Hiện vật trong nhà thờ họ hư hỏng chủ yếu vì bốn thứ: độ ẩm cao và lên xuống thất thường, côn trùng (mối, mọt, gián, chuột), ánh sáng mạnh và cách cầm nắm, lau chùi sai. Bảo quản tốt không cần thiết bị đắt tiền mà cần cất đúng chỗ, kiểm tra đều theo mùa và tránh vài thói quen tưởng là giữ gìn nhưng thực ra làm hỏng.
Bài này dành cho người trông nhà thờ và ban phụ trách hiện vật của họ. Bài nói về sắc phong và giấy tờ Hán Nôm, bài vị và đồ gỗ sơn son, đồ đồng, đồ gốm sứ. Khi hiện vật đã hư nặng, việc phục hồi nên nhờ người có chuyên môn; bài chỉ ra lúc nào cần dừng tay và hỏi ai.
Vì sao hiện vật trong nhà thờ họ hư nhanh
Nhà thờ họ thường đóng cửa phần lớn thời gian trong năm. Không khí ít lưu thông, hậu cung tối và ẩm, trong khi khí hậu nhiều vùng của Việt Nam có mùa nồm, mùa mưa kéo dài. Giấy, gỗ, vải hút ẩm rồi nở ra, khi khô lại co vào; chu kỳ này lặp lại hằng năm làm giấy giòn, sơn bong, mộng gỗ lỏng.
Côn trùng thích chính những điều kiện đó: tối, ẩm, ít người qua lại. Mối có thể ăn từ nền lên chân khám thờ, vào tận bên trong hộp đựng sắc phong mà bên ngoài không thấy gì. Chuột cắn giấy, vải làm tổ. Gián ăn hồ dán và lớp keo trên giấy.
Thêm vào đó là những lần lau dọn trước ngày giỗ họ: người nhiệt tình dùng khăn ướt, chất tẩy, giấy ráp đánh bóng đồ đồng, mở sắc phong ra xem ngoài sân nắng. Mỗi lần như vậy hiện vật mất đi một ít. Bảo quản tốt bắt đầu từ việc hiểu hiện vật sợ gì.
Sắc phong, gia phả bản gốc và giấy tờ Hán Nôm
Cất phẳng hoặc cuộn lỏng, trong hộp kín vừa phải. Sắc phong và giấy cũ nên đặt phẳng hoặc cuộn lỏng quanh một lõi tròn, bọc bằng giấy không axit hoặc vải bông sạch, đặt trong hộp gỗ hay hộp bìa cứng có nắp. Không gấp đi gấp lại theo nếp cũ nhiều lần.
Không ép plastic, không dán băng keo. Ép plastic tưởng giữ được lâu nhưng nhiệt và keo làm hỏng giấy vĩnh viễn, không gỡ ra được. Băng keo để lại vết ố vàng và kéo rách sợi giấy khi bóc.
Tránh ánh nắng trực tiếp. Ánh nắng làm phai mực, giòn giấy. Khi cần mở ra xem, làm trong nhà, trên bàn sạch, tay khô và sạch; đeo găng vải hoặc găng y tế nếu có.
Chụp ảnh lưu trữ một lần cho kỹ. Chụp từng tờ bằng ánh sáng tự nhiên trong nhà, đặt trên nền trơn, cả mặt trước và mặt sau. Bản ảnh dùng để đọc, dịch, chia cho các chi; bản gốc ít phải mở ra hơn.
Rách, mủn thì dừng tay. Giấy đã mủn, rách nhiều mảnh thì đừng tự dán. Liên hệ bảo tàng tỉnh hoặc cơ quan văn hoá địa phương để được hướng dẫn hoặc giới thiệu người có chuyên môn tu sửa giấy.
Bài vị, khám thờ và đồ gỗ sơn son thếp vàng
Bài vị, ngai, khám, hoành phi trong nhà thờ họ thường làm bằng gỗ phủ sơn ta, thếp vàng hoặc bạc. Lớp sơn ta vừa đẹp vừa bảo vệ gỗ, nhưng sợ nước và sợ chà xát. Lau bằng chổi lông mềm hoặc khăn vải khô, mềm; không dùng khăn ướt, không dùng nước lau kính hay chất tẩy.
Đặt khám thờ, ngai thờ trên bệ cao hơn nền, có khoảng hở với tường để không khí lưu thông, tránh tiếp xúc trực tiếp với tường ẩm. Kiểm tra chân bệ, mặt sau khám ít nhất mỗi mùa một lần để phát hiện đường mối đất. Khi thấy dấu hiệu mối, đừng tự phun hoá chất lên đồ sơn son vì có thể làm hỏng lớp sơn; hãy nhờ đơn vị diệt mối chuyên nghiệp xử lý từ nền và nguồn mối.
Bài vị có chữ viết, chữ khắc: không cạo, không viết đè, không dán nhãn lên mặt. Nếu chữ mờ khó đọc, chụp ảnh và nhờ người biết chữ Hán Nôm đọc giúp, ghi lại nội dung vào sổ của họ thay vì tô lại chữ trên bài vị.
Đồ đồng và đồ gốm: hai nhóm hay bị lau sai nhất
Lư hương, chân nến, hạc đồng trong nhà thờ họ thường được con cháu đánh bóng mỗi dịp giỗ họ cho "sáng như mới". Thói quen này phổ biến đến mức nhiều người không nghĩ nó có hại. Thực ra mỗi lần đánh bằng giấy ráp, bột mài, chanh muối hay chất tẩy, bề mặt đồng mất đi một lớp rất mỏng; sau nhiều năm, đường nét hoa văn nông dần, góc cạnh tròn đi. Với đồ đồng cũ, lớp màu sẫm đều trên bề mặt thường là lớp gỉ ổn định, không cần cạo bỏ. Lau khô bằng khăn mềm, để nơi thoáng là đủ. Riêng những đốm gỉ màu xanh nhạt dạng bột, lan dần, là dấu hiệu nên hỏi người có chuyên môn về đồ kim loại.
Đồ gốm sứ như lọ hoa, đĩa, bát hương cũ ít sợ ẩm hơn nhưng rất sợ va đập và sợ thay đổi nhiệt đột ngột. Đừng rửa bằng nước nóng hay ngâm lâu trong nước; với gốm có lớp men rạn hay vết hàn gắn cũ, nước có thể thấm vào khe. Lau bằng khăn ẩm vắt kỹ rồi lau khô ngay. Khi xếp cất, lót vải hoặc giấy giữa các món, không chồng nhiều tầng. Món nào đã có vết nứt, ghi vào sổ kèm ảnh để theo dõi vết nứt có dài thêm theo năm không.
Hiện vật nào sợ gì, nên làm gì
Bảng tóm lược cách giữ các nhóm hiện vật phổ biến trong nhà thờ họ. Cột cuối là những thói quen hay gặp cần bỏ.
| Hiện vật | Sợ nhất | Nên làm | Không nên |
|---|---|---|---|
| Sắc phong, gia phả bản gốc | Ẩm, côn trùng, ánh sáng | Cất hộp kín, chụp ảnh lưu, mở ít | Ép plastic, dán băng keo, phơi nắng |
| Bài vị, khám, ngai sơn son | Nước, mối, chà xát | Lau khô bằng chổi lông, kê cao, kiểm tra mối | Lau khăn ướt, sơn đè, tự phun thuốc |
| Đồ đồng (lư, chân nến, hạc) | Hơi muối, ẩm, chất mài | Lau khô, để nơi thoáng | Đánh bằng giấy ráp, chanh, chất tẩy mạnh |
| Đồ gốm sứ (bát hương, lọ, đĩa) | Va đập, thay đổi nhiệt đột ngột | Đặt chắc chắn, có đệm, lau ẩm nhẹ rồi lau khô | Rửa nước nóng, chồng lên nhau không lót |
| Vải (y môn, khăn thờ, cờ) | Ẩm mốc, côn trùng, ánh sáng | Phơi gió nơi râm, cất gấp lỏng có lót giấy | Giặt máy, phơi nắng gắt |
| Tượng, đồ gỗ chạm không sơn | Mối, mọt, ẩm | Lau bụi khô, kiểm tra lỗ mọt | Bôi dầu nhớt, sơn bóng phủ kín |
Nếu họ cần sắm thêm đồ thờ mới cho nhà thờ, bạn có thể xem thêm đồ thờ có mô tả chất liệu rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy, rồi đối chiếu với cách bảo quản ở bảng trên trước khi chọn.
Lịch bảo quản theo mùa cho người trông nhà thờ
Một lịch đơn giản giúp việc bảo quản thành thói quen thay vì chỉ làm vội trước ngày giỗ họ. Có thể điều chỉnh theo khí hậu từng vùng:
- Hằng tuần: mở cửa thông gió vào ngày khô ráo, quét dọn nền, kiểm tra hương, nến đã tắt hẳn.
- Hằng tháng: lau bụi khô các đồ thờ, nhìn quanh chân khám, chân tường tìm đường mối, phân chuột, lỗ mọt.
- Trước mùa nồm (ở Bắc Bộ thường khoảng cuối đông, đầu xuân): đóng kín cửa những ngày nồm, không lau nhà bằng nước, có thể dùng gói hút ẩm trong hộp đựng giấy tờ.
- Sau mùa mưa: kiểm tra mái dột, vệt nước trên xà, góc tường; xem các hộp đựng sắc phong có bị ẩm không.
- Trước giỗ họ: lau dọn kỹ nhưng nhẹ tay, theo bảng ở trên; ghi lại tình trạng hiện vật vào sổ.
- Hằng năm: đối chiếu danh mục hiện vật với thực tế, chụp ảnh lại những món có thay đổi, báo cáo trong buổi họp họ.
Sổ ghi chép tình trạng hiện vật nghe có vẻ thủ tục, nhưng nhờ nó họ biết một vết nứt đã có từ bao giờ, có lan ra không, và khi nào cần mời người có chuyên môn.
Chuột, gián, mọt: phòng hơn chữa
Không để đồ ăn qua đêm trong nhà thờ. Lễ vật sau ngày giỗ họ, bánh kẹo, xôi, hoa quả nên được hạ và mang đi trong ngày. Một mâm lễ để lại là lời mời chuột, gián vào hậu cung, và chúng sẽ ở lại khi đồ ăn hết.
Bịt các lối vào nhỏ. Khe hở chân cửa, lỗ thông gió không có lưới, chỗ mái tiếp giáp tường là đường vào của chuột, dơi, chim. Bịt bằng lưới kim loại mịn ở lỗ thông gió vẫn giữ được không khí lưu thông.
Kiểm tra đồ mới mang vào. Đồ gỗ, giấy, vải cũ do con cháu mang về gửi nhà thờ có thể mang theo mọt, mối. Để riêng một thời gian, xem kỹ có lỗ mọt, bột gỗ không rồi mới đặt cạnh hiện vật cũ.
Thận trọng với hoá chất. Băng phiến, thuốc diệt côn trùng dạng xịt đặt sát giấy và đồ sơn có thể để lại vết hoặc phản ứng với bề mặt. Nếu dùng, đặt cách xa hiện vật, ở nơi người trông nhà thờ không phải hít thường xuyên, và ưu tiên hỏi người có chuyên môn.
Thông gió đúng lúc. Mở cửa vào ngày khô, nắng nhẹ; đóng cửa vào ngày nồm, sương mù. Mở cửa ngày nồm để đón gió lại đưa thêm hơi nước vào nhà, làm tường và đồ gỗ đổ mồ hôi.
Khi hiện vật đã hư: biết dừng tay và hỏi đúng người
Có những việc người trông nhà thờ làm tốt: giữ khô ráo, sạch sẽ, phát hiện sớm. Có những việc không nên tự làm: dán giấy rách, sơn lại khám thờ, hàn đồ đồng gãy, gắn gốm vỡ bằng keo dán thông thường. Can thiệp sai có thể làm hiện vật hỏng nặng hơn và mất cơ hội phục hồi đúng cách về sau.
Khi gặp hư hỏng vượt khả năng, họ có thể liên hệ bảo tàng tỉnh, cơ quan văn hoá cấp tỉnh hoặc xã, phường để hỏi hướng dẫn. Với hiện vật có giá trị lịch sử, đôi khi chính các cơ quan này quan tâm hỗ trợ ghi chép, đánh giá. Với đồ sơn son, đồ đồng, có những người thợ truyền thống vẫn làm nghề phục hồi; hãy hỏi kinh nghiệm thực tế của họ trước khi giao.
Trong mọi trường hợp, chụp ảnh tình trạng trước khi đem đi sửa, lập giấy giao nhận ghi rõ món gì, hư thế nào, ai nhận, bao giờ trả. Hiện vật của họ là tài sản chung; ai cầm đi đâu cũng phải có giấy tờ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên ép plastic sắc phong để giữ lâu không?
Không nên. Nhiệt và keo trong quá trình ép làm thay đổi giấy vĩnh viễn, không thể gỡ ra mà không làm hỏng. Cách tốt hơn là chụp ảnh lưu trữ, cất bản gốc trong hộp kín, bọc giấy không axit hoặc vải sạch, để nơi khô ráo.
Đồ đồng bị xỉn màu có nên đánh bóng không?
Lớp xỉn trên đồ đồng cũ nhiều khi là lớp gỉ ổn định, một phần vẻ đẹp và giá trị của hiện vật. Đánh bằng giấy ráp, chanh hay chất tẩy mạnh làm mòn bề mặt và hoa văn. Chỉ nên lau khô, để nơi thoáng; nếu muốn làm sạch sâu, hỏi người có chuyên môn.
Gói hút ẩm có dùng được trong hộp đựng sắc phong không?
Có thể dùng gói hút ẩm loại hạt silica, đặt trong hộp nhưng không chạm trực tiếp vào giấy, và thay hoặc sấy lại định kỳ. Điều quan trọng là giữ độ ẩm ổn định, tránh lên xuống đột ngột, nên đừng để hộp vừa ở chỗ ẩm vừa ở chỗ nóng.
Thấy đường mối đất trên chân khám thờ thì làm gì?
Đừng phá đường mối hay phun thuốc lên đồ sơn ngay. Chụp ảnh, đánh dấu vị trí, chuyển những hiện vật nhẹ ra chỗ an toàn, rồi nhờ đơn vị diệt mối chuyên nghiệp xử lý từ nền và tổ mối. Sau đó kiểm tra bên trong khám xem gỗ đã bị ăn tới đâu.
Bài vị bị mờ chữ có nên tô lại không?
Không nên tô đè lên chữ cũ. Chụp ảnh với ánh sáng chiếu xiên để chữ nổi rõ hơn, nhờ người biết chữ Hán Nôm đọc giúp, rồi ghi nội dung vào sổ của họ. Nếu họ muốn làm bài vị mới, giữ bài vị cũ lại như một hiện vật.
Ai nên được giữ chìa khoá hậu cung?
Theo kinh nghiệm nhiều họ, nên có hai người giữ, ví dụ người trông nhà thờ và trưởng họ, và có sổ ghi mỗi lần mở hậu cung để làm gì. Cách này vừa thuận tiện khi có việc gấp vừa giữ minh bạch với hiện vật chung.