Trưởng họ (trưởng tộc, tộc trưởng) theo tập quán là người đứng đầu dòng trưởng của họ, giữ hương khói ở nhà thờ chung, làm chủ tế trong giỗ thuỷ tổ và là người đại diện của họ trong các việc lớn. Ở nhiều họ ngày nay, vai trò này được chia đôi: trưởng họ giữ phần nghi lễ và thờ tự, còn một ban liên lạc hay hội đồng gia tộc do các chi cử ra lo phần tổ chức, quỹ, sổ sách.
Bài này đi qua những việc trưởng họ thường làm trong năm, những việc không nên dồn hết cho một người, và cách các họ xử lý khi đến lượt kế nhiệm mà người theo ngôi thứ còn nhỏ tuổi, ở xa, ốm yếu hoặc không muốn nhận. Mỗi họ một lệ; bài chỉ nêu cách làm phổ biến để bạn có chỗ bắt đầu khi bàn với các cụ trong họ.
Trưởng họ theo ngôi thứ và trưởng họ do bầu
Trong cách hiểu truyền thống của người Kinh, trưởng họ không phải chức vụ được bầu mà là vị trí theo huyết thống: con trai trưởng của thuỷ tổ, rồi con trai trưởng của người ấy, cứ thế nối xuống. Người đứng ở đầu dòng ấy hiện nay chính là trưởng họ, có khi còn rất trẻ. Cách hiểu này giữ được sự liên tục và tránh tranh giành, nhưng không đảm bảo người đứng đầu có thời gian, sức khoẻ hay điều kiện ở gần nhà thờ.
Vì vậy nhiều họ đã chuyển sang cách kết hợp. Danh xưng "trưởng họ" vẫn để cho người dòng trưởng, nhưng việc điều hành do một người được họ bầu, thường gọi là trưởng ban liên lạc, trưởng ban khánh tiết hay chủ tịch hội đồng gia tộc. Có họ để người được bầu kiêm luôn trưởng họ nếu dòng trưởng đồng ý. Có họ bầu theo nhiệm kỳ vài năm, có họ để đến khi người đó xin thôi.
Không có cách nào đúng cho mọi họ. Điều quan trọng là họ bạn ghi rõ mình đang theo cách nào, tốt nhất trong tộc ước hoặc biên bản họp họ, để con cháu hiểu ai giữ việc gì. Khi cách làm chỉ nằm trong đầu vài cụ, mỗi lần đổi người là một lần tranh luận lại từ đầu.
Những việc trưởng họ thường lo trong một năm
Danh sách dưới đây gom các việc hay gặp ở các họ có nhà thờ chung và có giỗ thuỷ tổ. Họ nhỏ có thể không có hết, họ lớn có thể chia mỗi việc cho một người phụ trách.
- Giữ hương khói ở nhà thờ họ hoặc giao cho người trông nhà thờ, nắm được ngày giỗ các vị tổ được thờ chung.
- Làm chủ tế hoặc cử người làm chủ tế trong giỗ thuỷ tổ, lễ xuân tế, thu tế, lễ khánh thành, lễ rước gia phả.
- Triệu tập và chủ trì buổi họp họ đầu năm hoặc các buổi họp bất thường khi có việc lớn.
- Giữ hoặc biết nơi giữ gia phả, sắc phong, bài vị, giấy tờ đất của nhà thờ và sổ quỹ.
- Thay mặt họ đi thăm hỏi khi trong họ có người ốm nặng, có tang, hoặc khi họ khác, làng xã mời dự việc chung.
- Tiếp con cháu ở xa về nhận họ, giới thiệu với trưởng chi, người giữ phả.
- Ký hoặc chứng kiến các biên bản quan trọng của họ: giao nhận quỹ, giao nhận gia phả, thoả thuận về nhà thờ.
- Giữ hoà khí: nghe các chi trình bày khi có bất đồng và đưa ra họp chung, thay vì tự quyết một mình.
Không phải việc nào trên đây cũng cần trưởng họ tự tay làm. Một trưởng họ giỏi thường là người biết giao việc và theo dõi, chứ không phải người ôm hết.
Những việc không nên dồn cho một người
Giữ tiền và ghi sổ quỹ. Người giữ tiền và người ghi sổ nên là hai người khác nhau, và cả hai không nên là trưởng họ. Tách như vậy không phải vì nghi ngờ ai, mà để khi có thắc mắc thì có người đối chiếu, trưởng họ đứng ngoài làm người phân xử.
Quyết định xây sửa, mua bán. Xây mới hay tu bổ nhà thờ, mua thêm đất, nhận tài sản hiến tặng là việc của cả họ. Trưởng họ nên đưa ra họp, ghi biên bản, có đại diện các chi ký.
Sửa gia phả. Thêm người, chữa ngày giỗ, ghi lại tên vị tổ là việc của người giữ phả theo quy trình họ đã thống nhất. Trưởng họ tự sửa một mình, dù đúng, vẫn dễ khiến chi khác nghi ngờ.
Đứng tên tài sản chung. Nhiều họ để đất nhà thờ đứng tên một người vì thủ tục. Nếu vậy, nên có văn bản trong họ ghi rõ đó là tài sản chung và cách xử lý khi người đứng tên qua đời. Phần pháp lý nên hỏi cán bộ địa chính xã, phường hoặc luật sư.
Khi người theo ngôi thứ chưa thể đảm nhận
Đến lượt kế nhiệm, người nối dõi theo dòng trưởng có thể gặp đủ loại hoàn cảnh. Bảng dưới gom các cách nhiều họ đã làm; mỗi họ chọn theo lệ và theo sự đồng thuận của mình.
| Hoàn cảnh | Cách thường làm | Điều nên ghi lại |
|---|---|---|
| Người kế nhiệm còn nhỏ tuổi | Một người chú, bác trong dòng trưởng hoặc người được họ cử giữ việc thay cho tới khi người kế nhiệm trưởng thành | Thời hạn giữ thay và ai quyết định khi nào giao lại |
| Người kế nhiệm ở xa, ở nước ngoài | Giữ danh xưng trưởng họ, giao việc thờ tự cho người ở gần; về quê vào dịp giỗ thuỷ tổ | Ai giữ chìa khoá nhà thờ, ai làm chủ tế khi trưởng họ vắng |
| Người kế nhiệm ốm yếu, tuổi cao | Con trưởng của người đó hoặc người trong chi trưởng làm thay các việc đi lại | Việc nào vẫn cần hỏi ý trưởng họ |
| Người kế nhiệm theo tôn giáo khác | Trao đổi thẳng thắn: có người vẫn giữ việc theo cách của mình, có người xin chuyển cho người khác | Sự đồng ý của chính người đó, tránh ép |
| Dòng trưởng không còn con trai | Có họ chuyển sang chi kế tiếp, có họ để con gái dòng trưởng giữ hương khói, có họ bầu | Quyết định của cuộc họp họ, ghi vào gia phả |
| Không ai muốn nhận | Bầu một người điều hành theo nhiệm kỳ, chia nhỏ việc cho nhiều người | Danh sách việc và người phụ trách từng việc |
Trong mọi trường hợp, nên tránh tình trạng "ai cũng nghĩ người kia đang lo". Một biên bản ngắn sau buổi họp, ghi rõ ai giữ việc gì từ ngày nào, giải quyết được phần lớn hiểu lầm về sau.
Chuẩn bị chuyển giao khi trưởng họ còn khoẻ
Cách êm nhất là trưởng họ đương nhiệm tự chuẩn bị cho người kế nhiệm từ sớm, khi còn đủ sức kể lại mọi thứ. Một trình tự gợi ý:
- Lập danh mục những gì trưởng họ đang giữ: chìa khoá, gia phả, sắc phong, đồ thờ quý, giấy tờ đất, sổ quỹ, danh sách liên lạc các chi.
- Ghi lại những việc chỉ mình biết: ngày giỗ các vị tổ, thứ tự nghi lễ quen làm, người trong họ biết chữ Hán Nôm, người hay giúp nấu cỗ.
- Cho người kế nhiệm đi cùng trong một hai mùa giỗ họ, để họ được giới thiệu với các chi và tập làm chủ tế.
- Đưa việc chuyển giao ra buổi họp họ, nói rõ từ khi nào người mới nhận việc và người cũ giữ vai trò cố vấn.
- Lập biên bản giao nhận hiện vật, gia phả, giấy tờ, có người chứng kiến của các chi, mỗi chi giữ một bản.
Việc chuẩn bị này giống chuyện cha mẹ dặn lại việc thờ cúng trong gia đình, chỉ ở quy mô lớn hơn. Làm sớm thì người nhận việc tự tin hơn, còn các chi biết rõ việc họ được giao cho ai.
Trưởng họ trẻ tuổi mới nhận việc: bắt đầu từ đâu
Ngày càng có nhiều người ba bốn mươi tuổi, sống ở thành phố, bỗng được báo tin mình là người nối dõi dòng trưởng. Nếu bạn ở trong hoàn cảnh ấy, có thể bắt đầu theo các bước sau, không cần làm hết trong năm đầu.
- Về quê gặp riêng người giữ việc trước đó, hoặc các cụ cao tuổi nhất của các chi. Nghe nhiều hơn nói, ghi chép lại tên người, ngày giỗ, những việc đang dở dang.
- Xin xem gia phả, sổ quỹ, danh sách liên lạc. Chưa cần sửa gì, chỉ cần biết những thứ đó đang ở đâu, ai giữ.
- Đi trọn một mùa giỗ thuỷ tổ với vai trò học việc: xem người ta chuẩn bị gì, ai lo phần nào, nghi lễ diễn ra theo thứ tự nào.
- Đề nghị họ giữ nguyên ban liên lạc hiện có trong thời gian đầu. Thay người ngay khi chưa hiểu việc dễ làm mất lòng những người đã gánh vác nhiều năm.
- Lập một nhóm liên lạc với trưởng các chi để cập nhật việc họ dù mình ở xa. Hẹn nhau một nhịp trao đổi cố định, ví dụ mỗi quý một lần.
- Sau một năm, đưa ra buổi họp đầu năm những việc mình thấy cần thay đổi, kèm lý do, để cả họ cùng bàn.
Người trẻ thường mang lại những thứ họ đang thiếu: ghi chép gọn, sổ sách rõ ràng, kết nối được con cháu ở xa. Các cụ thì giữ được nếp và hiểu người. Trưởng họ trẻ làm tốt nhất khi biết nối hai phần ấy, thay vì cố chứng tỏ mình.
Trưởng họ giữ hoà khí thế nào
Trong họ nào cũng có lúc bất đồng: chuyện góp tiền, chuyện chỗ đặt mộ, chuyện ghi tên người vào phả, chuyện một chi muốn xây nhà thờ riêng. Trưởng họ thường bị kéo vào giữa. Kinh nghiệm của nhiều họ là trưởng họ không nên phán ngay khi mới nghe một bên. Nên nghe đủ các bên, hẹn một buổi gặp có đại diện từng chi, và để người ghi biên bản ghi lại ý kiến.
Trưởng họ cũng nên tách bạch chuyện của họ với chuyện riêng của từng nhà. Anh em một nhà tranh chấp đất của cha mẹ không phải việc họ quyết được, và nếu trưởng họ đứng hẳn về một bên thì uy tín với cả họ giảm đi. Có thể khuyên hai bên ngồi lại, gợi ý hỏi luật sư hoặc hoà giải viên ở cơ sở, nhưng không nên nhận làm trọng tài cho việc ngoài phạm vi của họ.
Cuối cùng, sự kính trọng dành cho trưởng họ phần lớn đến từ cách người đó làm việc, không phải từ ngôi thứ. Một trưởng họ minh bạch, chịu khó gọi điện thăm hỏi các nhà ở xa, nhớ tên con cháu, thường được cả họ quý dù tuổi còn trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Trưởng họ và trưởng tộc có khác nhau không?
Phần lớn các vùng dùng hai từ này như nhau, cùng chỉ người đứng đầu dòng trưởng của cả họ. Một số họ dùng trưởng tộc cho cả họ và trưởng họ cho một chi, nên khi nghe người ta xưng nên hỏi thêm để hiểu đúng.
Phụ nữ có làm trưởng họ được không?
Theo tập quán phụ hệ cũ, trưởng họ là nam giới dòng trưởng. Hiện nay đã có họ để con gái dòng trưởng giữ hương khói hoặc bầu phụ nữ vào ban liên lạc, ban điều hành. Pháp luật không cấm; việc này tuỳ sự đồng thuận của từng họ.
Trưởng họ có được tự ý dùng quỹ họ không?
Ở các họ có tộc ước rõ ràng, khoản chi lớn phải được họp bàn và ghi sổ, khoản chi nhỏ thường xuyên có mức do họ quy định. Trưởng họ thường không trực tiếp giữ tiền, mà duyệt chi theo quy định chung.
Trưởng họ ở nước ngoài thì ai làm chủ tế giỗ họ?
Nhiều họ để trưởng họ uỷ quyền cho một người trong dòng trưởng hoặc trưởng chi lớn tuổi ở quê làm chủ tế. Khi trưởng họ về được thì vẫn đứng chủ tế. Nên thống nhất trước và báo cho cả họ biết.
Có cần giấy tờ gì để công nhận trưởng họ không?
Dòng họ thường không phải tổ chức đăng ký với nhà nước, nên không có giấy công nhận trưởng họ. Sự công nhận nằm ở gia phả, tộc ước và biên bản họp họ. Với các thủ tục liên quan đất nhà thờ, cơ quan có thẩm quyền sẽ hướng dẫn giấy tờ cần thiết.
Trưởng họ có phải đóng góp nhiều hơn người khác không?
Không có lệ chung bắt buộc. Có trưởng họ tự nguyện góp nhiều hơn hoặc gánh phần hương khói hằng tháng, nhưng nhiều họ lại dùng quỹ chung để chi hương đăng ở nhà thờ, tránh dồn gánh nặng cho một nhà.