Tu bổ một nhà thờ họ cũ là giữ lại tối đa những gì còn dùng được — khung gỗ, mảng chạm, ngói, gạch cũ — và chỉ thay những cấu kiện đã hỏng, bằng vật liệu và kỹ thuật gần với nguyên bản nhất có thể. Ngược lại, phá đi rồi dựng lại bằng vật liệu mới, dù cùng hình dáng, là xây mới chứ không còn là tu bổ.
Nhiều họ chỉ nhận ra sự khác biệt này khi đã muộn: ngôi nhà mới sáng sủa, chắc chắn, nhưng các cụ đứng trong đó lại thấy lạ, vì những vết tích của bao đời đã mất. Bài này đi qua cách khảo sát, các hư hỏng hay gặp ở nhà gỗ, những thứ nên giữ, những cám dỗ nên tránh và cách làm việc với phường thợ. Nếu nhà thờ đã được xếp hạng di tích, việc tu bổ còn phải theo quy định riêng về di tích.
Tu bổ khác xây lại ở chỗ nào
Tu bổ đặt câu hỏi "cái gì còn giữ được", còn xây lại đặt câu hỏi "muốn có ngôi nhà thế nào". Với nhà thờ họ có tuổi đời vài chục đến cả trăm năm, mỗi cột gỗ, mỗi mảng chạm, mỗi viên ngói mang dấu vết của phường thợ và của những người đã góp công dựng nó. Thay toàn bộ bằng vật liệu mới có thể làm nhà bền hơn, nhưng mất đi phần ký ức mà không tiền nào mua lại được.
Tu bổ cũng không có nghĩa là để nguyên hư hỏng. Cột mục chân phải được xử lý, mái dột phải được lợp lại, mối phải được diệt. Câu hỏi chỉ là xử lý theo cách nào: nối chân cột thay vì thay cả cột, lợp lại bằng ngói cũ còn tốt và bổ sung ngói cùng loại thay vì đổi sang ngói khác hẳn, diệt mối mà không đổ xi măng kín nền.
Một nguyên tắc dễ nhớ: mỗi thay đổi phải trả lời được "vì sao không giữ được cái cũ". Nếu câu trả lời chỉ là "cho đẹp hơn", "cho mới hơn", đó là dấu hiệu nên dừng lại và bàn thêm trong họ.
Khảo sát hiện trạng trước khi quyết định
Một cuộc khảo sát cẩn thận giúp họ biết chính xác cần sửa gì, tránh phá rộng hơn mức cần. Ban lo việc tu bổ có thể tự làm phần lớn các bước sau, rồi mời người thợ có kinh nghiệm xem lại:
- Chụp ảnh toàn bộ ngôi nhà từ bốn phía, từng gian, từng vì kèo, khám thờ, mái nhìn từ dưới lên. Ghi ngày chụp.
- Vẽ sơ đồ mặt bằng đơn giản, đánh số các cột và vì kèo để sau này gọi tên thống nhất.
- Đi từng cột: gõ nhẹ nghe tiếng rỗng, xem chân cột có mục, có đường mối đất bám không, cột có nghiêng không.
- Xem mái vào ngày mưa hoặc ngay sau mưa: chỗ nào dột, nước chảy xuống đâu, hàng ngói nào bị xô.
- Kiểm nền: có lún, nứt, ẩm chân tường không; mùa nồm nền có đọng nước không.
- Ghi lại những lần sửa trước nếu các cụ còn nhớ: phần nào đã thay, năm nào, dùng vật liệu gì.
- Mời một người thợ mộc truyền thống có kinh nghiệm, hoặc người có chuyên môn bảo tồn, xem lại và cho ý kiến bằng văn bản.
Tập ảnh và sơ đồ này nên lưu cùng hồ sơ của họ. Nó vừa là căn cứ để bàn phương án, vừa là tư liệu so sánh trước và sau khi tu bổ.
Hư hỏng thường gặp ở nhà thờ họ bằng gỗ
Bảng dưới liệt kê những hư hỏng hay gặp nhất ở nhà gỗ truyền thống vùng nhiệt đới ẩm, kèm hướng xử lý theo tinh thần giữ tối đa nguyên bản. Mức độ cụ thể cần người thợ đánh giá tại chỗ.
| Hư hỏng | Dấu hiệu | Hướng xử lý thường dùng |
|---|---|---|
| Mục chân cột | Gỗ chân cột mềm, xốp, có mùn, cột lún | Cắt bỏ phần mục, nối chân bằng gỗ cùng loại, kê lại chân tảng |
| Mối | Đường mối đất chạy dọc cột, tường; gỗ rỗng khi gõ | Diệt mối bằng đơn vị chuyên môn, xử lý nền và chân tường, thay phần đã bị ăn rỗng |
| Mọt | Lỗ nhỏ, bột gỗ mịn rơi dưới cấu kiện | Xử lý chống mọt cục bộ, theo dõi; thay nếu mọt đã làm yếu kết cấu |
| Dột mái, xô ngói | Vệt nước trên xà, ván lá mái; ngói lệch, vỡ | Đảo ngói, thay ngói vỡ bằng ngói cùng loại, sửa hệ rui mè |
| Nghiêng khung | Cột nghiêng, mộng hở, cửa khó đóng | Chỉnh khung, chèn mộng, có khi phải hạ giải từng phần |
| Ẩm chân tường, nền | Rêu, mốc, bong vữa chân tường | Cải thiện thoát nước sân, chống thấm chân tường, không đổ bê tông kín |
| Bong sơn, mất thếp | Lớp sơn son, thếp vàng bong tróc trên khám, hoành phi | Gia cố lớp sơn cũ, chỉ phục hồi khi có người làm sơn truyền thống |
Mối và ẩm là hai nguyên nhân gốc của phần lớn hư hỏng. Sửa xong mà không xử lý thoát nước, chống ẩm, thì vài năm sau hư hỏng lại quay về đúng chỗ cũ.
Những thứ nên giữ lại
Khi lập phương án tu bổ, ban lo việc nên đánh dấu rõ trên sơ đồ những phần sau đây là "giữ", chỉ thay khi thật sự hỏng không cứu được:
- Khung gỗ chịu lực còn tốt: cột, xà, vì kèo, dù có vết nứt nhỏ, vết thời gian.
- Các mảng chạm khắc, kể cả bị sứt, mòn; nếu buộc phải thay cấu kiện, tháo mảng chạm ra giữ lại hoặc ghép vào cấu kiện mới.
- Ngói cũ còn nguyên, gạch lát cũ, chân tảng đá; xếp riêng, đánh dấu vị trí khi hạ giải.
- Cánh cửa, ngưỡng cửa, then cài bằng gỗ cũ.
- Dấu tích ghi niên đại trên xà, trên thượng lương, nếu có; tuyệt đối không bào hay sơn đè.
- Khám thờ, ngai, bài vị và các đồ thờ cũ; tu bổ nhà không phải là dịp để thay toàn bộ đồ thờ.
Phần cấu kiện cũ bị thay ra nhưng còn giá trị, như mảng chạm, nên được lưu giữ trong nhà thờ hoặc ghi chép kèm ảnh, không bán hay bỏ đi.
Những cám dỗ nên tránh khi tu bổ
Sơn lại toàn bộ cho "mới". Sơn công nghiệp bóng lên gỗ cũ, hoặc nhũ vàng thay cho thếp, làm ngôi nhà trông như vừa xây. Lớp sơn còn bịt kín thớ gỗ, giữ ẩm bên trong.
Ốp gạch men, đá bóng. Ốp chân cột, nền, tường bằng gạch men hoặc đá bóng nhìn sạch sẽ nhưng làm hỏng tỉ lệ, màu sắc của nhà gỗ và có thể giữ ẩm ở chân cột.
Đổ bê tông kín nền và sân. Bê tông cản thoát hơi ẩm từ đất, đẩy ẩm lên chân tường, chân cột. Nền gạch truyền thống có lý do của nó.
Nâng cao nhà, mở rộng gian. Muốn rộng hơn, cao hơn cho đông người thì đó là bài toán khác, cần bàn như một dự án mới, không lồng vào tu bổ.
Thay ngói ta bằng ngói khác hẳn. Đổi sang loại ngói có màu và kích thước khác làm thay đổi hình dáng mái. Nên tìm ngói cùng loại hoặc ngói cũ thu hồi từ công trình khác hợp pháp.
Chia giai đoạn theo mức cấp thiết khi quỹ chưa đủ
Ít họ có đủ tiền tu bổ toàn bộ một lần. Chia việc theo mức cấp thiết giúp họ làm từng phần mà không để hư hỏng lan rộng. Thứ tự dưới đây là gợi ý theo nguyên tắc chặn nguồn hư hỏng trước, làm đẹp sau.
| Mức | Việc thường thuộc mức này | Vì sao |
|---|---|---|
| Cấp bách | Chống dột mái, chống đỡ tạm cột nghiêng, diệt mối đang hoạt động, chuyển hiện vật khỏi chỗ ẩm | Mỗi mùa mưa chờ đợi là thêm cấu kiện bị hỏng; chi phí sửa về sau tăng lên nhiều lần |
| Cần làm trong vài năm | Nối chân cột mục, xử lý thoát nước sân, chống thấm chân tường, đảo ngói toàn bộ | Đây là gốc của hư hỏng; làm xong thì các phần khác bền hơn |
| Nên làm khi có điều kiện | Gia cố lớp sơn cũ trên khám, hoành phi; sửa cánh cửa; lát lại sân bằng gạch cùng loại | Giữ giá trị thẩm mỹ, không ảnh hưởng an toàn ngay |
| Có thể chờ | Làm mới nhà ngang, nhà bếp, cổng; mở rộng khuôn viên | Công trình phụ thay được bất cứ lúc nào, không gấp bằng toà thờ chính |
Khi trình bày với họ, tách rõ bốn mức như vậy giúp các chi hiểu vì sao lần này chỉ làm mái mà chưa làm cổng, và tránh việc dồn tiền vào phần nhìn thấy ngay trong khi phần mục ở bên trong vẫn lan.
Ví dụ giả định: một họ có quỹ đủ làm mái và nối ba chân cột, nhưng nhiều người muốn làm lại cổng trước vì cổng là thứ ai đi qua cũng thấy. Đặt bảng mức cấp thiết lên bàn họp, họ thống nhất làm mái và cột trước, cổng để năm sau. Hai năm sau mái vẫn kín, cột không lún thêm, và cổng mới được làm khi quỹ đã đủ.
Làm việc với phường thợ và lưu hồ sơ tu bổ
Tu bổ nhà gỗ cần phường thợ biết làm mộng, biết hạ giải và lắp lại. Khi chọn thợ, ban lo việc nên hỏi họ đã tu bổ những công trình nào, đến xem tận nơi, và nói rõ ngay từ đầu tinh thần "giữ tối đa". Một số thợ quen làm mới sẽ đề xuất thay nhiều hơn mức cần; một thoả thuận bằng văn bản về những phần phải giữ giúp hai bên hiểu nhau.
Nếu phải hạ giải một phần, cần đánh số từng cấu kiện, chụp ảnh trước khi tháo, xếp ở nơi khô ráo có che chắn. Bài vị và đồ thờ chuyển đến nơi an toàn có người trông trong thời gian sửa. Mọi việc hạ giải, lắp dựng đều làm trên cao, cần giàn giáo chắc chắn và đồ bảo hộ cho người làm.
Khi xong, lập một bộ hồ sơ tu bổ: ảnh trước và sau, danh sách cấu kiện đã thay và lý do, vật liệu dùng, tên phường thợ, thời gian, chi phí đã quyết toán công khai. Đời sau khi tu bổ lần tiếp theo sẽ biết phần nào là gốc, phần nào là lớp sửa của thế hệ này.
Câu hỏi thường gặp
Nhà thờ họ bằng gỗ bao lâu thì cần tu bổ một lần?
Không có chu kỳ cố định. Nhà được trông coi tốt, mái kín, nền khô có thể đứng rất lâu chỉ cần sửa nhỏ. Nhà bỏ trống, dột lâu ngày thì xuống cấp nhanh. Kiểm tra định kỳ hằng năm, nhất là sau mùa mưa, giúp phát hiện sớm và sửa nhỏ thay vì sửa lớn.
Cột gỗ mục chân có phải thay cả cột không?
Thường không cần. Thợ mộc truyền thống có kỹ thuật cắt bỏ phần mục ở chân và nối bằng một đoạn gỗ cùng loại, giữ lại phần thân cột còn tốt. Chỉ khi cột bị mối ăn rỗng nhiều đoạn mới phải tính tới thay.
Có nên sơn lại khám thờ, hoành phi cho mới không?
Nên thận trọng. Lớp sơn son thếp vàng cũ là một phần giá trị của hiện vật. Nếu bong tróc, ưu tiên gia cố để không bong thêm. Phục hồi lớp sơn nên do người biết sơn truyền thống làm, không dùng sơn công nghiệp hay nhũ vàng phủ lên.
Nhà thờ cũ đã quá hỏng, có nên phá đi xây mới không?
Đó là quyết định của cả họ sau khi có ý kiến người có chuyên môn. Ngay cả khi phải dựng lại, vẫn có thể giữ khung gỗ, mảng chạm, ngói còn dùng được để lắp vào công trình mới, giữ lại một phần ký ức.
Tu bổ có cần xin phép không?
Sửa nhỏ giữ nguyên kết cấu thường đơn giản, nhưng sửa lớn, thay đổi kết cấu hay hình dáng có thể cần thủ tục. Nếu nhà thờ là di tích đã xếp hạng, mọi việc tu bổ phải theo quy định về di tích. Hãy hỏi xã, phường trước khi làm.
Trong lúc tu bổ, bài vị để ở đâu?
Nhiều họ rước tạm bài vị và đồ thờ sang nhà người trưởng họ hoặc một nơi khô ráo, có người trông, sau khi lập danh sách và chụp ảnh từng món. Nghi thức rước theo lệ từng họ; điều quan trọng là an toàn và có người chịu trách nhiệm.