Một gia đình có người theo tôn giáo khác vẫn giữ được bàn thờ gia tiên, nếu cả nhà hiểu rằng tưởng nhớ tổ tiên có nhiều cách, và mỗi người được tham gia theo cách phù hợp với niềm tin của mình. Nhiều tôn giáo lớn ở Việt Nam đều có chỗ cho lòng hiếu kính với ông bà cha mẹ; khác nhau chủ yếu ở hình thức: thắp hương hay không, cúng mâm hay cầu nguyện.
Bài này không bàn giáo lý của tôn giáo nào, cũng không nói cách nào "đúng" hơn. Bài tập trung vào những tình huống trong một gia đình: người con trưởng theo đạo khác, con dâu hay con rể khác đạo, người đã mất theo một tôn giáo mà con cháu không theo. Với câu hỏi về giáo lý, người nên hỏi là linh mục, mục sư, nhà sư hay chức sắc của tôn giáo đó.
Khác tôn giáo không có nghĩa là bỏ ông bà
Nỗi lo hay gặp nhất của người lớn tuổi là: con theo đạo khác thì ai thờ ông bà. Nỗi lo này có lý do, vì có những tôn giáo không dùng hương, không cúng mâm. Nhưng không thắp hương không đồng nghĩa với không nhớ ông bà. Rất nhiều người theo các tôn giáo khác nhau vẫn giữ ảnh cha mẹ, vẫn tưởng nhớ vào ngày mất, vẫn về quê tảo mộ.
Với gia đình người Việt, thờ cúng tổ tiên vừa là một tín ngưỡng, vừa là một nếp văn hoá về lòng biết ơn. Phần văn hoá đó, gồm nhớ ngày giỗ, giữ mộ phần, kể chuyện ông bà cho con cháu, hầu như ai cũng có thể cùng giữ, bất kể theo tôn giáo nào. Phần nghi thức, như thắp hương, khấn vái, cúng lễ, thì mỗi người tham gia tuỳ niềm tin của mình.
Tách hai phần đó ra giúp gia đình bớt căng thẳng. Người không thắp hương vẫn có thể lo cỗ, đón khách, dọn mộ. Người giữ nghi thức không cần ép ai làm điều họ không thấy phù hợp.
Cũng nên nhớ rằng gia đình Việt Nam nhiều tôn giáo không phải chuyện mới. Ở nhiều làng, đình, chùa và nhà thờ đứng cách nhau không xa, và không ít dòng họ có chi theo Công giáo, chi theo Phật giáo từ nhiều đời. Những họ đó vẫn cùng nhau lo giỗ tổ, cùng chăm mộ tổ tiên, mỗi chi giữ cách tưởng nhớ của mình.
Hiểu cách mỗi người tưởng nhớ trước khi bàn
Hỏi chính người thân của mình. Trong cùng một tôn giáo, mỗi cộng đoàn, mỗi gia đình có thể giữ ở mức khác nhau. Thay vì đoán, hãy hỏi trực tiếp người con, người con dâu: họ có thể tham gia những gì, điều gì họ không làm được.
Công giáo. Ở Việt Nam, nhiều gia đình Công giáo đặt ảnh ông bà cha mẹ, thắp nến, dâng hoa, có nơi dâng hương và cúi lạy, vì Giáo hội Công giáo từ giữa thế kỷ 20 đã có hướng dẫn cho phép bày tỏ lòng tôn kính tổ tiên theo phong tục. Phạm vi cụ thể nên hỏi linh mục giáo xứ.
Tin Lành. Nhiều hội thánh Tin Lành không dùng hương và không cúng, nhưng có lễ tưởng niệm, cầu nguyện cho gia đình vào ngày mất, giữ ảnh và chăm mộ. Cách làm cụ thể nên hỏi mục sư của hội thánh.
Phật giáo. Phần lớn gia đình theo Phật giáo giữ bàn thờ gia tiên song song với ban thờ Phật, và nhiều nhà nhờ chùa làm lễ cầu siêu vào ngày giỗ. Việc sắp ban Phật và ban gia tiên có hướng dẫn riêng.
Các tôn giáo nội sinh. Tín đồ Cao Đài, Phật giáo Hoà Hảo cũng giữ việc thờ ông bà theo cách riêng của đạo mình, thường giản dị. Muốn hiểu kỹ nên hỏi chức sắc của đạo.
Khi người con trưởng theo đạo khác
Theo nếp nhiều họ, con trưởng giữ bàn thờ cha mẹ. Khi người con trưởng theo một tôn giáo không giữ bàn thờ hương khói, gia đình thường bàn một trong vài cách. Cách thứ nhất là người con trưởng vẫn giữ ảnh và tưởng nhớ cha mẹ theo đạo mình, còn bàn thờ hương khói giao cho một em trai hoặc em gái. Cách thứ hai là bàn thờ vẫn đặt ở nhà người con trưởng, do vợ hoặc chồng của anh, hoặc một người em đến thắp hương. Cách thứ ba là anh em luân phiên giữ.
Không có cách nào hoàn hảo. Cách nào cũng cần người con trưởng đồng ý từ trong lòng, không cảm thấy bị "tước" vai trò, và các em không cảm thấy bị dồn việc. Nhiều gia đình giữ cho người con trưởng vai trò danh dự trong ngày giỗ, như đón khách, phát biểu nhớ cha mẹ, trong khi phần nghi thức hương khói do người khác làm.
Với người con trưởng, điều đáng làm là chủ động mở lời trước, thay vì để cha mẹ và các em băn khoăn. Một câu nói rõ ràng kiểu "con vẫn nhớ ông bà theo cách của con, việc hương khói xin nhờ em giữ" thường giúp cả nhà nhẹ lòng hơn nhiều so với sự im lặng kéo dài.
Nếu chuyện này gắn với tài sản như nhà thờ, đất hương hoả, nên tách bạch và làm theo giấy tờ, có thể hỏi luật sư. Phần trách nhiệm thờ tự và tài sản hương hoả có hướng dẫn riêng ở mục khác của trang.
Con dâu, con rể khác đạo trong ngày giỗ
Người con dâu, con rể khác đạo thường lo nhất là bị xem là thiếu lễ. Có rất nhiều việc họ có thể làm trong ngày giỗ mà không trái với niềm tin của mình.
- Cùng chuẩn bị cỗ, đón tiếp họ hàng, sắp xếp chỗ ngồi.
- Đứng cùng gia đình trước bàn thờ, cúi đầu hoặc chắp tay theo cách mình thấy phù hợp, nếu không thắp hương.
- Cầu nguyện thầm cho ông bà theo tôn giáo của mình.
- Dẫn con cháu đi thăm mộ, cùng dọn dẹp mộ phần.
- Kể cho con nghe về ông bà, giữ ảnh và kỷ vật của gia đình.
- Nói trước với cha mẹ chồng hay cha mẹ vợ về những gì mình làm được và không làm được, để không ai bất ngờ.
Phía gia đình bên lương cũng nên hiểu rằng việc người con dâu không cầm hương không phải là thiếu tôn trọng ông bà. Sự có mặt, sự chu đáo và lời hỏi han trong ngày giỗ đã nói lên lòng của người đó. Chuyện lễ gia tiên trong ngày cưới khi một bên khác tín ngưỡng thuộc phần lễ cưới, có hướng dẫn riêng.
Ngày Tết và những ngày lễ trong nhà nhiều tôn giáo
Ngày Tết là lúc các khác biệt dễ lộ ra nhất. Chiều ba mươi, gia đình bên lương cúng rước ông bà, đêm giao thừa thắp hương; người theo đạo khác có thể đang chuẩn bị đi lễ ở nhà thờ hay nhà nguyện của mình. Nhiều gia đình giải quyết bằng một lịch đơn giản: ai đi lễ theo đạo mình thì đi, rồi về cùng ăn bữa cơm tất niên, cùng chúc Tết ông bà trước bàn thờ, mỗi người theo cách của mình.
Chiều ngược lại cũng đáng quan tâm. Người theo đạo có những ngày lễ lớn của riêng mình, như lễ Giáng sinh, lễ Phục sinh, lễ Phật đản, ngày vía của đạo. Gia đình bên lương chúc mừng, cùng ăn một bữa cơm vào những ngày ấy là một cách đáp lại sự tôn trọng mà người con, người dâu đã dành cho bàn thờ ông bà.
Với trẻ nhỏ lớn lên trong gia đình nhiều tôn giáo, những dịp này là lúc tự nhiên nhất để các con hiểu rằng ông bà được nhớ đến bằng nhiều cách, và người trong nhà có thể khác niềm tin mà vẫn thương nhau. Không cần giảng giải, chỉ cần người lớn làm cho các con thấy.
Người đã mất theo một tôn giáo mà con cháu không theo
Tình huống ngược lại cũng hay gặp: người mẹ theo Công giáo, các con theo bên lương của cha; người bà theo Tin Lành, con cháu thờ cúng hương khói. Khi người đó mất, gia đình băn khoăn có nên đặt ảnh bà lên bàn thờ thắp hương hay không.
Nguyên tắc nhiều gia đình chọn là tôn trọng niềm tin của người đã mất. Nếu bà theo một tôn giáo không dùng hương, có thể đặt ảnh bà ở một vị trí trang trọng với nến và hoa, tưởng nhớ vào ngày mất theo cách bà mong muốn, mời người cùng đạo của bà đến cầu nguyện. Nếu bà từng nói rằng bà vui lòng được con cháu thắp hương, gia đình có thể làm theo lời bà.
Khi không rõ người đã mất mong muốn gì, có thể hỏi người cùng giáo xứ, hội thánh, người bạn thân của người đó. Trong mọi trường hợp, điều cần tránh là dùng bàn thờ để "tranh" người đã mất về phía tôn giáo này hay tôn giáo khác. Người đã mất thuộc về cả gia đình.
Các bước thống nhất trong nhà
Khi gia đình có thành viên khác tôn giáo, một cuộc trò chuyện có chuẩn bị giúp tránh căng thẳng vào đúng ngày giỗ hay ngày Tết.
- Mỗi người nói rõ mình có thể tham gia những việc gì và những việc gì mình không làm.
- Thống nhất ai là người giữ bàn thờ hương khói, ai đứng lễ ngày giỗ.
- Phân công những việc chung không liên quan nghi thức: lo cỗ, đón khách, chăm mộ, giữ sổ giỗ.
- Thoả thuận cách tưởng nhớ người đã mất theo niềm tin của chính người đó.
- Nhờ một người lớn trong họ được các bên tin cậy làm cầu nối khi có bất đồng.
- Nhắc nhau giữ lời nói nhẹ nhàng trước mặt con cháu, không chê bai tôn giáo của nhau.
Một gia đình có nhiều tôn giáo mà vẫn giữ được ngày giỗ đông đủ, ai cũng có chỗ, là một bài học rất đẹp cho con cháu về sự tôn trọng.
Những điều đã thống nhất nên được ghi lại ngắn gọn trong sổ giỗ của gia đình: ai giữ bàn thờ, ai đứng lễ, người đã mất mong được tưởng nhớ theo cách nào. Khi thế hệ sau tiếp quản, các cháu sẽ không phải hỏi lại từ đầu, và cũng không vô tình làm trái mong muốn của người đã khuất.
Câu hỏi thường gặp
Con theo Công giáo có được thắp hương cho cha mẹ không?
Ở Việt Nam, nhiều người Công giáo dâng hương, cúi lạy trước ảnh ông bà cha mẹ theo hướng dẫn của Giáo hội về việc tôn kính tổ tiên. Phạm vi cụ thể nên hỏi linh mục giáo xứ, vì cách hướng dẫn và cách các gia đình giữ có thể khác nhau.
Con dâu theo Tin Lành không thắp hương có bị coi là bất hiếu không?
Không nên nhìn như vậy. Người con dâu vẫn có thể tưởng nhớ ông bà theo cách của mình, cùng lo ngày giỗ, cùng chăm mộ. Gia đình nên nói chuyện trước để mọi người hiểu và không ai thấy khó xử trước khách.
Con trưởng theo đạo khác thì bàn thờ cha mẹ để ở đâu?
Tuỳ gia đình bàn. Có nhà giao bàn thờ cho em, có nhà vẫn để ở nhà anh trưởng với người khác thắp hương, có nhà anh em luân phiên. Điều quan trọng là người con trưởng đồng ý và vẫn giữ vai trò trong ngày giỗ.
Người mất theo đạo Công giáo có nên đặt lên bàn thờ thắp hương không?
Nên tôn trọng mong muốn của người đã mất. Nhiều gia đình đặt ảnh với nến và hoa, tưởng nhớ theo cách Công giáo, và hỏi linh mục hoặc người cùng giáo xứ của người đó nếu còn băn khoăn.
Gia đình theo Phật giáo có cần thờ gia tiên riêng với ban Phật không?
Phần lớn gia đình theo Phật giáo giữ cả ban Phật và bàn thờ gia tiên. Cách sắp hai ban trong một nhà có hướng dẫn riêng về bày biện; với câu hỏi giáo lý, nên hỏi các vị sư ở ngôi chùa quen.
Họ hàng chê con dâu khác đạo trong ngày giỗ thì nên làm gì?
Người chồng hoặc cha mẹ chồng nên đứng ra giải thích ngắn gọn rằng con dâu tưởng nhớ ông bà theo cách của mình và đã lo việc nhà chu đáo. Một lời bênh vực đúng lúc giúp người con dâu cảm thấy được đón nhận.