Trong một dòng họ người Việt, "họ" (hay tộc) là toàn bộ con cháu cùng một vị thuỷ tổ; "chi" là các nhánh lớn tách ra từ những người con của các đời đầu; "phái", "ngành", "nhánh" là những tầng nhỏ hơn bên trong chi. Thứ tự giữa phái và ngành không thống nhất: có họ xếp chi trên phái, có họ xếp phái trên chi, có nơi dùng "ngành" thay hẳn cho "chi". Không có bảng chuẩn chung cho cả nước, nên câu trả lời đúng nhất cho họ của bạn nằm trong gia phả và trong lời các cụ trưởng họ.
Bài này giải thích vì sao một họ phải chia tầng, các tên gọi thường gặp nghĩa là gì ở mức tập quán, chi trưởng khác chi thứ chỗ nào, và cách tự vẽ ra vị trí nhà mình trong cây họ để lần sau đi giỗ họ không còn ngơ ngác khi người ta hỏi "cháu thuộc chi nào".
Vì sao một dòng họ phải chia ra chi, phái, ngành
Một vị thuỷ tổ có ba người con trai, mỗi người lại có ba bốn người con: chỉ sau năm sáu đời, con cháu đã lên tới hàng trăm người, sống rải ở nhiều thôn, nhiều tỉnh. Nếu mọi việc giỗ chạp, hiếu hỉ, ghi phả đều dồn về một mối thì không ai lo xuể. Việc chia chi, chia phái ra đời trước hết vì lý do rất thực tế: chia nhỏ để có người chịu trách nhiệm cho từng nhóm gia đình gần nhau về huyết thống.
Lý do thứ hai là ghi chép. Gia phả của một họ lớn nếu viết liền một mạch theo thứ tự năm sinh sẽ rối không đọc nổi. Người chép phả xưa thường viết theo từng chi: hết chi trưởng mới sang chi thứ hai, trong mỗi chi lại theo từng phái, từng ngành. Nhờ vậy người đọc lần theo một dòng từ cha xuống con dễ dàng, và khi một chi cần tục phả thì chỉ cần bổ sung phần của chi mình.
Lý do thứ ba gắn với thờ tự. Theo lệ cũ của nhiều họ ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, nhà thờ chung của cả họ thờ thuỷ tổ và các đời đầu; mỗi chi có thể có nhà thờ riêng thờ vị tổ của chi. Con cháu chi nào lo giỗ tổ chi ấy, còn giỗ thuỷ tổ thì cả họ cùng về. Tầng tổ chức vì thế trùng với tầng thờ tự, giúp việc chia phần công việc và đóng góp rõ ràng hơn.
Các tên gọi thường gặp và nghĩa thông dụng
Bảng dưới đây ghi cách hiểu phổ biến nhất của từng tên gọi. Đây là tập quán chứ không phải quy định; họ của bạn có thể dùng khác, và cách của họ bạn mới là cách đúng khi bàn chuyện trong họ.
| Tên gọi | Thường chỉ | Ghi chú về dị bản |
|---|---|---|
| Họ, tộc, dòng họ | Toàn bộ con cháu cùng một thuỷ tổ ở một vùng | Cùng mang một tên họ chưa chắc là cùng dòng họ |
| Đại tôn | Dòng trưởng của cả họ, nối từ con trưởng của thuỷ tổ | Nhiều nơi gọi nhà thờ chung là nhà thờ đại tôn |
| Tiểu tôn | Dòng trưởng của một chi hay một nhánh | Không phải họ nào cũng dùng chữ này |
| Chi | Nhánh lớn, thường bắt đầu từ một người con của thuỷ tổ hoặc của đời thứ hai, thứ ba | Có họ đánh số: chi Nhất, chi Nhì, chi Ba |
| Phái | Nhánh nhỏ hơn trong chi, hoặc nhánh lớn ngang chi tuỳ họ | Ở một số họ miền Trung, phái lớn hơn chi |
| Ngành | Nhánh nhỏ trong chi hay trong phái | Nhiều người dùng "ngành" theo nghĩa rộng, ngang với chi |
| Nhánh, cành | Cách nói dân dã cho một nhóm gia đình gần nhau | Thường không có nhà thờ riêng |
Điều dễ gây nhầm nhất là chữ "phái". Có gia phả coi phái là tầng cao, mỗi phái gồm nhiều chi; có gia phả làm ngược lại. Khi đọc gia phả của họ khác, hoặc khi hai họ cùng tên kết nối với nhau, nên hỏi lại thứ tự tầng của từng bên trước khi so đời.
Chi trưởng và chi thứ khác nhau ở đâu
Chi trưởng nối từ người con trưởng. Theo tập quán phụ hệ của người Kinh, chi trưởng là chi của người con trai trưởng của thuỷ tổ (hoặc của đời bắt đầu chia chi). Con cháu trưởng của chi trưởng qua các đời gọi là dòng đích, và người đang đứng đầu dòng này thường được gọi là trưởng tộc hay tộc trưởng.
Chi thứ không kém vai vế trong họ. Chi thứ là chi của các người con sau. Trong ngôi thứ khi tế lễ, chi trưởng thường đứng trước; nhưng ở những việc khác như góp quỹ, bầu người vào ban liên lạc, ghi gia phả, các chi có tiếng nói ngang nhau. Nhiều họ ghi rõ điều này trong tộc ước để tránh hiểu lầm.
Thứ tự chi không đổi theo số người hay độ giàu. Một chi thứ có thể đông con cháu hơn, sống khá giả hơn, nhưng thứ tự chi vẫn giữ theo thứ tự anh em ở đời chia chi. Ngôi thứ này là cách ghi nhớ huyết thống, không phải bảng xếp hạng.
Chi không còn người nối dõi thì sao. Có chi chỉ còn con gái, hoặc con cháu đã chuyển đi rất xa. Mỗi họ xử lý một cách: có họ để chi thứ gần nhất lo hương khói thay, có họ vẫn giữ tên chi trong gia phả và ghi đầy đủ con gái, cháu ngoại. Pháp luật hiện hành không phân biệt nam nữ trong việc thờ cúng cha mẹ, ông bà, nên ngày càng nhiều họ chọn cách thứ hai.
Tự xác định nhà mình thuộc chi, phái nào
Nếu bạn lớn lên ở thành phố và chỉ biết họ của mình qua vài lần về quê, có thể lần ra vị trí nhà mình trong cây họ theo trình tự sau. Mỗi bước nên ghi lại tên người cho thông tin để sau này kiểm lại.
- Ghi tên đầy đủ của cha, ông nội, cụ nội, kèm ngày giỗ và nơi đặt mộ nếu gia đình còn nhớ. Ngày giỗ và nơi mộ là hai thứ giúp đối chiếu rất tốt vì ít người trùng.
- Hỏi người lớn tuổi nhất trong nhà xem ông bà từng nói nhà mình "thuộc chi mấy", "ngành ông nào". Câu trả lời thường là tên một vị tổ hoặc số thứ tự chi.
- Liên hệ trưởng họ hoặc người giữ gia phả ở quê. Đưa họ danh sách ở bước một; người giữ phả sẽ dò ra tên cụ nội của bạn nằm ở trang nào, chi nào.
- Chép lại đường đi từ tên mình ngược lên tới vị tổ của chi, rồi tới thuỷ tổ. Đây chính là "phả hệ" của riêng nhà bạn trong cây họ lớn.
- Nếu thông tin vênh nhau, ví dụ ngày giỗ trong nhà khác ngày ghi trong phả, ghi cả hai và báo người giữ phả. Đừng tự sửa, vì sai có thể nằm ở bất cứ bên nào.
- Vẽ một sơ đồ nhỏ từ thuỷ tổ xuống nhà mình, ghi rõ tầng chi, phái, ngành theo cách gọi của họ mình, rồi cất cùng giấy tờ gia đình.
Làm xong việc này, khi về giỗ họ bạn biết mình nên ngồi cùng ai, góp phần vào nhà thờ chi nào và khi cần hỏi chuyện tổ tiên thì hỏi ai trước.
Khi họ đông lên: tách chi mới và lập nhà thờ chi
Một chi lâu đời có thể đông tới mức tự nó lại giống một họ nhỏ. Khi đó có họ cho phép tách thành các phái, các ngành mới, mỗi nhóm cử người lo việc riêng. Việc tách thường được bàn trong buổi họp họ, ghi vào biên bản và vào gia phả, nêu rõ ngành mới bắt đầu từ vị tổ nào. Tách như vậy không có nghĩa là rời họ: ngành mới vẫn về giỗ thuỷ tổ, vẫn góp quỹ chung.
Ngược lại cũng có trường hợp hai ba chi ít người nhập lại để cùng lo một nhà thờ, cùng tổ chức giỗ tổ chi. Việc này cũng nên bàn công khai và ghi lại, vì sau vài chục năm, con cháu đời sau nhìn vào gia phả sẽ thắc mắc vì sao một nhà thờ lại thờ tổ của hai chi.
Việc lập nhà thờ chi mới, xây sửa, gìn giữ hiện vật là đề tài riêng của mảng nhà thờ họ trên trang này. Ở đây chỉ lưu ý một điều: mọi thay đổi về tầng tổ chức nên đi kèm một bản ghi rõ ràng, có chữ ký của đại diện các chi liên quan, để tên gọi trong gia phả và tên gọi ngoài đời không lệch nhau.
Những chỗ hay nhầm khi nói chuyện chi, phái
Nhầm cùng họ với cùng dòng. Hai người cùng họ Nguyễn ở hai tỉnh chưa chắc chung thuỷ tổ. Chỉ khi đối chiếu được gia phả, mộ tổ hoặc lời kể khớp nhau mới nói là cùng dòng.
Nhầm số đời với số chi. "Đời thứ mười hai" nói về khoảng cách từ thuỷ tổ xuống; "chi thứ ba" nói về nhánh. Hai con số này độc lập với nhau; tên gọi các đời là chuyện của mảng thế thứ.
Coi trưởng chi là người quyết mọi việc của chi. Ở nhiều họ, trưởng chi giữ vai trò chủ tế và trông nom hương khói; việc tiền bạc, xây sửa vẫn do cả chi bàn.
Áp cách gọi của họ mình sang họ khác. Khi kết nối với họ khác hoặc đọc gia phả của nhà thông gia, luôn hỏi lại thứ tự tầng của họ đó. Một người tự giới thiệu "phái hai" ở họ này có thể tương đương "chi hai" ở họ kia, và so nhầm tầng thì so đời cũng nhầm theo.
Nghĩ rằng chi đã tách thì không còn liên quan. Tách chi là chia việc, không phải chia họ. Con cháu các chi vẫn chung thuỷ tổ, chung giỗ tổ, chung gia phả lớn. Nhiều mâu thuẫn trong họ bắt đầu từ suy nghĩ "chuyện chi kia không phải chuyện của mình".
Chi, phái và cách chia phần việc chung của họ
Khi họ đã chia tầng rõ ràng, phần lớn việc chung được chia theo chi. Cách hay gặp là luân phiên đăng cai: mỗi năm một chi đứng ra lo cỗ giỗ thuỷ tổ, dọn dẹp nhà thờ, đón khách; năm sau đến lượt chi kế tiếp. Cách này giúp không chi nào phải gánh mãi, và mỗi chi có dịp để con cháu mình tập làm việc họ.
Việc góp quỹ cũng thường đi theo chi. Thay vì người thủ quỹ phải đi thu từng nhà trong cả trăm hộ, mỗi chi cử một người thu trong chi mình rồi nộp lên quỹ chung kèm danh sách. Danh sách ấy vừa là chứng từ, vừa giúp trưởng chi biết nhà nào đang khó khăn để họ có cách hỗ trợ, thay vì để người đó ngại không dám về giỗ.
Người đại diện trong ban liên lạc hay hội đồng gia tộc cũng hay được cử theo chi, mỗi chi một hai người. Nhờ vậy tiếng nói của chi ít người không bị lấn bởi chi đông người. Khi họp, ý kiến được ghi theo chi, và những việc ảnh hưởng tới riêng một chi, như xây nhà thờ chi hay quy tập mộ của chi, được để chính chi đó quyết trước rồi mới báo cáo lên họ.
Chia việc theo chi vì thế không chỉ là thói quen. Nó là cách một tổ chức không có giấy phép, không có lương, chỉ có tình thân, vận hành được qua nhiều thế hệ.
Câu hỏi thường gặp
Một dòng họ thường có bao nhiêu chi?
Không có con số cố định. Số chi phụ thuộc vào việc thuỷ tổ và các đời đầu có bao nhiêu người con trai lập gia đình, và họ quyết định chia chi ở đời nào. Có họ chỉ hai chi, có họ hơn mười chi sau vài trăm năm.
Con gái đi lấy chồng có còn thuộc chi của cha không?
Theo cách ghi phả cũ, con gái được ghi tên dưới cha và thường ghi thêm lấy chồng ở đâu. Ngày nay nhiều họ vẫn mời con gái và cháu ngoại về giỗ họ và ghi đầy đủ vào phả. Cách làm cụ thể tuỳ lệ từng họ.
Chi trưởng có được hưởng nhiều quyền lợi hơn chi thứ không?
Ngôi thứ của chi trưởng chủ yếu thể hiện trong nghi lễ, như vị trí chủ tế. Về tài sản chung của họ như quỹ họ, nhà thờ, đất hương hoả, nhiều họ quy định các chi ngang nhau và việc lớn phải bàn chung. Tranh chấp cụ thể nên hỏi luật sư.
Không có gia phả thì làm sao biết mình thuộc chi nào?
Bạn có thể dựa vào ngày giỗ, nơi đặt mộ cụ kỵ, lời kể của người già trong làng và gia phả của các nhà cùng họ ở gần. Ghép nhiều nguồn lại thường ra được vị trí tương đối, nhưng nên ghi rõ phần nào là suy đoán.
Phái và chi, cái nào lớn hơn?
Tuỳ họ. Nhiều họ ở Bắc Bộ xếp chi trên phái, một số họ ở miền Trung xếp phái trên chi. Cách chắc nhất là xem phần đầu gia phả của chính họ mình hoặc hỏi người giữ phả.
Có nên tách một chi đông người thành nhiều ngành không?
Tách ngành giúp chia việc gọn hơn khi một chi quá đông và sống rải rác. Việc này nên bàn trong buổi họp có đại diện các nhà, ghi biên bản và ghi vào gia phả để đời sau không nhầm.