Sau hoả táng, gia đình thường chọn một trong năm cách đặt tro cốt: gửi ở chùa, gửi ở nhà lưu giữ tro cốt của nghĩa trang hay cơ sở dịch vụ, đặt tại nhà, chôn hũ tro vào mộ nhỏ trong khu mộ gia đình hoặc dòng họ, hoặc rải tro ở nơi phù hợp. Không cách nào "đúng" hơn cách nào; mỗi cách hợp với một hoàn cảnh, một niềm tin và một ý nguyện khác nhau.
Bài trình bày trung tính từng lựa chọn: thực tế ra sao, cần hỏi gì, giấy tờ nào nên giữ, và cách bàn chuyện này trong gia đình. Giá gửi tro cốt, giá ô, giá hũ thay đổi nhiều theo nơi nên bài không nêu con số; bài cũng không quảng cáo chùa, nghĩa trang hay cơ sở dịch vụ nào.
Hoả táng ở Việt Nam hôm nay
Hoả táng không phải điều mới với người Việt; trong lịch sử đã có những giai đoạn và những cộng đồng dùng cách này. Nhưng với phần đông gia đình người Kinh, địa táng rồi cải táng mới là tục quen thuộc trong nhiều thế kỷ. Vài chục năm gần đây, hoả táng tăng nhanh ở các đô thị lớn, rồi lan dần về các tỉnh, vì đất nghĩa trang ngày càng hạn chế, con cháu ở xa quê, và vì nhiều người tự chọn cách này cho mình khi còn sống.
Chính sách về nghĩa trang hiện hành có hướng khuyến khích hoả táng, và nhiều địa phương có hỗ trợ cụ thể. Mức hỗ trợ, nếu có, do địa phương quy định; gia đình hỏi ở uỷ ban xã, phường hoặc ngay tại cơ sở hoả táng.
Với gia đình chọn hoả táng, câu hỏi tiếp theo đến rất nhanh, thường ngay trong những ngày tang: tro cốt để ở đâu. Nhiều nhà chưa từng nghĩ tới nên quyết vội. Biết trước các lựa chọn giúp gia đình bình tĩnh hơn, và nếu chưa quyết được, có thể gửi tạm ở một nơi rồi chuyển sau.
Năm lựa chọn đặt tro cốt: so sánh nhanh
Bảng dưới so sánh theo những điều gia đình hay cân nhắc. Quy định cụ thể của từng chùa, từng nghĩa trang, từng địa phương có thể khác.
| Lựa chọn | Phù hợp khi | Điều cần cân nhắc |
|---|---|---|
| Gửi ở chùa | Gia đình có gắn bó với một ngôi chùa, muốn người thân ở nơi có hương khói, kinh kệ hằng ngày | Mỗi chùa một lệ; giờ thăm viếng; chùa có thể có giới hạn chỗ |
| Nhà lưu giữ tro cốt của nghĩa trang, cơ sở dịch vụ | Muốn chỗ có quản lý rõ ràng, hợp đồng, gần nơi ở | Đọc kỹ thời hạn hợp đồng, phí duy trì, quy định khi cơ sở thay đổi chủ |
| Đặt tại nhà | Gia đình muốn giữ người thân bên cạnh, nhà có chỗ thờ ổn định | Ý kiến của mọi người trong nhà; khi chuyển nhà, khi người giữ mất thì sao |
| Chôn hũ tro vào mộ nhỏ | Có khu mộ gia đình, dòng họ; muốn nằm gần ông bà | Quy định của nghĩa trang; kích thước mộ tro cốt thường nhỏ hơn mộ cát táng |
| Rải tro | Người mất có ý nguyện rõ ràng, gia đình đồng thuận | Không còn chỗ cụ thể để thăm viếng; cần hỏi quy định nơi rải |
Nhiều gia đình kết hợp: gửi ở chùa trong những năm đầu, sau đó chôn vào khu mộ họ khi khu mộ đã xây xong. Hoặc chia một phần nhỏ giữ ở nhà, phần còn lại gửi chùa. Những cách kết hợp này nên được cả nhà đồng ý trước.
Gửi tro cốt ở chùa
Nhiều ngôi chùa có tháp, có gian hoặc có dãy khám để gửi tro cốt. Người gửi không nhất thiết là Phật tử, nhưng gửi ở chùa nghĩa là sống theo nếp của chùa: giờ mở cửa, cách thăm viếng, cách cúng ngày giỗ, cách đóng góp. Gia đình nên đến gặp vị trụ trì hoặc người được chùa giao việc, hỏi rõ trước khi gửi, không nên chỉ nghe qua người quen.
Những câu nên hỏi: chùa có nhận gửi lâu dài không hay có thời hạn; gia đình có được đến thắp hương bất kỳ ngày nào không; ngày giỗ có được làm lễ riêng không; chùa có ngày cúng chung cho các hương linh gửi ở chùa không; nếu sau này gia đình muốn chuyển đi thì thủ tục thế nào; khoản đóng góp là tuỳ tâm hay theo mức.
Nếu gia đình theo một tôn giáo khác hoặc không theo tôn giáo nào, gửi tro cốt ở chùa vẫn là chuyện nhiều nhà làm, nhưng nên nói rõ với chùa để cùng tôn trọng nhau. Người Công giáo thường gửi tro cốt ở nhà lưu giữ tro cốt của giáo xứ nếu có; câu hỏi về giáo luật nên hỏi linh mục, không tự suy.
Gửi ở nhà lưu giữ tro cốt của nghĩa trang hoặc cơ sở dịch vụ
Đọc kỹ hợp đồng. Nhà lưu giữ tro cốt thường ký hợp đồng có thời hạn, có phí ban đầu và có thể có phí duy trì. Hỏi rõ hết hạn thì gia hạn ra sao, phí có thay đổi không, nếu không đóng phí thì tro cốt được xử lý thế nào.
Hỏi về pháp lý của cơ sở. Cơ sở có phải là một phần của nghĩa trang được quy hoạch không, ai là đơn vị quản lý. Nếu cơ sở đóng cửa hay chuyển đổi, quyền của người gửi được bảo đảm thế nào. Giữ bản hợp đồng ở nơi an toàn.
Xem điều kiện thực tế. Đến tận nơi xem: khô ráo không, có người trực không, có camera không, giờ mở cửa, lối đi cho người cao tuổi. Đi vào mùa mưa càng tốt để thấy chỗ đó có thấm dột không.
Ghi mã ô. Mỗi ô có mã riêng; ghi vào sổ mộ của gia đình cùng ảnh chụp vị trí. Nhà lưu giữ lớn có hàng nghìn ô, không có mã thì con cháu đời sau rất khó tìm.
Đặt tro cốt tại nhà
Tập quán khác nhau. Có gia đình thấy giữ tro cốt trong nhà là gần gũi, có gia đình e ngại theo quan niệm dân gian. Không có quy tắc chung; quyết định nên dựa trên ý nguyện của người đã khuất và sự đồng thuận của những người đang sống trong nhà.
Chỗ đặt. Chọn nơi khô ráo, cao, chắc chắn, tránh nơi trẻ nhỏ với tới hay nơi dễ bị va đổ. Hũ đậy kín, đặt trong khám hoặc hộp gỗ. Phần chọn mua hũ, khám, đồ thờ đi kèm là chuyện của từng nhà.
Tính trước những lần thay đổi. Khi chuyển nhà, khi bán nhà, khi người giữ già yếu hay mất đi, tro cốt sẽ được đưa đi đâu? Nhiều tranh cãi trong gia đình bắt đầu từ chỗ không ai bàn chuyện này lúc còn dễ bàn.
Ghi lại. Giữ giấy chứng nhận hoả táng, ghi nơi đặt trong sổ mộ của gia đình và báo người giữ gia phả, như với mọi phần mộ khác.
Chôn tro cốt vào khu mộ gia đình, dòng họ và chuyện rải tro
Nhiều nhà chọn hoả táng nhưng vẫn muốn người thân nằm gần ông bà, nên đưa hũ tro về chôn trong khu mộ gia đình hoặc dòng họ. Mộ tro cốt thường nhỏ gọn, tốn ít đất. Gia đình cần hỏi quy định của nghĩa trang hoặc khu mộ họ về kích thước và vị trí, và nếu là khu mộ họ thì có sự đồng ý của trưởng họ, ban quản lý khu mộ.
Rải tro là lựa chọn của một số người khi còn sống đã dặn rõ, thường gắn với một nơi có ý nghĩa với họ. Pháp luật hiện chưa có hướng dẫn chi tiết, thống nhất cho mọi nơi; một số khu vực có thể hạn chế, nhất là khu bảo tồn, nguồn nước sinh hoạt, khu dân cư. Gia đình nên hỏi chính quyền nơi định rải, chọn nơi không ảnh hưởng tới người khác, và làm kín đáo, trang trọng.
Rải tro rồi thì không còn một chỗ cụ thể để con cháu thắp hương. Nhiều gia đình vì vậy vẫn lập bàn thờ, ghi ngày giỗ, và ghi trong gia phả nơi đã rải tro cùng ngày rải, để đời sau biết.
Giấy tờ và thông tin nên giữ
Dù chọn cách nào, gia đình nên giữ một bộ giấy tờ và thông tin về tro cốt, cất cùng giấy tờ phần mộ khác của gia đình:
- Giấy chứng nhận hoả táng do cơ sở hoả táng cấp.
- Hợp đồng hoặc giấy xác nhận gửi tro cốt ở chùa, nhà lưu giữ tro cốt, kèm biên lai các khoản đã đóng.
- Mã ô, vị trí, ảnh chụp chỗ đặt và lối vào.
- Tên và cách liên lạc với người phụ trách ở nơi gửi.
- Biên bản hoặc ghi chép thống nhất của gia đình về nơi đặt và người giữ trách nhiệm.
- Nếu đã rải tro: ngày, nơi rải, ai có mặt.
Bộ giấy tờ này nên có ít nhất hai bản: bản gốc ở người được giao lo việc, bản chụp gửi cho các anh chị em và người giữ gia phả. Khi nơi gửi đổi người phụ trách, đổi cách quản lý hay cần gia hạn hợp đồng, con cháu chỉ cần mở bộ giấy tờ là biết mình có quyền gì, đã đóng những gì, mà không phải hỏi dò từng người.
Bàn chuyện này khi người thân còn khoẻ
Rất nhiều gia đình phải quyết chuyện hoả táng hay địa táng, tro cốt để đâu, trong những giờ đầu sau khi người thân mất, giữa lúc ai cũng mệt và buồn. Những quyết định vội lúc đó dễ khiến người này người kia day dứt về sau.
Nói chuyện này khi ông bà, cha mẹ còn khoẻ không phải điều xui. Có thể bắt đầu nhẹ nhàng từ một dịp tự nhiên: đi viếng một đám tang trong họ, đi tảo mộ, xem lại gia phả. Hỏi người thân muốn nằm ở đâu, gần ai, theo cách nào; ghi lại, và kể cho tất cả các con nghe cùng lúc.
Khi đã có lời dặn rõ ràng, phần việc của con cháu nhẹ đi rất nhiều. Con cháu không phải đoán, không phải tranh luận xem ai hiểu ý cha mẹ hơn, chỉ cần làm cho chu đáo điều người thân đã chọn.
Câu hỏi thường gặp
Gửi tro cốt ở chùa có cần là Phật tử không?
Thường là không bắt buộc, nhưng mỗi chùa một lệ. Gia đình nên gặp người phụ trách của chùa để hỏi trực tiếp, nói rõ hoàn cảnh và tôn trọng nếp sinh hoạt của chùa khi thăm viếng.
Có thể chia tro cốt cho nhiều anh em giữ không?
Có gia đình làm vậy khi các con ở xa nhau. Đây là chuyện tình cảm và quan niệm của từng nhà; nên bàn kỹ, có sự đồng thuận của tất cả, và ghi lại rõ ai giữ phần nào, ở đâu.
Tro cốt gửi ở chùa có chuyển đi được không?
Thường được. Gia đình báo chùa, làm thủ tục nhận lại theo quy định của chùa, mang theo giấy chứng nhận hoả táng và giấy tờ gửi trước đây, rồi làm thủ tục ở nơi mới.
Rải tro cốt xuống sông có bị cấm không?
Hiện chưa có một quy định chi tiết áp dụng giống nhau cho mọi nơi. Một số khu vực có thể hạn chế. Gia đình nên hỏi chính quyền nơi định rải, tránh nguồn nước sinh hoạt và nơi đông người, làm kín đáo.
Đặt tro cốt tại nhà có cần báo chính quyền không?
Thông thường không cần báo riêng, nhưng nên giữ giấy chứng nhận hoả táng. Điều quan trọng hơn là sự đồng thuận của những người sống trong nhà và kế hoạch khi có thay đổi về nhà ở hay người giữ.
Sau này có thể cải táng tro cốt về mộ họ không?
Được. Nhiều gia đình gửi tro cốt ở chùa trong vài năm rồi đưa về chôn trong khu mộ gia đình hoặc dòng họ khi đã có chỗ. Thủ tục gọn hơn chuyển hài cốt, nhưng vẫn cần hỏi quy định nơi đi và nơi đến.