Quy tập mộ là việc một dòng họ đưa các phần mộ tổ tiên đang nằm rải rác ở ruộng, đồi, nghĩa địa nhiều nơi về một khu chung, sắp xếp theo thứ bậc các đời, để con cháu dễ tìm, dễ tảo mộ và giữ được lâu dài. Đây là việc lớn của cả họ, thường kéo dài nhiều năm, liên quan tới đất đai, tiền bạc và ý kiến của rất nhiều gia đình.
Bài không bàn chọn hướng hay thế đất, phần đó nhiều họ nhờ người chuyên làm. Ở đây là phần tổ chức: những câu hỏi họ phải trả lời trước khi bắt tay, chuyện đất và giấy tờ, cách xếp vị trí theo đời và theo chi, mộ vô chủ, mộ của nhà không đồng ý, tiền quy tập và sổ sách sau khi xong.
Vì sao nhiều họ quyết định quy tập mộ
Qua nhiều đời, mộ tổ tiên của một họ thường nằm khắp nơi: cụ này ở gò đầu làng, cụ kia giữa cánh đồng đã thành khu dân cư, có mộ ở xã bên vì ngày xưa gia đình đi ở rể. Mỗi mùa tảo mộ, con cháu phải đi nhiều nơi, mà người biết đường ngày một ít đi. Quy tập là cách họ trả lời câu hỏi: hai, ba đời nữa, ai còn tìm được những ngôi mộ này?
Lý do thứ hai là đất. Ruộng được chuyển đổi, đồi được trồng rừng, nghĩa địa cũ bị quy hoạch lại. Một ngôi mộ đất không bia giữa ruộng rất dễ bị san lấp mà không ai hay. Đưa về khu chung là cách giữ lại dấu vết trước khi quá muộn.
Lý do thứ ba thuộc về tình cảm. Nhiều họ muốn có một nơi để cả họ cùng về vào ngày giỗ tổ hay tiết Thanh minh, đứng trước mộ các đời theo thứ bậc. Khu mộ họ, cùng với nhà thờ họ và gia phả, thành ba chỗ dựa giữ cho con cháu nhớ mình là ai.
Những câu hỏi họ phải trả lời trước khi bắt tay
Họ nào bắt tay quy tập khi chưa trả lời được các câu dưới đây thì dễ dừng giữa chừng, hoặc làm xong rồi vẫn còn khúc mắc kéo dài. Mỗi câu nên được bàn trong buổi họp họ có biên bản.
- Quy tập mộ của những đời nào: chỉ thuỷ tổ và vài đời đầu, hay tất cả mộ của mọi chi?
- Mộ của người có vợ chồng không cùng họ, con gái đã đi lấy chồng, con dâu thì xử lý thế nào?
- Đất ở đâu, của ai, có đúng quy hoạch không, có được chính quyền chấp thuận không?
- Kiểu mộ chung: kích thước, vật liệu, có thống nhất một mẫu không?
- Tiền lấy từ đâu: quỹ họ, đóng góp theo suất, công đức tự nguyện, hay kết hợp?
- Ai đứng ra làm: ban quy tập gồm những ai, đại diện chi nào, ai giữ tiền, ai giữ sổ?
- Làm một đợt hay nhiều đợt, trong bao nhiêu năm?
- Nhà nào không muốn đưa mộ về thì sao?
Đất làm khu mộ họ: nguồn đất và giấy tờ
Đây là phần khó nhất và cũng là phần phải hỏi chính quyền sớm nhất. Việc xây dựng, quản lý nghĩa trang được điều chỉnh bởi pháp luật về đất đai và quy định riêng về nghĩa trang (Nghị định 23/2016/NĐ-CP về xây dựng, quản lý, sử dụng nghĩa trang và cơ sở hoả táng, cùng các văn bản sửa đổi nếu có). Nguyên tắc chung là đất làm nghĩa trang phải phù hợp quy hoạch; không phải mảnh đất nào của gia đình cũng được tự ý chôn cất.
Thực tế các họ hay gặp ba con đường. Một là xin một khu riêng cho dòng họ trong nghĩa trang tập trung của xã, phường, nếu địa phương có chính sách này. Hai là dùng khu mộ họ đã có từ lâu, nay mở rộng hoặc chỉnh trang trong phạm vi được phép. Ba là đất của một gia đình trong họ hiến ra; trường hợp này càng phải hỏi kỹ xem mục đích sử dụng đất có cho phép không, và ghi rõ trong biên bản họ ai hiến, hiến cho ai, điều kiện gì.
Trước khi chi bất kỳ khoản tiền nào cho xây dựng, ban quy tập nên có văn bản hoặc ít nhất là câu trả lời rõ ràng từ uỷ ban xã, phường. Nhiều họ đã phải dừng giữa chừng vì xây xong mới biết khu đất không được phép, tiền đóng góp của con cháu thành nỗi day dứt. Khi có tranh chấp đất hoặc vướng giấy tờ, nên hỏi luật sư hoặc cán bộ địa chính, không tự suy diễn.
Sắp xếp vị trí các đời trong khu mộ
Bắt đầu từ sơ đồ thế thứ. Trước khi vẽ khu mộ, lấy gia phả hoặc sơ đồ các đời của họ làm gốc. Mỗi ngôi mộ cần biết rõ là ai, đời thứ mấy, thuộc chi nào. Mộ chưa rõ thông tin để riêng, không xếp vội.
Đời trên ở chỗ trang trọng nhất. Theo tập quán nhiều họ, mộ thuỷ tổ và các đời đầu đặt ở vị trí trung tâm hoặc hàng trên cùng; các đời sau xếp lần lượt ra ngoài hoặc xuống dưới. Cụ thể thế nào là chuyện họ thống nhất với nhau; không có một sơ đồ chuẩn cho mọi họ.
Theo chi, theo dãy. Nhiều họ chia khu mộ thành dãy theo chi, mỗi chi một dãy, trong dãy xếp theo đời. Cách này giúp con cháu mỗi chi dễ tìm mộ ông bà mình.
Vợ chồng cạnh nhau. Phần lớn họ đặt mộ vợ chồng liền nhau. Người có hai vợ, hay vợ có hai đời chồng, là trường hợp cần bàn tế nhị với con cháu các bên, không nên để một người quyết.
Chừa chỗ cho đời sau. Khu mộ làm cho hôm nay mà không chừa chỗ thì vài chục năm sau lại phải mở rộng hay tìm đất khác. Vẽ sẵn chỗ trống trên sơ đồ, ghi rõ chỗ đó dành cho chi nào.
Kế hoạch đưa mộ về theo từng đợt
Quy tập hiếm khi xong trong một mùa. Một kế hoạch theo đợt giúp họ làm từng phần chắc chắn.
- Lập danh sách mọi mộ cần quy tập, mỗi mộ một dòng: người nằm, đời, chi, nơi đang an táng, tình trạng (đất, xây, đã cát táng chưa), con cháu trực tiếp là ai.
- Liên hệ từng gia đình con cháu trực tiếp để xin ý kiến, ghi lại câu trả lời.
- Chia đợt theo vùng hoặc theo đời; đợt đầu thường là các mộ tổ đời trên.
- Với mộ chưa cải táng, làm cải táng trước khi đưa về, theo đầy đủ các bước an toàn vệ sinh.
- Mỗi ngôi mộ đưa về có biên bản ngắn: ngày, nơi đi, nơi đến, người chứng kiến, ảnh.
- Cập nhật sổ khu mộ và báo người giữ gia phả sau mỗi đợt.
- Họp họ tổng kết đợt, công khai thu chi, rồi mới bắt đầu đợt tiếp.
Mộ vô chủ, mộ chưa rõ và nhà không đồng ý
Mộ chưa rõ là của ai. Có những ngôi mộ trong khu đất cũ của họ mà không ai nhớ là cụ nào. Ghi nhận là "mộ chưa rõ", chụp ảnh, ghi vị trí, hỏi thêm các cụ cao tuổi. Nếu họ quyết đưa về, đặt ở một dãy riêng và ghi rõ nguồn gốc trong sổ; không gán bừa tên cho ngôi mộ.
Mộ không còn con cháu trực tiếp. Với chi đã tuyệt tự hoặc con cháu đi xa mất liên lạc, họ có thể đứng ra làm thay, ghi rõ trong biên bản họp họ. Nhiều họ coi đây là việc nghĩa của cả họ.
Nhà không muốn đưa mộ về. Có nhà muốn giữ mộ cha mẹ gần nơi mình ở, có nhà theo tôn giáo khác, có nhà đã chọn hoả táng. Đó là quyền của gia đình. Họ có thể ghi tên và nơi an táng của người đó vào sổ khu mộ để con cháu vẫn biết, không ép buộc, không trách móc.
Mộ liệt sĩ. Mộ liệt sĩ thường do nhà nước quản lý tại nghĩa trang liệt sĩ. Việc di chuyển có thủ tục riêng qua cơ quan phụ trách người có công ở địa phương; gia đình và họ nên hỏi ở đó trước, không tự ý.
Tiền quy tập: các khoản và cách làm minh bạch
Quy tập tốn kém, và tiền là chỗ dễ làm rạn nứt một họ nhất. Bảng dưới nêu các khoản thường gặp và cách giữ minh bạch; số tiền cụ thể mỗi nơi một khác nên không nêu.
| Khoản | Gồm gì | Cách làm minh bạch |
|---|---|---|
| Đất | Phí sử dụng đất nghĩa trang, chi phí thủ tục nếu có | Lưu đủ giấy tờ, biên lai; công khai tại buổi họp họ |
| San nền, làm đường, tường bao | Phần hạ tầng chung của khu | Có dự toán trước, có người của nhiều chi cùng nghiệm thu |
| Cải táng, vận chuyển từng mộ | Công bốc, tiểu, xe | Ghi theo từng mộ trong sổ; nhà nào tự lo thì ghi rõ |
| Xây mộ theo mẫu chung | Vật liệu, nhân công | Một mẫu, một đơn giá, công khai cho mọi chi |
| Dự phòng, duy tu | Sửa chữa, cắt cỏ, điện nước nếu có | Để riêng một khoản, báo cáo mỗi năm |
Nguyên tắc chung: đóng góp theo suất đã thống nhất là phần chung, công đức thêm là tự nguyện và không quyết định vị trí mộ của ai. Không ép nhà khó khăn phải đóng ngang nhà khá; không ghi tên người góp nhiều lên chỗ trang trọng hơn trong khu mộ. Mỗi đợt có sổ thu chi, có người thứ hai kiểm, công khai trong buổi họp họ hoặc nhóm liên lạc của họ.
Sổ khu mộ: việc cuối cùng và lâu dài nhất
Khu mộ xây xong mới là nửa việc. Nửa còn lại là sổ khu mộ: một bản sơ đồ vẽ từng dãy, từng ô, đánh số; một bảng ghi mỗi ô là ai, đời thứ mấy, chi nào, ngày giỗ theo âm lịch, ngày đưa về, nơi an táng trước đây. Sổ nên có ít nhất hai bản giấy cất ở hai nhà khác nhau và một bản số lưu nhiều nơi.
Số hiệu trên sơ đồ nên khớp với một dấu nhỏ ở chân mộ, để người cầm sổ đứng giữa khu mộ là đối chiếu được. Khi có người mới mất được đưa vào khu, hoặc một ô trống được giao cho chi nào, người giữ sổ cập nhật ngay, không để dồn lại.
Sổ khu mộ cũng nên đi cùng gia phả: phần ghi mỗi người trong gia phả có thêm dòng "an táng tại khu mộ họ, dãy, số". Đến khi người giữ sổ già yếu, việc trao sổ cho người kế nhiệm nên làm trong buổi họp họ, có bàn giao rõ ràng như mọi tài sản chung khác.
Câu hỏi thường gặp
Quy tập mộ có cần xin phép không?
Có, ở mức độ khác nhau tuỳ nơi. Làm khu mộ mới hay mở rộng khu cũ liên quan tới quy hoạch đất nghĩa trang, nên phải hỏi uỷ ban xã, phường. Di chuyển từng mộ có thể cần báo hoặc làm thủ tục với nghĩa trang nơi đi và nơi đến.
Có nên quy tập cả mộ con gái đã đi lấy chồng không?
Mỗi họ một lệ. Nhiều họ hiện nay đã mở rộng, dành chỗ cho con gái và cả chồng, con của họ nếu gia đình mong muốn. Điều quan trọng là bàn trước, ghi vào biên bản, và tôn trọng ý của chính gia đình bên chồng.
Quy tập mộ mất bao lâu?
Tuỳ quy mô. Họ nhỏ có thể xong trong một hai mùa; họ lớn, mộ rải rác nhiều tỉnh có khi mất nhiều năm. Làm theo đợt, mỗi đợt chắc chắn, tốt hơn làm dồn rồi để sót hay ghi sai.
Mộ của tổ tiên ở tỉnh khác có đưa về được không?
Được, nhưng cần làm thủ tục ở cả nơi đi và nơi đến, thường kèm cải táng nếu mộ chưa cải táng, và vận chuyển theo hướng dẫn vệ sinh. Họ nên hỏi kỹ nghĩa trang hoặc chính quyền hai nơi trước khi lên kế hoạch.
Ai có quyền quyết vị trí mộ trong khu?
Vị trí nên quyết theo nguyên tắc đã thống nhất trong buổi họp họ, thường là theo đời và theo chi, không theo số tiền đóng góp. Ban quy tập áp dụng nguyên tắc đó, ghi vào sơ đồ và công khai cho mọi người cùng xem.
Nếu sau này khu mộ họ bị quy hoạch thì sao?
Khi đó họ làm việc với chính quyền về phương án di dời và bồi thường như các trường hợp giải phóng mặt bằng khác. Sổ khu mộ đầy đủ, có sơ đồ và ảnh, sẽ giúp việc kê khai, kiểm đếm nhanh và không sót mộ nào.