Họ chỉ còn vài nhà vẫn có thể giữ một ngày giỗ họ đủ ý: làm lễ dâng hương ở nhà người giữ thờ chung, một mâm lễ giản dị, một bữa cơm chung, một lời báo việc họ, và một cuốn sổ ghi lại những gì đã làm. Quy mô nhỏ không làm ngày giỗ kém ý nghĩa. Ngược lại, nhiều người kể giỗ họ ít người lại ấm hơn, vì ai cũng nói chuyện được với ai.
Bài này dành cho những họ nhỏ: họ mới tách ra lập nghiệp ở vùng khác vài đời, họ con cháu đã đi xa gần hết, họ không có nhà thờ riêng, hay chỉ còn một hai người lớn tuổi biết lệ. Những gợi ý dưới đây không thay lệ của họ bạn, chỉ là cách nhiều họ nhỏ đang làm.
Họ ít người thì giỗ họ còn cần không
Câu hỏi này hay đến từ người trẻ: họ chỉ có năm sáu nhà, ngày giỗ cha mẹ, ông bà đã làm riêng, vậy giỗ họ có thêm gì? Câu trả lời nằm ở chữ "chung". Giỗ cha mẹ là việc của một nhà; giỗ họ là lúc các nhà cùng một gốc ngồi với nhau, nhớ vị tổ chung, biết con cháu mỗi nhà giờ ra sao.
Với họ nhỏ, ngày giỗ họ còn là cơ hội duy nhất trong năm để một số việc được làm: cập nhật tên trẻ mới sinh, ghi ngày mất của người vừa qua đời, xem lại mộ tổ, bàn ai giữ thờ chung tiếp. Không có ngày đó, những việc này dễ trôi đi, và chỉ sau một hai đời, con cháu không còn biết mình thuộc họ nào, tổ ở đâu.
Giỗ họ của họ nhỏ cũng không cần giống giỗ của họ lớn. Không cần tế, không cần rạp, không cần cỗ vài chục mâm. Một buổi sáng, một mâm lễ, một bữa cơm là đủ. Điều quan trọng là có ngày cố định và có người nhớ để gọi mọi người về. Nhiều họ lớn hôm nay cũng từng bắt đầu như thế: vài anh em đi lập nghiệp ở vùng đất mới, mỗi năm gặp nhau một bữa nhớ cha ông, rồi qua vài đời con cháu đông lên mới dựng nhà thờ, lập phả. Giỗ họ nhỏ hôm nay có thể là gốc của một dòng họ lớn sau này.
Làm lễ ở đâu khi họ không có nhà thờ riêng
Nhà người giữ thờ chung. Cách phổ biến nhất: nhà người thuộc dòng trưởng hoặc người được họ giao giữ thờ tổ, có bàn thờ hoặc gian thờ chung. Nên có thoả thuận rõ trong họ rằng đó là chỗ thờ chung, để sau này không thành tranh chấp khi nhà ấy chia thừa kế.
Luân phiên giữa các nhà. Mỗi năm một nhà đăng cai, mang bát hương hoặc bài vị tổ, có khi chỉ là gia phả, sang nhà mình làm lễ. Cách này chia đều công sức, nhưng cần sổ ghi rõ năm nào nhà nào, và cần cẩn thận khi di chuyển đồ thờ.
Tại mộ tổ. Có họ không có chỗ thờ chung, chọn làm giỗ họ bằng một buổi thăm và dâng hương ở mộ tổ, rồi về nhà một người ăn cơm chung.
Ở thành phố, nơi đông con cháu nhất. Khi phần lớn con cháu đã lên thành phố, có họ tổ chức giỗ họ tại nhà một người ở thành phố, còn người ở quê thắp hương ở nhà thờ hoặc mộ tổ cùng giờ.
Mâm lễ và bữa cơm chung: làm gọn mà đủ
Với họ nhỏ, phần lễ và phần ăn có thể làm chung trong một mâm. Một vài cách giữ gọn mà không thấy thiếu:
- Một mâm lễ dâng tổ gồm xôi, gà hoặc thịt luộc, hoa quả, trầu cau, rượu, hương hoa; các nhà góp mỗi nhà một món.
- Sau lễ, mâm lễ được hạ xuống làm bữa cơm chung, thêm vài món mỗi nhà mang tới.
- Không cần thuê người nấu, không cần rạp; nếu đông hơn nhà chứa được thì ăn ở sân hoặc một quán quen gần đó.
- Mời cả các cụ thông gia, các con gái đã đi lấy chồng và các cháu ngoại, để buổi giỗ đông hơn và ấm hơn.
- Chi phí chia đều theo hộ hoặc lấy từ quỹ nhỏ của họ, ghi một trang sổ là xong.
Đừng ngại làm nhỏ. Một bữa cơm ngồi quanh một chiếu, nghe các cụ kể chuyện tổ, thường để lại ấn tượng lâu hơn cả một buổi lễ đông người mà mỗi người chỉ kịp chào nhau một câu.
Một buổi giỗ họ gọn: trình tự gợi ý
Trình tự dưới đây có thể làm xong trong một buổi sáng, phù hợp cho họ từ ba đến mười nhà.
- Người giữ thờ chung dọn bàn thờ, bày lễ từ sớm.
- Mọi người đến, người lớn tuổi nhất hoặc người giữ thờ đứng lễ, thắp hương, khấn hoặc đọc một lời báo ngắn với tổ.
- Các nhà lần lượt thắp hương, có thể theo thứ tự vai vế.
- Ngồi lại nghe báo việc họ: ai mới sinh, ai mới cưới, ai mất, mộ tổ thế nào, có việc gì cần chung tay.
- Ghi những thay đổi vào sổ của họ, hoặc vào bản gia phả đang giữ.
- Ăn cơm chung, nói chuyện, chụp một tấm ảnh cả họ.
- Trước khi về, chốt ai giữ thờ năm sau nếu họ luân phiên, và ngày giỗ năm sau theo âm lịch.
Một tấm ảnh cả họ chụp mỗi năm, cùng một góc, cùng một chỗ, sau mười năm sẽ là một tư liệu rất quý: thấy các cụ dần vắng, thấy các cháu lớn lên. Nhiều họ nhỏ đã giữ thói quen này.
Sổ của họ nhỏ: nên ghi những gì
Họ nhỏ không cần bộ hồ sơ dày như họ lớn, nhưng một cuốn sổ mỏng, hoặc một tệp chung trên điện thoại, giúp mọi việc khỏi phụ thuộc vào trí nhớ một người. Các mục nên có:
| Mục | Ghi gì | Ai ghi |
|---|---|---|
| Ngày giỗ họ | Ngày âm lịch, nơi làm lễ, ai đứng lễ năm nay | Người giữ thờ chung |
| Người về dự | Tên, nhà nào, số người; ai gửi lời vì không về được | Người trẻ được giao |
| Thay đổi trong họ | Trẻ mới sinh, người mới cưới, người mất, người chuyển nơi ở | Người giữ phả hoặc người ghi |
| Mộ tổ | Tình trạng mộ, việc đã làm, việc cần làm | Người ở gần mộ |
| Thu chi | Mỗi nhà góp bao nhiêu, chi vào đâu, còn lại bao nhiêu | Một người giữ, một người kiểm |
| Việc năm sau | Nhà đăng cai, việc chung cần làm | Người giữ thờ chung |
Sổ nên có ít nhất hai bản ở hai nhà, hoặc một bản chụp lại gửi mọi người. Cuốn sổ mỏng này, sau vài chục năm, chính là phần biên niên của dòng họ mà không cuốn sách nào có, và là nguồn để sau này con cháu viết gia phả nếu họ chưa có.
Những điều nhỏ giúp giỗ họ nhỏ bền qua nhiều năm
Giữ một ngày cố định. Họ nhỏ dễ bỏ giỗ vì "năm nay bận, để năm sau". Một ngày cố định theo âm lịch, ai cũng nhớ, khó bị trôi hơn một ngày mỗi năm bàn lại.
Có một người nhắc. Nên giao hẳn cho một người, thường là người trẻ, việc nhắc mọi nhà trước một tháng và trước một tuần. Không có người nhắc thì ai cũng nghĩ người khác đã nhắc.
Đừng để chi phí thành gánh. Giữ mâm lễ giản dị, chia đều. Khi một nhà phải bỏ ra quá nhiều, nhà đó sẽ ngại đăng cai, và giỗ họ dần thưa đi.
Cho trẻ con một việc. Thắp một nén hương, bưng một đĩa quả, chụp một tấm ảnh. Trẻ nhớ những ngày mình được làm gì đó, hơn là những ngày chỉ ngồi chờ người lớn.
Mời rộng hơn dòng cha. Con gái, rể, cháu ngoại, họ thông gia là những người làm buổi giỗ nhỏ đông vui hơn, và là những người có thể giữ nếp khi dòng nam trong họ thưa dần. Mời hay không là tuỳ họ, nhưng nhiều họ nhỏ đã thấy đây là cách giữ giỗ được lâu.
Khi người biết lệ chỉ còn một hai cụ
Họ nhỏ dễ rơi vào cảnh cả lệ họ chỉ nằm trong trí nhớ của một hai người lớn tuổi. Ngày giỗ họ là lúc nên tranh thủ hỏi và ghi lại: tổ là ai, quê gốc ở đâu, mộ ở đâu, xưa giỗ ngày nào, ai đứng lễ, khấn những gì, có những kiêng kỵ gì của họ.
Không cần một cuộc phỏng vấn bài bản. Một người trẻ ngồi cạnh, hỏi từng câu, ghi âm nếu cụ đồng ý, rồi chép lại thành văn bản là đủ. Nên hỏi cả những chuyện tưởng nhỏ: hồi trước đi giỗ họ thế nào, ai trong họ hay đến, nhà thờ cũ ra sao. Những chuyện này về sau là phần giúp con cháu thấy dòng họ là những con người thật.
Những gì ghi được nên gửi cho mọi nhà trong họ, không để ở một người. Nếu họ có gia phả, đưa phần này vào mục phả ký. Nếu chưa có, đây là trang đầu tiên của một cuốn phả sau này. Ghi lại khi các cụ còn khoẻ là việc không thể để sang năm sau.
Nối với con cháu ở xa và với họ lớn hơn
Họ nhỏ thường có nhiều người ở xa. Một nhóm liên lạc chung, một buổi gọi video trong lúc làm lễ, vài tấm ảnh gửi sau đó giúp người ở xa vẫn thấy mình có mặt. Người không về được có thể thắp hương ở nhà mình cùng giờ.
Một số họ nhỏ thật ra là một chi của một họ lớn ở quê gốc, chỉ vì đi xa mấy đời mà mất liên lạc. Ngày giỗ họ là dịp tốt để cùng nhau bàn chuyện tìm về: dò trong gia phả, hỏi các cụ, liên hệ với họ cùng tên ở quê gốc. Việc tìm về cội nguồn có mục riêng; ở đây chỉ nhắc rằng một họ nhỏ hôm nay có thể là nhánh của một dòng lớn đang mong tìm được con cháu.
Ngược lại, nếu đã nối được với họ lớn, họ nhỏ vẫn có thể giữ giỗ riêng của nhánh mình như một giỗ ngành, và cử người về giỗ thuỷ tổ ở quê gốc khi có điều kiện. Hai việc không loại trừ nhau.
Câu hỏi thường gặp
Họ chỉ có ba bốn nhà thì có nên gọi là giỗ họ không?
Gọi thế nào là tuỳ họ, có nơi gọi là giỗ tổ, giỗ nhánh hay chỉ là ngày giỗ cụ tổ. Quan trọng là các nhà cùng một gốc có một ngày gặp nhau nhớ tổ chung. Tên gọi không quyết định ý nghĩa của buổi lễ.
Không có ai biết khấn thì làm lễ thế nào?
Người đứng lễ có thể dùng lời của chính mình: hôm nay là ngày nào, con cháu những nhà nào về, nhớ tổ là ai, báo những việc trong năm. Lời chân thành bằng tiếng Việt thường là đủ. Nếu muốn theo bài văn khấn, hãy dùng bản của gia đình hoặc địa phương.
Họ nhỏ có cần lập quỹ họ không?
Không bắt buộc. Nhiều họ nhỏ chia đều chi phí mỗi lần giỗ. Nếu họ muốn lo thêm việc chung như sửa mộ tổ, có thể lập một quỹ nhỏ, một người giữ, một người ghi sổ, công bố mỗi lần giỗ.
Nhà giữ thờ chung chuyển đi nơi khác thì làm sao?
Họ nên họp lại, bàn chuyển việc giữ thờ chung sang một nhà khác, hoặc chuyển sang cách luân phiên. Việc chuyển bát hương, bài vị nên được làm cẩn thận, có lời báo với tổ. Ghi quyết định vào sổ của họ.
Có nên gộp giỗ họ với giỗ ông bà để đỡ tốn công không?
Nhiều họ nhỏ làm như vậy, nhất là khi ông bà chính là những người gần tổ nhất còn được nhớ. Nếu gộp, nên nói rõ trong lễ là nhớ cả tổ chung và ông bà, để con cháu hiểu đó vẫn là ngày của cả họ.