Ngũ đại mai danh là lệ trong sách gia lễ cũ: khi một vị tổ đã lên tới đời thứ năm tính từ người đứng thờ, nhà không còn thờ riêng vị ấy nữa, bài vị được thu lại và vị tổ được thờ chung cùng các đời trên. Mai nghĩa là chôn, danh là tên; mai danh hiểu là cất tên khỏi bàn thờ riêng, không phải xoá tên khỏi dòng họ.
Lệ này là hệ quả trực tiếp của mô hình thờ bốn đời: bàn thờ gia đình chỉ giữ bốn đời gần, nên mỗi lần người đứng thờ đổi sang đời con, một vị ở trên cùng sẽ "vượt" ra ngoài. Ngày nay rất nhiều gia đình không làm lễ này, hoặc làm theo cách giản lược. Bài này giải thích nguồn gốc, cách làm theo tập quán ở những nơi còn giữ, và những hiểu lầm thường gặp, để bạn nắm được khi các cụ trong họ nhắc tới.
Nguồn gốc: năm đời thì dời, thân đã hết
Trong chế độ tông pháp được ghi trong sách Lễ ký, có phân biệt dòng trăm đời không dời và dòng năm đời thì dời. Dòng trăm đời không dời là dòng trưởng thờ thuỷ tổ; dòng năm đời thì dời là các nhánh, chỉ thờ các đời gần. Sách xưa còn có khái niệm thân tận, nghĩa là quan hệ thân đã hết: một vị tổ ở đời thứ năm nằm ngoài phạm vi tang phục của người đứng thờ, nên theo lễ, tình thân riêng với nhà ấy coi như đã trọn.
Khi mô hình này đi vào các sách gia lễ được người Việt dùng, nó trở thành một lệ cụ thể trong gia đình. Người đứng thờ qua đời, con trưởng lên thay; vị kỵ của người cha nay là đời thứ năm của người con. Lúc ấy gia đình làm lễ báo, thu bài vị của vị đó, và từ đó vị tổ được thờ trong số các đời chung, không có giỗ riêng ở nhà nữa.
Tên gọi ngũ đại mai danh là cách nói dân gian của người Việt cho lệ này. Các sách và các vùng có thể gọi khác, mô tả khác, nhưng ý chung là bàn thờ gia đình không phình mãi theo số đời.
Ví dụ giả định: các đời dịch chuyển khi người đứng thờ thay đổi
Bảng dưới theo dõi một gia đình qua hai lượt đứng thờ. Ông Bình đứng thờ trước, sau khi ông mất thì con trai là anh Cường đứng thờ.
| Vị được thờ | So với ông Bình | So với anh Cường | Thay đổi |
|---|---|---|---|
| Cha mẹ của ông Bình | Đời 1: khảo, tỷ | Đời 2: tổ khảo, tổ tỷ | Lên một bậc |
| Ông bà của ông Bình | Đời 2: tổ | Đời 3: tằng tổ | Lên một bậc |
| Cụ của ông Bình | Đời 3: tằng tổ | Đời 4: cao tổ | Lên một bậc |
| Kỵ của ông Bình | Đời 4: cao tổ | Đời 5 | Ra ngoài bốn đời, theo lệ là ngũ đại mai danh |
| Ông Bình và vợ | Người đứng thờ | Đời 1: khảo, tỷ | Vào bàn thờ sau khi mất |
Bảng cho thấy lệ này không nhắm vào một vị tổ nào cụ thể, mà là kết quả tự nhiên của việc đếm đời theo người đứng thờ. Mỗi đời người, bàn thờ lại nhận thêm một đời mới ở dưới và nhường một đời ở trên cho thờ chung.
Cũng vì vậy, cùng một vị tổ có thể đang ở đời thứ tư với nhà này nhưng đã là đời thứ năm với nhà khác trong cùng chi, khi hai nhà có người đứng thờ thuộc hai đời khác nhau. Đây là một lý do nữa để việc thu bài vị nên được bàn trong chi, không làm riêng lẻ.
Ở những nơi còn giữ, lệ này thường làm thế nào
Cách làm khác nhau theo vùng và theo họ. Dưới đây là những việc hay được nhắc tới ở các nơi còn giữ lệ, chỉ để bạn hình dung:
- Chọn dịp. Thường gắn với lúc người đứng thờ mới thay đổi, sau khi tang lễ đã xong và người mới mất được đưa lên thờ cùng gia tiên.
- Làm lễ báo. Gia đình làm một lễ nhỏ trước bàn thờ để báo việc. Lời khấn và lễ vật theo bản gia đình, họ tộc vẫn dùng.
- Thu bài vị. Bài vị của vị tổ ở đời thứ năm được thu lại. Nhiều nơi đem chôn ở chỗ sạch sẽ, thường gần mộ phần; có nơi hoá; có nơi đưa lên nhà thờ họ.
- Chuyển ngày giỗ. Giỗ riêng của vị tổ ở nhà không làm nữa, nhập vào giỗ chung của họ, của chi, hoặc vào lễ chung đầu năm.
- Giữ tên trong gia phả. Gia phả vẫn ghi đầy đủ. Mai danh chỉ là cất khỏi bàn thờ riêng.
Vì có nhiều cách làm, gia đình nào muốn giữ lệ nên hỏi trưởng họ hoặc người lớn trong chi về cách mà họ mình vẫn làm. Đây không phải việc nên tự làm theo một bài hướng dẫn chung. Muốn nghe kỹ hơn về gốc lễ nghi, có thể tìm đọc các sách gia lễ được tái bản kèm chú giải.
Phân biệt mai danh với những việc dễ nhầm
Không phải cải táng. Cải táng là việc ở mộ phần, sang cát cho người đã mất sau một thời gian. Ngũ đại mai danh là việc ở bàn thờ, không đụng tới mộ. Chữ mai trong mai danh dễ khiến người nghe liên tưởng tới việc chôn cất, nhưng thứ được cất đi chỉ là bài vị.
Không phải thay bài vị khi đổi người đứng thờ. Ở một số nơi, khi người đứng thờ thay đổi, bài vị các đời được viết lại để đổi cách gọi cho đúng với người thờ mới, ví dụ tổ khảo thành tằng tổ khảo. Việc này đi cùng lúc với ngũ đại mai danh nhưng là hai việc khác nhau.
Không phải dời bàn thờ. Chuyển bàn thờ khi chuyển nhà là chuyện của cả bàn thờ, có lễ riêng. Ngũ đại mai danh chỉ liên quan tới một vị ở đời thứ năm.
Không phải bỏ thờ. Có người nghe "thôi thờ riêng" lại hiểu là bỏ không thờ nữa. Vị tổ vẫn được thờ, chỉ chuyển từ chỗ riêng sang chỗ chung.
Những hiểu lầm hay gặp
"Mai danh là xoá tên tổ tiên." Không đúng. Tên vẫn còn trong gia phả, trên bia mộ, và vị tổ vẫn được nhắc trong lời khấn chung các đời. Chỉ có bài vị và ngày giỗ riêng ở nhà là thay đổi.
"Không làm lễ thì có chuyện." Đây là lời doạ không có cơ sở trong sách gia lễ. Lệ này sinh ra để sắp xếp việc thờ cúng cho vừa sức, không phải để đặt thêm gánh lo. Rất nhiều gia đình không làm mà vẫn giữ nếp thờ cúng chu đáo.
"Mọi nhà đều phải làm." Lệ này gắn với mô hình bốn đời và với các nhà đang thờ đủ bốn đời. Nhà chỉ thờ cha mẹ, ông bà thì câu chuyện ngũ đại không đặt ra. Nhà trưởng họ thờ thuỷ tổ thì thuỷ tổ không bao giờ bị dời.
"Tính ra đời thứ năm là phải làm ngay." Không có sách nào đòi hỏi gấp gáp như vậy. Ở những nơi còn giữ lệ, việc này thường để tới khi tang lễ đã xong xuôi, gia đình đã ổn định, và có dịp bàn với các nhà trong chi. Làm chậm vài năm, hoặc quyết định không làm, đều là lựa chọn của gia đình và họ tộc.
"Ngũ đại là năm đời tính từ thuỷ tổ." Không phải. Năm đời ở đây tính từ người đang đứng thờ đi lên, nên vị tổ ở đời thứ năm thay đổi theo từng lượt người thờ.
Vì sao ngày nay ít nhà làm lễ này
Lý do đầu tiên là ít nhà còn thờ đủ bốn đời ở bàn thờ gia đình. Ở thành phố, bàn thờ thường chỉ có cha mẹ, ông bà, nên vị tổ ở đời thứ năm vốn đã không có bài vị riêng tại đó. Lý do thứ hai là nhiều gia đình không còn bài vị theo kiểu cũ, thay vào đó là ảnh thờ hoặc một bài vị chung, nên việc "thu bài vị" không còn tương ứng.
Lý do thứ ba là cách nghĩ đã đổi: nhiều người thấy việc cất bài vị của một vị tổ gần gũi với cha ông mình là khó chấp nhận, nên giữ nguyên, chỉ thôi làm giỗ riêng. Có họ quyết định chung cho cả họ: các vị từ đời nào trở lên thì thờ ở nhà thờ họ, giỗ chung một ngày, còn các nhà trong họ không tự làm lễ riêng nữa.
Những thay đổi này không có gì sai. Lệ cũ ra đời để giải quyết một vấn đề thực tế là bàn thờ và lịch giỗ không thể phình mãi. Khi gia đình đã giải quyết vấn đề đó bằng cách khác, như gộp giỗ hay thờ chung ở nhà thờ họ, thì tinh thần của lệ vẫn được giữ: bàn thờ gia đình gắn với những người gần, còn các đời xa có chỗ thờ chung, không ai bị bỏ quên.
Nếu nhà bạn muốn giữ lệ: bàn với họ trước
Ngũ đại mai danh không phải chuyện của riêng một nhà. Vị tổ ở đời thứ năm của bạn cũng là tổ của nhiều nhà khác trong chi, có thể đang được nhà khác thờ, hoặc được nhà thờ họ thờ. Nếu một nhà làm lễ mà các nhà khác không biết, dễ sinh hiểu lầm giữa anh em.
Vì vậy, trước khi làm, nên hỏi trưởng chi, trưởng họ xem họ mình xưa nay có lệ này không, làm thế nào, và vị tổ ấy sau khi thôi thờ riêng sẽ được thờ chung ở đâu. Nếu họ chưa có nhà thờ họ, có thể bàn cách giữ ngày giỗ chung cho các đời trên.
Cuộc bàn này cũng là dịp tốt để rà lại gia phả: kiểm tra ngày giỗ, nơi an táng của các đời trên, ghi thêm những gì người lớn còn nhớ. Nhiều họ đã nhân dịp này mà tục phả, bổ sung các đời bị thiếu. Những gì bàn xong, nên ghi lại thành biên bản ngắn hoặc một mục trong tộc ước, để các đời sau khỏi phải bàn lại từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Ngũ đại mai danh tính năm đời từ ai?
Tính từ người đang đứng thờ, thường là chủ nhà hoặc người con trưởng giữ hương khói, đi ngược lên. Cha là đời một, ông là đời hai, cụ là đời ba, kỵ là đời bốn, và vị trên kỵ là đời thứ năm.
Sau khi mai danh, có còn cúng vị tổ đó không?
Có, nhưng không riêng. Vị tổ được nhắc chung trong lời khấn các đời tổ tiên, được thờ ở nhà thờ họ hoặc nhà thờ chi nếu họ có, và có thể được giỗ chung trong ngày giỗ họ theo lệ từng họ.
Bài vị thu lại thì để đâu?
Tập quán mỗi nơi một khác: có nơi chôn ở chỗ sạch, gần mộ phần; có nơi hoá; có nơi đưa về nhà thờ họ. Nên hỏi người lớn trong họ về cách họ mình vẫn làm, thay vì tự chọn theo hướng dẫn trên mạng.
Nhà không có bài vị riêng thì có cần làm lễ này không?
Thường không cần. Lệ này gắn với việc thờ bài vị riêng từng đời. Nhà chỉ có ảnh thờ cha mẹ, ông bà và bài vị chung các đời thì không có bài vị riêng nào để thu.
Ngũ đại mai danh có áp dụng cho thuỷ tổ không?
Không. Theo tinh thần trăm đời không dời của sách lễ, thuỷ tổ được dòng trưởng thờ mãi mãi ở nhà thờ họ. Lệ năm đời thì dời chỉ áp dụng cho các đời gần ở từng nhà, từng nhánh.