Tộc ước (còn gọi là quy ước dòng họ, lệ họ) là bản ghi những điều cả họ thống nhất cùng làm: ai giữ việc gì, quỹ họ thu chi ra sao, gia phả ghi chép thế nào, giỗ họ tổ chức theo lệ nào, hiếu hỉ thăm hỏi đến đâu. Nó không phải văn bản pháp luật và không thay pháp luật, mà là thoả thuận nội bộ giúp con cháu nhiều chi, nhiều thế hệ làm việc với nhau theo một nếp.
Nhiều gia phả cũ có chép tộc ước, thường ngắn và viết theo lối khuyên răn. Ngày nay, khi họ đông người và ở nhiều nơi, các họ có xu hướng soạn lại thành bản rõ ràng hơn. Bài này gợi ý bố cục, các mục nên có, những điều nên tránh và cách đưa bản tộc ước ra họ bàn, thông qua, sửa đổi.
Tộc ước xưa và tộc ước nay
Ở làng xã Việt Nam trước đây, làng có hương ước, họ có tộc ước. Phần nhiều tộc ước xưa được chép ở đầu hoặc cuối gia phả, bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm, nội dung thường là lời răn con cháu giữ hiếu đễ, chăm học, không làm điều trái đạo, cùng vài lệ cụ thể về giỗ tổ, ruộng họ, việc đóng góp. Nếu họ bạn còn giữ bản gốc, nên nhờ người thạo Hán Nôm dịch và giữ bản dịch kèm bản gốc trước khi soạn bản mới.
Tộc ước ngày nay thường dài hơn ở phần tổ chức và tài chính, vì đó là chỗ dễ sinh hiểu lầm nhất khi con cháu ở xa nhau. Phần khuyên răn vẫn có thể giữ ở đầu, như một lời nhắc về tinh thần chung, nhưng nên ngắn gọn và tránh những câu mang tính phân biệt mà xã hội hôm nay không còn chấp nhận.
Điểm khác quan trọng nhất: tộc ước xưa có khi được áp dụng như luật lệ trong làng, có hình thức phạt. Tộc ước nay chỉ là thoả thuận tự nguyện. Nó không được trái pháp luật, không được ép ai đóng góp, không được tước quyền của ai mà pháp luật bảo vệ. Muốn tộc ước có sức nặng, cách duy nhất là làm cho nó công bằng và được đa số các chi đồng thuận.
Bố cục gợi ý cho một bản tộc ước
Bảng dưới đây là khung tham khảo. Họ nhỏ có thể gộp nhiều chương thành vài điều ngắn; họ lớn có thể tách thêm phụ lục.
| Phần | Nội dung chính | Ví dụ một điều |
|---|---|---|
| Lời mở đầu | Nguồn gốc họ theo gia phả, lý do soạn tộc ước, tinh thần chung | Con cháu trong họ giữ hoà thuận, giúp nhau khi khó khăn |
| Thành viên | Ai được coi là con cháu trong họ: con trai, con gái, dâu, rể, con nuôi, cháu ngoại | Con gái và cháu ngoại được mời dự giỗ họ và ghi vào gia phả |
| Tổ chức | Trưởng họ, ban liên lạc, trưởng chi; cách bầu, nhiệm kỳ, việc của từng người | Ban liên lạc gồm đại diện mỗi chi, nhiệm kỳ do họp họ quyết |
| Thờ tự và lễ | Nhà thờ, ngày giỗ thuỷ tổ, lệ đăng cai, chủ tế | Các chi luân phiên đăng cai giỗ thuỷ tổ theo thứ tự |
| Gia phả | Ai giữ, cách cập nhật, cách sửa khi có sai sót | Mỗi chi báo tin sinh, mất, cưới cho người giữ phả trong năm |
| Tài chính | Nguồn thu, mức đóng góp tự nguyện, quy trình chi, báo cáo | Báo cáo quỹ công khai mỗi năm tại buổi họp họ |
| Hiếu hỉ, khuyến học | Thăm ốm, viếng tang, mừng cưới, khen con cháu học hành | Họ thăm hỏi khi có người ốm nặng, có tang |
| Sửa đổi | Ai được đề xuất, cách thông qua | Sửa tộc ước phải được họp họ thông qua |
Mỗi điều nên viết một câu, rõ ai làm gì. Câu càng chung chung như "con cháu có trách nhiệm đóng góp xây dựng họ" thì càng dễ mỗi người hiểu một kiểu.
Những điều nên tránh khi viết tộc ước
Tránh điều khoản trái pháp luật. Không ghi những điều như cấm con cháu kết hôn với người họ khác, buộc con gái từ bỏ quyền thừa kế, phạt tiền người không về giỗ. Những điều này vừa không có giá trị, vừa gây mất đoàn kết.
Tránh ép đóng góp. Mức đóng góp nên là mức gợi ý, ai khó khăn thì miễn, ai khá thì góp thêm tuỳ tâm. Ghi rõ "tự nguyện" ngay trong tộc ước giúp tránh những lời qua tiếng lại về sau.
Tránh phân biệt trong họ. Không ghi những điều coi nhẹ con gái, con nuôi, con riêng, dâu rể, người theo tôn giáo khác. Tập quán cũ nếu muốn nhắc thì nhắc như một phần lịch sử, không biến thành quy định.
Tránh viết quá dài. Bản tộc ước vài chục trang ít ai đọc hết. Nên giữ phần chính ngắn gọn, phần chi tiết như mẫu biên bản, mẫu sổ quỹ đưa vào phụ lục.
Tránh ghi những điều không kiểm chứng được. Phần nguồn gốc họ chỉ nên ghi theo gia phả và bia mộ hiện có. Không tự thêm danh nhân, năm tháng hay quan hệ với dòng họ nổi tiếng khi chưa có chứng cứ.
Bàn và thông qua tộc ước: trình tự gợi ý
Một bản tộc ước tốt mà thông qua vội vẫn có thể bị một chi phản đối. Trình tự dưới đây giúp nhiều người cùng góp tiếng trước khi chốt.
- Cử một nhóm soạn thảo nhỏ, có người lớn tuổi hiểu lệ họ và người trẻ viết lách gọn gàng, đại diện ít nhất hai ba chi.
- Tìm lại tộc ước cũ, biên bản các buổi họp họ trước, các lệ đang làm trên thực tế. Bản mới nên ghi lại những gì đang làm tốt, chỉ sửa chỗ đang gây vướng.
- Soạn bản dự thảo, gửi cho trưởng các chi. Mỗi chi có thời gian đọc, họp trong chi và gửi ý kiến bằng văn bản hoặc tin nhắn.
- Nhóm soạn thảo tổng hợp ý kiến, sửa dự thảo, ghi chú những điểm còn chưa thống nhất để đưa ra họp.
- Đưa ra buổi họp họ, đọc từng phần, biểu quyết những điểm còn tranh luận. Ghi biên bản kết quả.
- In bản chính thức, có chữ ký của trưởng họ và đại diện các chi; mỗi chi giữ một bản, một bản cất cùng gia phả ở nhà thờ.
- Gửi bản số cho con cháu ở xa, đọc tóm tắt tại buổi giỗ họ kế tiếp cho những ai không đọc văn bản.
Toàn bộ quá trình có thể kéo dài một năm. Đó không phải là chậm: một bản tộc ước dùng được vài chục năm thì đáng để bàn kỹ.
Viết lại những điều khoản mơ hồ: ví dụ giả định
Phần lớn tranh cãi quanh tộc ước không đến từ ý định xấu mà từ câu chữ mơ hồ, mỗi người hiểu một kiểu. Bảng dưới là các ví dụ giả định cho thấy cùng một ý có thể viết rõ hơn thế nào.
| Câu mơ hồ | Vì sao dễ gây hiểu lầm | Cách viết rõ hơn |
|---|---|---|
| Con cháu có trách nhiệm đóng góp xây dựng họ | Không rõ ai, góp gì, góp bao nhiêu, có bắt buộc không | Mỗi gia đình góp tự nguyện vào quỹ họ; mức gợi ý do họp họ đầu năm quyết; gia đình khó khăn được miễn |
| Trưởng họ quyết định các việc của họ | Không rõ việc nào trưởng họ tự quyết, việc nào phải họp | Trưởng họ quyết các việc nghi lễ; khoản chi vượt mức họp họ đã định phải đưa ra ban liên lạc bàn |
| Gia phả do chi trưởng giữ | Không rõ người cụ thể, không rõ khi người đó mất thì sao | Người giữ gia phả do họp họ cử, có tên trong biên bản; khi thay người phải lập biên bản giao nhận |
| Ai không về giỗ họ là không giữ đạo hiếu | Mang tính phán xét, gây tổn thương người ở xa | Họ khuyến khích con cháu về dự giỗ thuỷ tổ; người ở xa có thể gửi lời và đóng góp qua trưởng chi |
| Quỹ họ được dùng vào việc chung | Việc chung là việc gì thì ai cũng có thể diễn giải | Quỹ họ chi cho: hương đăng nhà thờ, giỗ thuỷ tổ, tu bổ nhỏ, thăm hỏi hiếu hỉ, khuyến học; khoản khác phải họp bàn |
Khi soạn, nhóm soạn thảo có thể tự đặt câu hỏi cho từng điều: "ai làm, làm khi nào, nếu không làm thì sao, ai kiểm". Điều nào chưa trả lời được bốn câu ấy thì nên viết lại.
Sửa đổi tộc ước khi họ thay đổi
Họ thay đổi theo thời gian: thêm chi mới, nhà thờ được tu bổ, quỹ khuyến học ra đời, con cháu ở nước ngoài đông lên. Tộc ước vì vậy nên có một điều về cách sửa đổi: ai được đề xuất sửa, đề xuất gửi cho ai, bao lâu thì đưa ra họp, cần bao nhiêu phần đồng ý thì thông qua.
Khi sửa, nên giữ lại bản cũ, ghi rõ ngày sửa và nội dung sửa ở cuối bản mới, giống cách tục phả ghi thêm mà không xoá bản cũ. Con cháu đời sau đọc lại sẽ hiểu vì sao lệ họ thay đổi, tránh cảnh mỗi người cầm một bản và cãi nhau bản nào mới đúng.
Có những thay đổi nhỏ không cần sửa tộc ước, như đổi người giữ quỹ, đổi ngày họp cụ thể của một năm. Những việc này chỉ cần biên bản họp họ. Nên phân biệt rõ để tộc ước không phải sửa liên tục mà mất đi sự ổn định.
Tộc ước và pháp luật: ranh giới cần biết
Tộc ước có giá trị như một thoả thuận nội bộ. Khi có tranh chấp về tài sản như đất nhà thờ, di sản dùng vào việc thờ cúng, quyền thừa kế, thì pháp luật mới là căn cứ để giải quyết, không phải tộc ước. Vì vậy những điều liên quan tài sản trong tộc ước nên viết theo hướng ghi nhận thoả thuận giữa các bên, và khi cần thì làm thêm văn bản có công chứng, chứng thực theo hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền.
Pháp luật Việt Nam bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng và cho phép mọi người thờ cúng ông bà, cha mẹ. Tộc ước vì vậy không nên cấm ai thờ cúng, cũng không nên ép ai thờ theo một cách. Nếu họ muốn có nghi thức chung trong ngày giỗ tổ thì ghi đó là nghi thức của họ trong dịp ấy, không áp xuống từng gia đình.
Khi chưa chắc một điều khoản có hợp pháp không, nhóm soạn thảo nên hỏi cán bộ tư pháp ở xã, phường hoặc luật sư trước khi đưa ra họp họ. Văn bản pháp luật về đất đai, thừa kế, tín ngưỡng có thay đổi qua các năm, nên kiểm theo văn bản hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Tộc ước có bắt buộc phải có không?
Không bắt buộc. Nhiều họ vẫn sống hoà thuận chỉ với lệ truyền miệng và biên bản họp. Tộc ước có ích nhất khi họ đông người, ở nhiều nơi, có quỹ và tài sản chung cần quy định rõ cách quản lý.
Tộc ước khác hương ước thế nào?
Hương ước là quy ước của một làng, áp dụng cho mọi người trong làng không phân biệt họ. Tộc ước là quy ước của một dòng họ, chỉ áp dụng cho con cháu trong họ đó. Cả hai đều không được trái pháp luật.
Ai có quyền ký tộc ước?
Thường là trưởng họ và đại diện các chi được cử trong buổi họp thông qua, kèm biên bản họp ghi số người dự và kết quả biểu quyết. Mỗi họ có thể quy định thêm người ký như trưởng ban liên lạc.
Có nên ghi mức đóng góp cụ thể vào tộc ước không?
Nhiều họ chỉ ghi nguyên tắc đóng góp tự nguyện và để mức gợi ý cho từng năm quyết trong họp họ. Cách này tránh phải sửa tộc ước mỗi khi đời sống thay đổi, và không gây áp lực cho nhà khó khăn.
Tộc ước cũ bằng chữ Hán có còn giá trị không?
Tộc ước cũ có giá trị lịch sử và giúp hiểu lệ họ xưa. Nên giữ bản gốc, nhờ người thạo Hán Nôm dịch, rồi dùng bản dịch làm căn cứ tham khảo khi soạn bản mới. Những điều không còn phù hợp có thể không đưa vào bản mới.
Một chi không đồng ý tộc ước thì sao?
Nên nghe lý do cụ thể và xem có thể sửa điều nào để chi đó chấp nhận. Tộc ước là thoả thuận tự nguyện, không có cơ chế cưỡng chế. Thông qua khi một chi vẫn phản đối mạnh thường khiến họ chia rẽ lâu dài.