Trong họ, vai vế được xác định theo thế thứ và theo ngành trên ngành dưới, không theo tuổi tác. Một người ở đời trên luôn là vai trên so với người ở đời dưới, dù có thể ít tuổi hơn nhiều. Trong cùng một đời, ở nhiều nơi, con cháu của ngành anh đứng vai trên con cháu của ngành em, dù sinh sau. Đó là lý do có những cậu bé được người lớn hơn mình hai mươi tuổi gọi là chú.
Quy tắc này nghe lạ với người trẻ ở thành phố, nhưng ở làng quê, nhất là những làng có họ lớn, nó vẫn được giữ khá chặt trong giỗ họ, cưới hỏi, ma chay. Bài này giải thích cơ sở của quy tắc, cách xác định vai khi gặp một người trong họ lần đầu, những cách gọi đặc biệt như ông trẻ, bà trẻ, và cách cư xử cho êm khi vai và tuổi lệch nhau. Phần xưng hô cụ thể với cô, dì, chú, bác thuộc đề tài họ hàng nội ngoại, ở đây chỉ bàn chuyện thứ bậc.
Vì sao vai vế đi theo đời, không theo tuổi
Cơ sở của quy tắc nằm ở cách người xưa nhìn dòng họ như một cái cây: mỗi đời là một tầng, và vị trí của một người được xác định bởi tầng của họ, không bởi lúc họ mọc ra. Người cùng tầng với cha mình thì là bậc cha chú, người cùng tầng với mình thì là anh em. Tuổi tác là chuyện của từng người, còn thứ bậc là chuyện của cả họ.
Một gia đình xưa có thể sinh con kéo dài hai mươi năm hay hơn. Con cả lấy vợ, có con, trong khi người mẹ vẫn đang sinh con út. Kết quả là cháu đích tôn có khi lớn tuổi hơn chú út của mình. Nếu xếp thứ bậc theo tuổi, chỉ cần qua hai, ba đời là cả họ rối tung. Xếp theo đời thì mọi thứ luôn rõ ràng, chỉ cần biết mình là đời thứ mấy.
Quy tắc này cũng gắn với lễ nghi thờ cúng: người vai trên đứng trước khi lễ, được mời trước trong cỗ họ, có tiếng nói trong việc chung. Vì vậy, với những người lớn tuổi trong họ, giữ đúng vai vế không chỉ là chuyện gọi sao cho đúng, mà là giữ trật tự của cả dòng họ.
Quy tắc ngành trên, ngành dưới trong cùng một đời
Con anh là anh, con em là em. Ở nhiều nơi, nhất là miền Bắc, con của người anh luôn được gọi là anh, chị với con của người em, dù sinh sau. Câu nói quen thuộc "con chú con bác" chính là chỉ quan hệ này.
Áp dụng tiếp cho các đời sau. Cháu của ngành anh tiếp tục đứng trên cháu của ngành em trong cùng một đời. Vì vậy trong họ lớn, có những người cùng đời mà phải xem ngành mới biết ai là anh.
Ngành trưởng là mốc. Ngành trưởng, tức dòng của con trưởng, thường được coi là ngành trên cùng trong mỗi đời. Đây cũng là lý do người thuộc ngành trưởng hay được giao việc giữ hương khói.
Miền Nam linh hoạt hơn. Ở Nam Bộ, nhiều gia đình vẫn giữ con chú con bác, nhưng trong sinh hoạt thường ngày, anh chị em họ hay gọi nhau theo tuổi cho thoải mái. Lệ mỗi nhà một khác, nên hỏi người lớn là chắc nhất.
Bên ngoại có cách riêng. Với họ hàng bên ngoại, nhiều nơi cũng áp dụng thứ bậc ngành trên ngành dưới, nhưng có những vùng làm khác. Người lớn trong nhà ngoại là người nên được hỏi.
Những tình huống vai và tuổi lệch nhau thường gặp
Bảng dưới gom các tình huống hay gặp trong một họ đông người. Tên trong cột ví dụ là ví dụ giả định.
| Tình huống | Ví dụ giả định | Vai vế theo thế thứ | Cách cư xử thường thấy |
|---|---|---|---|
| Chú nhỏ tuổi hơn cháu | Chú Toàn sinh 2000, cháu Hải sinh 1990 | Toàn là vai chú | Hải gọi chú, nhưng Toàn thường nhường lời, hỏi ý anh Hải trong việc nhà |
| Ông trẻ kém tuổi bố mình | Em út của ông nội sinh sau bố mình vài năm | Vai ông | Gọi ông trẻ; ngoài đời có thể thân như anh em |
| Anh họ nhỏ tuổi hơn | Con bác sinh sau mình | Vai anh theo lệ nhiều nơi | Gọi anh trong họ, đi làm cùng chỗ thì gọi theo quy định nơi làm việc |
| Cháu dâu lớn tuổi hơn bà cô | Vợ của cháu lớn tuổi hơn em gái út của ông | Theo vai chồng | Gọi theo vai, người vai trên thường đáp lại rất mềm mỏng |
| Gặp người cùng họ lần đầu | Hai người gặp ở giỗ họ, không biết nhau | Phải so đời mới biết | Hỏi nhau là đời thứ mấy, ngành nào, rồi mới chọn cách gọi |
Cột cuối cho thấy ở đâu cũng có chỗ để linh hoạt. Vai vế quy định cách gọi và thứ tự trong lễ, nhưng sự tôn trọng tuổi tác vẫn được giữ trong cách cư xử. Người vai trên mà ít tuổi thường được dặn phải nhã nhặn, nhường nhịn, không lấy vai để lấn người lớn tuổi hơn.
Ông trẻ, bà trẻ, chú họ và những cách gọi riêng
Ở miền Bắc, ông trẻ, bà trẻ là cách gọi những người cùng vai ông bà nhưng ít tuổi hơn ông bà mình, thường là em của ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, hoặc vợ, chồng của những người ấy. Chữ trẻ ở đây không chỉ tuổi thật mà chỉ vị trí "em" trong đời ông bà. Một ông trẻ có thể đã bảy mươi tuổi.
Tương tự, trong họ có chú họ, bác họ, cô họ, ông họ, cụ họ: những người cùng vai nhưng không phải ruột thịt gần. Chữ họ gắn vào giúp người nghe biết đây là quan hệ trong dòng họ, không phải anh em ruột của cha mẹ. Ở nhiều làng, người ta còn gọi kèm tên ngành, tên xóm để phân biệt giữa những người cùng vai.
Các cách gọi này khác nhau theo vùng, và ngay trong một làng cũng có thể có hai cách. Khi về một họ lạ, như về quê vợ, quê chồng, đừng ngại hỏi nhỏ người thân: "nên gọi người này là gì". Người lớn trong họ thường rất vui khi thấy người trẻ quan tâm hỏi, hơn là đoán bừa rồi gọi sai. Hỏi xong, nhớ ghi lại tên và cách gọi vào điện thoại, vì trong một buổi giỗ họ bạn có thể gặp vài chục người mới.
Xác định vai khi gặp một người trong họ lần đầu
Ở giỗ họ, rất nhiều người gặp nhau lần đầu. Vài bước sau giúp bạn xác định vai mà không ngượng:
- Tự giới thiệu theo nhà: "cháu là con anh A, cháu nội ông B". Người lớn trong họ thường nhận ra ngay nhánh của bạn.
- Hỏi lại người kia thuộc nhà nào, ngành nào. Nếu cả hai biết số đời của mình, so số đời là nhanh nhất.
- Nếu cùng đời, hỏi tiếp ngành: ngành của ai là ngành trên theo lệ họ bạn.
- Nếu vẫn chưa rõ, nhờ một người lớn biết cả hai nhà xác định giúp. Đây là việc rất bình thường trong giỗ họ.
- Khi đã biết, gọi đúng vai ngay từ câu sau, kể cả khi người kia ít tuổi hơn. Nếu người kia khiêm tốn bảo gọi theo tuổi, có thể theo, nhưng trong lễ chung nên giữ vai.
- Ghi lại vào sổ tay hoặc sơ đồ gia đình để lần sau không phải hỏi lại.
Biết số đời của mình trước khi về họ là cách đỡ lúng túng nhất. Nếu chưa biết, trước buổi giỗ, hỏi bố mẹ hoặc người giữ gia phả một câu.
Dạy trẻ về vai vế mà không làm khó trẻ
Trẻ ở thành phố ít có dịp gặp họ hàng đông đủ, nên mỗi lần về quê thường bối rối vì phải gọi một bạn cùng lứa là chú, một người trông già hơn bố là anh. Bắt trẻ học thuộc quy tắc ngay tại bữa giỗ dễ làm trẻ ngại, thậm chí sợ về quê. Cách nhẹ nhàng hơn là chuẩn bị trước ở nhà.
Trước chuyến về, bố mẹ có thể cho trẻ xem ảnh những người sẽ gặp, nói tên và cách gọi từng người, kèm một câu giải thích ngắn: "bạn Minh nhỏ hơn con nhưng là em của ông nội, nên con gọi là ông trẻ". Với trẻ lớn, có thể vẽ cùng nhau một sơ đồ vài đời để trẻ tự thấy vì sao. Trẻ hiểu lý do thì nhớ lâu hơn nhiều so với học thuộc.
Khi trẻ gọi sai, người lớn chỉ cần nhắc nhỏ, không trách trước mặt họ hàng. Đa số người lớn tuổi trong họ rất bao dung với trẻ con, và một lần gọi sai không làm ai phật lòng. Điều đọng lại với trẻ sau những chuyến về quê nên là cảm giác mình thuộc về một gia đình lớn, chứ không phải nỗi lo gọi sai.
Vai vế ngoài đời thường: giữ tới đâu là vừa
Đời sống hiện đại đặt ra nhiều tình huống mà người xưa không gặp. Hai người trong họ cùng làm một cơ quan, người vai trên lại là nhân viên của người vai dưới. Một cậu chú họ mười tám tuổi vào đại học, gặp anh cháu họ đang là giảng viên. Ở nơi làm việc, quan hệ công việc và quy định của nơi đó được ưu tiên; về đến họ, vai vế lại như cũ. Phần lớn mọi người đều hiểu và tách bạch được.
Trong gia đình, nhiều nhà chọn cách mềm: gọi đúng vai trong những dịp có người lớn và trong lễ, còn khi chỉ có bạn bè cùng lứa với nhau thì gọi theo tuổi hoặc gọi tên. Cách này giữ được trật tự của họ mà không làm ai thấy gò bó.
Điều nên tránh là dùng vai vế để áp đặt, như người vai trên đòi người lớn tuổi hơn phải nghe mình trong chuyện riêng, hoặc người lớn tuổi coi thường người vai trên vì "còn trẻ con". Vai vế sinh ra để giữ hoà khí, không phải để tranh hơn thua. Khi có va chạm, người lớn trong họ thường là người đứng ra nói chuyện, và lời của họ hay được cả hai bên nghe.
Câu hỏi thường gặp
Con chú con bác thì ai là anh?
Ở nhiều nơi, con của bác, tức con của người anh, là anh chị, còn con của chú, tức con của người em, là em, không kể ai sinh trước. Một số gia đình, nhất là ở miền Nam, linh hoạt hơn trong sinh hoạt hằng ngày. Nên theo lệ nhà mình.
Ông trẻ là ai?
Ở miền Bắc, ông trẻ thường là em trai của ông nội hoặc ông ngoại, hoặc chồng của em gái ông bà. Chữ trẻ chỉ vị trí em trong đời ông bà, không chỉ tuổi thật. Cách dùng có khác nhau đôi chút giữa các vùng.
Chú ít tuổi hơn cháu thì cháu có phải gọi chú không?
Theo thế thứ thì đó vẫn là vai chú, nên trong họ và trong lễ, cháu gọi là chú. Ngoài đời, nhiều nhà để hai người tự thoả thuận cách gọi cho thoải mái. Người vai trên mà ít tuổi thường được dặn cư xử nhã nhặn với người lớn tuổi hơn.
Vợ chồng có cùng vai không?
Trong họ, người làm dâu, làm rể được tính theo vai của vợ hoặc chồng mình. Vợ của chú đứng vai chú, chồng của cô đứng vai cô. Tên gọi cụ thể như thím, mợ, dượng khác nhau theo vùng, nên hỏi người lớn trong nhà.
Làm sao biết mình là đời thứ mấy của họ?
Hỏi người giữ gia phả hoặc trưởng họ, hoặc tra trong gia phả nếu họ có. Nếu họ không có gia phả, hỏi người cao tuổi nhất trong nhà về các đời trên, rồi đếm từ vị tổ xa nhất mà gia đình biết.
Ở giỗ họ có phải ngồi theo vai không?
Nhiều họ xếp mâm theo vai và theo ngành, nhất là ở mâm của các cụ. Các mâm của người trẻ thường thoải mái hơn. Mỗi họ một lệ; khi chưa biết, chờ người trong ban tổ chức chỉ chỗ là lịch sự nhất.