Giám định ADN hài cốt liệt sĩ là so ADN tách từ xương, răng của một ngôi mộ chưa rõ danh tính với ADN của thân nhân còn sống để xem có quan hệ huyết thống hay không. Thân nhân cùng dòng mẹ với liệt sĩ (mẹ, anh chị em cùng mẹ, con của chị em gái, anh chị em của mẹ) thường là người cho mẫu quan trọng nhất, vì ADN ty thể bền hơn trong hài cốt lâu năm và truyền nguyên vẹn theo dòng mẹ.
Ở Việt Nam, việc giám định ADN để xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin được nhà nước tổ chức thành chương trình riêng, với các cơ quan chuyên môn được giao nhiệm vụ. Bài giải thích bằng lời dễ hiểu vì sao phải lấy mẫu của người này mà không phải người kia, quy trình đi qua những bước nào, và vì sao nhiều gia đình phải chờ lâu. Chi tiết thủ tục cụ thể có thể thay đổi; hãy hỏi cơ quan phụ trách người có công nơi bạn sống để được hướng dẫn theo quy định hiện hành.
ADN trong hài cốt lâu năm: vì sao khó
ADN là phân tử mang thông tin di truyền, có trong hầu hết tế bào của cơ thể. Khi người mất, ADN bắt đầu bị phân huỷ. Trong đất ẩm, nóng, chua như nhiều vùng chiến trường cũ ở Việt Nam, quá trình này diễn ra nhanh, nên sau vài chục năm, phần ADN còn lại trong hài cốt thường rất ít và bị đứt gãy thành đoạn ngắn.
Vì vậy phòng thí nghiệm thường chọn lấy mẫu ở những phần cứng, đặc, được che chắn tốt như răng và một số đoạn xương đặc, nơi ADN có cơ hội tồn tại lâu hơn. Mẫu được làm sạch bề mặt, nghiền, rồi tách chiết ADN trong điều kiện chống nhiễm bẩn nghiêm ngặt, vì chỉ một chút ADN của người làm xét nghiệm lẫn vào cũng có thể làm sai kết quả.
Không phải mẫu nào cũng tách được ADN đủ để phân tích. Có hài cốt chỉ còn rất ít, đã bị đốt cháy, hoặc nằm trong điều kiện quá khắc nghiệt. Đây là lý do khách quan khiến một số trường hợp không có kết quả, dù gia đình đã cho mẫu đầy đủ. Hiểu điều này giúp gia đình chuẩn bị tinh thần, thay vì nghĩ rằng có ai đó làm sai.
Ba loại ADN và người thân phù hợp để so sánh
Mỗi loại ADN truyền qua các thế hệ theo một cách khác nhau, nên người cho mẫu phù hợp cũng khác nhau. Bảng dưới đây giản lược để gia đình dễ hình dung; phòng giám định sẽ quyết định cụ thể:
| Loại ADN | Truyền theo cách nào | Thân nhân phù hợp cho mẫu | Điểm cần biết |
|---|---|---|---|
| ADN ty thể | Mẹ truyền cho tất cả con, chỉ con gái truyền tiếp xuống đời sau | Mẹ liệt sĩ, anh chị em cùng mẹ, con của chị em gái, anh chị em của mẹ, con của dì | Bền hơn trong hài cốt cũ; nhưng nhiều người không họ hàng vẫn có thể chung một kiểu |
| ADN nhiễm sắc thể Y | Cha truyền cho con trai, nguyên vẹn qua dòng nam | Anh em trai cùng cha, con trai của anh em trai, chú bác ruột và con trai của họ | Chỉ dùng được khi liệt sĩ là nam; người cùng dòng nam xa cũng có thể chung kiểu |
| ADN nhân (các điểm đặc trưng) | Mỗi người nhận một nửa từ cha, một nửa từ mẹ | Cha mẹ, con ruột của liệt sĩ | Cho kết luận mạnh nhất nhưng khó tách đủ từ hài cốt rất cũ |
Vì ADN ty thể và nhiễm sắc thể Y có thể trùng giữa những người không phải họ hàng gần, kết quả giám định thường được đọc cùng với hồ sơ: liệt sĩ hy sinh ở đâu, hài cốt quy tập từ đâu, trong nghĩa trang có những ai cùng đơn vị. Đây là lý do gia đình cần cung cấp thông tin hồ sơ đầy đủ, không chỉ cho mẫu.
Ai nên cho mẫu trong gia đình
Ưu tiên người cùng dòng mẹ còn sống. Nếu mẹ liệt sĩ còn sống, mẫu của mẹ là quý nhất. Nếu không, anh chị em ruột cùng mẹ, rồi đến con của chị em gái, con của dì, anh chị em của mẹ. Chú ý rằng con của anh em trai không mang ADN ty thể của dòng này.
Thêm người cùng dòng cha nếu liệt sĩ là nam. Anh em trai cùng cha, con trai của anh em trai, chú bác ruột. Mẫu dòng cha bổ sung thêm một hướng so sánh, giúp kết luận chắc hơn.
Con ruột nếu có. Liệt sĩ có con thì mẫu của con giúp so ADN nhân khi hài cốt còn đủ ADN để phân tích.
Người lớn tuổi nên cho mẫu sớm. Nhiều gia đình chần chừ rồi lỡ mất cơ hội khi người thân cùng dòng mẹ qua đời. Mẫu đã lưu có thể được dùng lâu dài trong cơ sở dữ liệu, kể cả khi chưa tìm thấy hài cốt nghi là của liệt sĩ.
Ghi rõ quan hệ. Khi đăng ký, khai chính xác quan hệ của người cho mẫu với liệt sĩ, đặc biệt là cùng mẹ hay khác mẹ. Một sai sót ở đây có thể dẫn tới so sánh vô ích.
Vẽ sơ đồ dòng mẹ, dòng cha trước khi đăng ký
Trước khi đến cơ quan, gia đình nên ngồi lại vẽ một sơ đồ đơn giản trên giấy: liệt sĩ ở giữa, phía trên là cha mẹ, ông bà ngoại, ông bà nội; hai bên là anh chị em ruột, ghi rõ cùng mẹ hay khác mẹ; phía dưới là con cái nếu có, và con của các anh chị em. Bên cạnh mỗi người, ghi còn sống hay đã mất, đang ở đâu, năm sinh. Chỉ mất một buổi, nhưng sơ đồ này giúp cán bộ và phòng giám định nhìn ngay ra ai là người cho mẫu phù hợp nhất.
Ví dụ giả định: một liệt sĩ có mẹ đã mất, hai anh trai cùng cha khác mẹ, một chị gái cùng mẹ đã mất và để lại hai người con. Nhìn sơ đồ, có thể thấy hai người con của chị gái mang ADN ty thể của dòng mẹ liệt sĩ, còn hai anh trai thì mang nhiễm sắc thể Y của dòng cha. Gia đình như vậy nên đăng ký cả hai nhóm người cho mẫu, thay vì chỉ đưa người anh lớn tuổi nhất như thói quen nhiều nơi.
Sơ đồ cũng giúp phát hiện những người đang ở xa mà gia đình có thể quên: một người dì lấy chồng ở tỉnh khác, một người em họ đi làm ở nước ngoài. Liên lạc với họ sớm, giải thích lý do, để khi cần họ sẵn sàng cho mẫu. Cất sơ đồ cùng hồ sơ liệt sĩ trong sổ gia đình; nó cũng là một trang phả đồ nhỏ của chi nhà bạn.
Quy trình thường gặp, nhìn từ phía gia đình
Từ góc gia đình, quy trình giám định qua kênh nhà nước thường gồm những bước sau; tên gọi cơ quan và giấy tờ cụ thể có thể khác nhau theo thời điểm:
- Gia đình hỏi uỷ ban xã, phường hoặc cơ quan phụ trách người có công cấp tỉnh về việc đề nghị giám định, chuẩn bị giấy tờ về liệt sĩ và quan hệ thân nhân.
- Cơ quan có thẩm quyền xem xét hồ sơ, xác định ngôi mộ nghi là của liệt sĩ nếu có, hoặc đưa thông tin vào danh sách chờ đối chiếu.
- Thân nhân được hướng dẫn lấy mẫu, thường là mẫu máu hoặc mẫu niêm mạc miệng, tại nơi được chỉ định, có ký biên bản.
- Mẫu hài cốt được lấy bởi đơn vị chuyên trách theo quy trình, không phải do gia đình tự lấy.
- Phòng giám định phân tích, so sánh và trả kết quả qua cơ quan có thẩm quyền.
- Khi kết quả xác định được danh tính, các cơ quan liên quan cập nhật thông tin mộ, và gia đình được thông báo, hướng dẫn các bước tiếp theo.
Gia đình nên giữ bản sao tất cả giấy tờ, ghi ngày lấy mẫu, nơi lấy mẫu, người tiếp nhận. Nếu chờ lâu chưa có tin, có thể hỏi lại qua đúng kênh đã nộp.
Vì sao phải chờ lâu, và nên hiểu kết quả thế nào
Số mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính rất lớn, trong khi mỗi mẫu hài cốt cần nhiều công đoạn và không phải lúc nào cũng thành công ngay. Phòng giám định phải xử lý theo kế hoạch, theo từng đợt, từng nghĩa trang. Vì vậy thời gian chờ có thể kéo dài, và gia đình nên được giải thích điều này ngay từ đầu.
Kết quả có thể là trùng khớp, không trùng khớp, hoặc chưa đủ dữ liệu để kết luận. Trường hợp không trùng khớp không có nghĩa liệt sĩ không ở nghĩa trang đó, chỉ có nghĩa ngôi mộ được so không phải. Trường hợp chưa đủ dữ liệu thường do mẫu hài cốt quá ít ADN; có khi phải lấy mẫu lại hoặc so thêm với người cho mẫu khác.
Khi có kết quả trùng khớp, đó là lúc xúc động. Nhiều gia đình dành thời gian tới nghĩa trang thắp hương, rồi mới bàn chuyện để lại hay đưa về. Việc di chuyển hài cốt, nếu có, cũng đi theo quy trình chính thức.
Xét nghiệm tự làm ở cơ sở tư nhân: những điều cần cân nhắc
Có những gia đình muốn tự làm xét nghiệm ở cơ sở tư nhân vì sốt ruột chờ đợi. Cần biết rằng việc lấy mẫu từ hài cốt liệt sĩ trong nghĩa trang phải được cơ quan có thẩm quyền cho phép và do đơn vị chuyên trách thực hiện; gia đình không được tự ý mở mộ, lấy xương. Một mẫu được lấy không đúng quy trình, không có biên bản, cũng khó được công nhận dù kết quả thế nào.
Nếu gia đình vẫn muốn tìm hiểu xét nghiệm tư nhân cho mục đích khác, chẳng hạn xác nhận quan hệ giữa những người còn sống, hãy chọn cơ sở được cấp phép, hỏi rõ phương pháp, độ tin cậy, cách bảo mật mẫu và dữ liệu, và giữ hoá đơn, biên bản. Tránh những lời quảng cáo kiểu tìm được mộ liệt sĩ nhanh, chắc chắn chính xác, vì chính phương pháp giám định cũng có giới hạn như đã nói ở trên.
Trong mọi trường hợp, kênh chính thức vẫn là nơi kết quả được ghi nhận vào hồ sơ liệt sĩ và cơ sở dữ liệu mộ. Những gì làm bên ngoài nên được thông báo lại cho cơ quan phụ trách người có công để họ hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Gia đình có phải trả tiền giám định ADN hài cốt liệt sĩ không?
Giám định trong chương trình của nhà nước dành cho hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin thường được tổ chức bằng kinh phí nhà nước. Gia đình hỏi cơ quan phụ trách người có công để biết cụ thể theo quy định hiện hành, và cảnh giác với ai đòi tiền để được ưu tiên giám định.
Mẹ và anh chị em ruột của liệt sĩ đều đã mất thì còn ai cho mẫu được?
Vẫn có thể tìm người cùng dòng mẹ xa hơn, như con của chị em gái, anh chị em của mẹ, con của các dì. Nếu liệt sĩ là nam, thêm người cùng dòng cha như cháu trai con anh em trai, chú bác và con trai của họ. Phòng giám định sẽ cho biết mẫu nào hữu ích.
Cho mẫu rồi mà chưa tìm thấy mộ thì mẫu có bị bỏ không?
Theo cách làm của các chương trình giám định, mẫu thân nhân và kết quả phân tích được lưu để đối chiếu dần với các mẫu hài cốt mới. Vì vậy cho mẫu sớm vẫn có ích ngay cả khi chưa có ngôi mộ nào nghi là của liệt sĩ. Hỏi nơi lấy mẫu về cách lưu và cách hỏi kết quả về sau.
Kết quả ADN ty thể trùng khớp có chắc chắn là người thân không?
Không tuyệt đối, vì những người không họ hàng gần vẫn có thể chung kiểu ADN ty thể. Kết quả được đọc cùng hồ sơ quy tập, đơn vị, nơi hy sinh và có khi thêm loại ADN khác. Khi các nguồn cùng chỉ về một hướng, kết luận mới chắc chắn.
Lấy mẫu thân nhân có đau hay ảnh hưởng sức khoẻ không?
Thường chỉ là lấy vài giọt máu hoặc quệt tăm bông vào má trong, nhanh và nhẹ nhàng, phù hợp cả với người cao tuổi. Nếu người cho mẫu đang ốm nặng, hỏi nơi lấy mẫu về cách thực hiện phù hợp hoặc lấy tại nhà theo hướng dẫn.
Gia đình ở nước ngoài có cho mẫu được không?
Có thể, nhưng thủ tục phức tạp hơn vì liên quan vận chuyển mẫu và xác minh quan hệ. Liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại hoặc nhờ người thân trong nước hỏi cơ quan phụ trách người có công về cách làm theo quy định hiện hành.