thờ, thay hoa, thắp hương thường ngày khi chồng đi vắng.
- Giữ sổ ghi các khoản đi lại, phong bì, quà biếu trong họ để đáp lễ cho đúng.
- Ứng tiền trước cho giỗ, rồi tự cân đối nếu anh chị em góp chậm hoặc không góp.
- Trông nom, chăm sóc cha mẹ chồng lúc già yếu, việc thường đi liền với giữ bàn thờ.
Phần lớn những việc này không có tên trong các cuộc bàn bạc về "ai giữ hương khói". Đó là lý do nhiều người dâu trưởng thấy mệt mà không biết nói từ đâu.
Dâu trưởng theo tập quán và theo pháp luật
Theo tập quán, con dâu khi về nhà chồng được coi là người trong nhà, có tên trong gia phả bên chồng ở nhiều họ, có phần trong các việc hiếu hỉ. Dâu trưởng được nể trọng, nhất là trong các họ đông người, và tiếng nói của dâu trưởng về chuyện giỗ chạp thường có trọng lượng thật.
Theo pháp luật, mọi chuyện khác hẳn. Con dâu không thuộc hàng thừa kế theo pháp luật của cha mẹ chồng; hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, chồng, cha mẹ và con của người mất. Nghĩa là nếu cha mẹ chồng không lập di chúc, người dâu trưởng dù đã chăm cha mẹ chồng và giữ bàn thờ hàng chục năm cũng không tự động được hưởng phần nào; phần đó đi qua chồng của mình. Pháp luật cũng không đặt cho con dâu nghĩa vụ thờ cúng cha mẹ chồng.
Biết điều này không phải để tính toán, mà để cả nhà hiểu vì sao cần ghi nhận công sức của dâu trưởng bằng những cách rõ ràng: cha mẹ chồng có thể nhắc tới trong di chúc, anh chị em có thể thống nhất phần cảm ơn khi chia tài sản. Muốn làm đúng hình thức, nên hỏi phòng công chứng hoặc luật sư và kiểm văn bản pháp luật hiện hành.
Những áp lực hay gặp
Bị so với mẹ chồng. Mâm cỗ "không giống mẹ làm", món này "nhà mình không nấu thế". Người dâu trưởng phải học lại cả một nếp bếp, thường là không ai dạy bài bản.
Danh không đi cùng quyền. Dâu trưởng làm hết, nhưng mọi quyết định về giỗ, về tiền, về sửa mộ lại do chồng và các anh em chồng bàn. Người làm nhiều nhất có khi biết sau cùng.
Tiền giỗ không minh bạch. Anh chị em góp khi nhớ, khi quên; dâu trưởng ứng trước rồi ngại đòi. Lâu dần thành ấm ức không nói ra.
Kẹt giữa hai bên nội ngoại. Ngày giỗ bên chồng trùng ngày giỗ bên nhà mình, hoặc cha mẹ đẻ không có con trai, dâu trưởng phải chọn và thường chọn bên chồng trong im lặng.
Công việc riêng. Người dâu trưởng đi làm toàn thời gian khó xin nghỉ hai ngày cho mỗi lần giỗ. Nếu nhà có năm, sáu ngày giỗ mỗi năm, phần nghỉ phép gần như dành hết cho việc nhà chồng.
Chia lại việc cho công bằng: ai có thể làm gì
Bảng dưới gợi ý cách tách các việc mà dâu trưởng thường gánh để anh chị em chồng, các con lớn cùng nhận. Mỗi nhà điều chỉnh theo chỗ ở và sức của từng người.
| Việc | Thường ai làm | Có thể chia thế nào |
|---|---|---|
| Nhớ và báo ngày giỗ | Dâu trưởng | Một người em chồng làm đầu mối, đặt nhắc trong nhóm gia đình |
| Chi phí giỗ | Dâu trưởng ứng trước | Quỹ giỗ chung có sổ, góp đầu năm |
| Đi chợ, chuẩn bị lễ | Dâu trưởng | Các chị em gái, em dâu chia món; đặt sẵn một phần |
| Nấu cỗ | Dâu trưởng và vài người giúp | Mỗi nhà phụ trách một hai món, mang tới |
| Tiếp khách, dọn dẹp | Dâu trưởng | Các anh em trai, các con lớn nhận phần dọn và tiếp |
| Thắp hương thường ngày | Dâu trưởng khi chồng vắng | Chồng và các con thay nhau; không mặc định một người |
| Chăm cha mẹ già | Dâu trưởng | Lịch thăm nom, chi phí chia đều giữa các con |
Điều quan trọng nhất trong bảng không phải các ô, mà là việc người con trưởng tự đứng ra đề nghị chia. Khi người dâu tự nói, dễ bị hiểu là kêu ca; khi người chồng nói, anh chị em thường nghe hơn.
Gợi ý cho buổi nói chuyện chia việc đầu tiên
Nhiều người dâu trưởng biết mình quá tải nhưng không biết mở lời thế nào cho khỏi thành chuyện mất lòng. Trình tự dưới đây giúp cuộc nói chuyện đi vào việc thay vì đi vào trách móc.
- Vợ chồng nói riêng với nhau trước: liệt kê các ngày giỗ trong năm, mỗi lần mất bao nhiêu thời gian, ai đang làm phần nào.
- Người chồng, tức người con trưởng, chủ động gặp hoặc gọi cho các anh chị em, nói rằng mình muốn cả nhà cùng lo cho chu đáo hơn.
- Chọn thời điểm bình thường để bàn, ví dụ một bữa cơm cuối tuần, tránh bàn ngay giữa ngày giỗ khi ai cũng mệt.
- Đưa ra bảng việc cụ thể và hỏi mỗi người muốn nhận phần nào, thay vì giao sẵn.
- Thống nhất chuyện tiền: góp quỹ hay chia theo lượt, ai giữ sổ.
- Thử cách chia mới trong một năm, cuối năm ngồi lại xem chỗ nào chưa ổn.
Nếu cha mẹ chồng còn, nhờ cha mẹ nói một câu ghi nhận công sức của dâu trưởng trước mặt các con thường có tác dụng hơn mọi lời giải thích.
Dâu trưởng và việc thờ cúng cha mẹ đẻ của chính mình
Một người dâu trưởng cũng là con gái của một gia đình khác. Khi cha mẹ đẻ mất, nhất là trong nhà không có con trai hoặc anh em trai ở xa, người dâu trưởng có thể muốn đứng ra thờ cúng cha mẹ mình. Đây là mong muốn chính đáng và pháp luật không ngăn cản.
Khó khăn thường nằm ở thời gian và ở sự đồng thuận của nhà chồng, nhất là khi người dâu đã giữ bàn thờ bên chồng. Nhiều gia đình giải quyết bằng cách để người dâu lo các ngày giỗ chính của cha mẹ đẻ tại nhà anh chị em ruột, hoặc thờ cha mẹ đẻ tại nhà mình theo cách hai bên thống nhất. Bài riêng về con gái thờ cúng cha mẹ trên trang này đi sâu hơn vào phần bàn bạc với nhà chồng.
Điều đáng nhấn mạnh: người dâu chăm lo giỗ chạp cho nhà chồng nhiều năm thì cũng xứng đáng được nhà chồng ủng hộ khi lo cho cha mẹ đẻ. Sự có đi có lại ấy giữ cho gia đình hai bên gắn bó hơn, và các con nhìn vào cũng học được cách đối xử công bằng.
Dâu trưởng khi chồng mất sớm
Có những người dâu trưởng mất chồng khi con còn nhỏ, rồi một mình nuôi con và giữ bàn thờ nhà chồng suốt nhiều năm, chờ đến khi người con trai, tức cháu đích tôn, đủ lớn. Đây là hình ảnh quen thuộc trong nhiều gia đình Việt và thường được họ hàng kính trọng.
Cũng có người dâu trưởng sau thời gian để tang muốn tái hôn, hoặc muốn đưa con về sống gần nhà mình. Đó là quyền của họ. Gia đình nhà chồng có thể bàn chuyện ai giữ bàn thờ, nhưng không nên coi việc tái hôn là "bỏ" nhà chồng hay gây sức ép để giữ người ở lại. Con của họ vẫn là cháu nội, vẫn có quyền với gia đình bên nội theo pháp luật.
Cách nhiều nhà làm là cùng ngồi lại: người dâu có muốn tiếp tục giữ bàn thờ không, nếu không thì chuyển cho ai, các cháu sẽ về giỗ thế nào, quan hệ giữa các cháu và họ nội được giữ ra sao. Nói thẳng, có người lớn trong họ đứng giữa, thường tránh được những tổn thương kéo dài nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Con dâu trưởng có bắt buộc phải lo giỗ nhà chồng không?
Pháp luật không đặt nghĩa vụ đó. Đây là kỳ vọng theo tập quán, và mức độ khác nhau giữa các gia đình. Việc lo giỗ nên được bàn và chia giữa người con trưởng, anh chị em và các thành viên khác, không mặc định cho một người.
Dâu trưởng chăm bố mẹ chồng nhiều năm có được hưởng thừa kế không?
Theo luật thừa kế, con dâu không thuộc hàng thừa kế theo pháp luật của bố mẹ chồng. Muốn ghi nhận phần của người dâu, bố mẹ chồng cần lập di chúc hợp lệ. Hỏi phòng công chứng hoặc luật sư để làm đúng hình thức.
Ngày giỗ bên chồng trùng ngày giỗ bên ngoại thì dâu trưởng nên làm sao?
Nhiều nhà xử lý bằng cách làm giỗ bên này vào buổi trưa, bên kia vào buổi tối, hoặc lùi một bên một hai ngày nếu lệ nhà đó cho phép. Quan trọng là vợ chồng bàn trước với cả hai bên, không để người dâu tự xoay.
Em dâu có nên giúp chị dâu trưởng trong ngày giỗ không?
Nên, và nên được thống nhất từ trước thay vì chỉ đến phụ khi rảnh. Mỗi nhà phụ trách một phần cố định, như vài món cỗ hay việc dọn dẹp, giúp chị dâu trưởng nhẹ gánh và ngày giỗ trở thành việc chung thật sự.
Dâu trưởng theo tôn giáo khác nhà chồng thì có giữ bàn thờ được không?
Tuỳ người dâu và tuỳ gia đình. Có người vẫn giữ phần chuẩn bị, để chồng hoặc người khác thắp hương; có người không tham gia nghi lễ nhưng góp phần khác. Tôn trọng niềm tin của nhau và bàn rõ phần việc là cách làm ít va chạm nhất.
Làm sao để chồng hiểu dâu trưởng đang quá tải?
Thay vì nói chung chung, có thể ghi ra danh sách những việc đã làm trong một năm giỗ chạp kèm thời gian bỏ ra. Nhìn thấy cụ thể, nhiều người chồng mới nhận ra phần việc vô hình và chủ động đứng ra chia với anh chị em.