Hiếu hỉ trong dòng họ là các việc họ cùng chia sẻ với một gia đình: việc hiếu (ốm nặng, tang lễ) và việc hỉ (cưới hỏi, mừng thọ, sinh con, khánh thành nhà). Ngoài phần mỗi nhà tự thăm hỏi theo tình thân, nhiều họ có lệ chung: họ cử người đại diện, dùng quỹ họ cho một mức thăm hỏi thống nhất, ghi sổ để không nhà nào bị bỏ sót hay bị đối xử khác nhau.
Bài này nói về phần việc của họ, không bàn mâm cúng hay nghi lễ trong từng gia đình. Mỗi họ một lệ; các gợi ý dưới đây giúp họ chưa có lệ rõ ràng có chỗ bắt đầu, và giúp họ đã có lệ rà lại cho hợp với con cháu ở xa, gia đình đông con, nhà neo người.
Vì sao họ cần lệ hiếu hỉ chung
Khi con cháu còn ở chung một làng, việc thăm hỏi tự nhiên diễn ra: nhà nào có chuyện, cả xóm biết ngay, người trong họ đến giúp. Nay con cháu ở rải rác, nhiều khi tin ốm đau, tang sự chỉ đến được một vài nhà gần. Có nhà được cả họ đến viếng, có nhà neo người thì chỉ vài người biết. Sự chênh lệch ấy, dù không ai cố ý, dễ để lại cảm giác bị bỏ rơi.
Lệ chung giúp giải quyết điều đó. Khi đã thống nhất rằng họ luôn cử người đại diện thăm người ốm nặng, viếng tang mọi người trong họ theo cùng một mức, thì không ai phải băn khoăn "nhà mình có được họ nhớ tới không". Lệ chung cũng giảm gánh nặng cho trưởng họ, vì việc đã có quy định, chỉ cần làm theo.
Một lý do nữa là gánh nặng tiền bạc. Ở nhiều nơi, mỗi lần có việc hiếu hỉ là mỗi nhà phải tự tính đi bao nhiêu cho phải, nhà khá đi nhiều, nhà khó ngại không dám đến. Khi họ có một phần đại diện chung từ quỹ, người khó khăn biết rằng tên mình đã nằm trong phần của họ, có thể đến thắp nén hương mà không áy náy chuyện phong bì.
Lệ hiếu hỉ không thay cho tình cảm riêng. Anh em ruột, cô dì chú bác vẫn đến thăm, góp phần theo lòng mình. Phần của họ là phần đại diện cho cả dòng họ, để gia đình đang có việc biết rằng ngoài người thân gần, cả họ cũng đang hướng về họ.
Các việc hiếu hỉ và cách nhiều họ làm
Bảng dưới đây tổng hợp các trường hợp hay gặp. Mức thăm hỏi bằng tiền hay hiện vật do mỗi họ quyết trong họp họ, tuỳ quỹ và tuỳ điều kiện của con cháu.
| Việc | Ai thường đại diện họ | Họ thường làm gì |
|---|---|---|
| Người trong họ ốm nặng, nằm viện lâu | Trưởng chi hoặc người trong ban liên lạc ở gần | Đến thăm, gửi quà thăm hỏi từ quỹ họ, hỏi gia đình cần giúp gì |
| Người trong họ qua đời | Trưởng họ hoặc trưởng ban cùng đại diện các chi | Viếng, phúng theo mức họ quy định, cử người giúp việc tang nếu gia đình cần |
| Cưới hỏi | Trưởng chi hoặc người được gia đình mời | Mừng theo mức họ, gia đình báo tin để họ ghi vào gia phả |
| Mừng thọ các cụ | Trưởng họ, ban liên lạc | Mừng các cụ đến tuổi theo lệ họ, thường gộp vào buổi họp đầu năm |
| Sinh con | Thường do các nhà tự thăm | Gia đình báo tin để người giữ phả ghi tên cháu |
| Nhà gặp nạn: cháy, lũ, tai nạn | Trưởng chi nơi gia đình sống | Thăm hỏi, có thể họp nhanh để quyết khoản hỗ trợ |
Việc hỉ như cưới hỏi, sinh con, nhiều họ để các nhà tự lo theo tình thân, chỉ yêu cầu báo tin để ghi phả. Phần quỹ họ ưu tiên cho việc hiếu và người gặp khó, vì đó là lúc gia đình cần cả họ nhất.
Báo tin trong họ: làm sao để không ai bị sót
Phần lớn sự cố trong việc hiếu hỉ bắt nguồn từ báo tin chậm hoặc thiếu. Một quy trình đơn giản:
- Mỗi chi có một người đầu mối nhận và chuyển tin; tên và cách liên lạc của người này được cả chi biết.
- Gia đình có việc báo cho đầu mối chi càng sớm càng tốt. Với việc tang, chỉ cần báo tin ngắn: ai, mất ngày nào, lễ viếng ở đâu, khi nào.
- Đầu mối chi báo lên trưởng ban liên lạc và trưởng họ, đồng thời báo trong chi.
- Trưởng ban cử người đại diện họ đi thăm, viếng; nếu ở xa thì nhờ người trong họ sống gần nhất.
- Người phụ trách liên lạc đưa tin lên nhóm chung của họ, nội dung ngắn gọn, tôn trọng gia đình.
- Người ghi sổ ghi lại việc thăm hỏi và khoản chi từ quỹ, kèm tên người đại diện đã đi.
Với tin tang, nên hỏi gia đình trước khi đưa lên nhóm chung: có gia đình muốn lễ tang gọn, chỉ người thân gần. Tôn trọng mong muốn ấy cũng là một phần của lệ họ.
Danh sách đầu mối các chi nên được rà lại mỗi năm trong buổi họp họ. Người đầu mối chuyển đi nơi khác, đổi số điện thoại hay tuổi đã cao mà không ai thay là lý do phổ biến khiến tin buồn đến muộn với cả một chi.
Mức thăm hỏi chung: nguyên tắc để công bằng
Một mức cho mọi người. Mức thăm hỏi từ quỹ họ nên như nhau cho mọi người trong cùng một trường hợp, không phân biệt chi trưởng hay chi thứ, giàu hay nghèo, nam hay nữ. Phần tình cảm riêng thì mỗi nhà tự góp thêm.
Ghi rõ đối tượng. Lệ họ nên ghi rõ những ai được họ thăm hỏi: con cháu nội, con gái đã lấy chồng, con dâu, con rể, cháu ngoại. Không ghi rõ thì mỗi lần có việc lại bàn từ đầu, và dễ có người thấy mình bị loại ra.
Có mức cho người cao tuổi. Nhiều họ có mức mừng thọ các cụ đến tuổi theo lệ, thường là các mốc chẵn chục từ bảy mươi trở lên. Ngày nay tuổi thọ cao hơn, nhiều họ điều chỉnh mốc cho hợp.
Có khoản linh hoạt cho trường hợp khó khăn. Gia đình neo người, gặp tai nạn, bệnh hiểm nghèo có thể được họ hỗ trợ thêm, nhưng phải do ban hoặc họp họ quyết, không do một người.
Xem lại mức theo thời gian. Mức đặt từ nhiều năm trước có thể đã quá nhỏ hoặc quá sức quỹ. Mỗi lần họp đầu năm có thể xem lại.
Họ giúp việc tang: phần việc ngoài phúng viếng
Ở nhiều vùng quê, khi trong họ có người mất, con cháu trong họ không chỉ đến viếng mà còn nhận phần việc: dựng rạp, đón khách, nấu nướng, khiêng, ghi sổ phúng viếng, dọn dẹp sau tang. Phần việc này chia theo chi hoặc theo xóm, người lớn tuổi điều phối. Gia đình có tang nhờ vậy được nghỉ ngơi phần nào để lo việc chính.
Ngày nay việc tang ở thành phố thường do nhà tang lễ đảm nhận nhiều phần, nhưng ở quê lệ giúp nhau vẫn còn mạnh. Ban liên lạc có thể giữ một danh sách những người trong họ thạo từng việc, để khi có tang thì biết nhờ ai. Với gia đình ở xa đưa người thân về quê an táng, phần việc của họ ở quê càng quan trọng.
Họ cũng nên giữ sự tiết chế. Lệ giúp tang không nên biến thành nghĩa vụ nặng nề, như buộc gia đình có tang làm cỗ đãi cả họ nhiều ngày. Nhiều địa phương đã có quy ước tổ chức tang lễ gọn, và họ có thể ghi tinh thần đó vào lệ của mình. Việc nghi lễ sau tang và các tuần cúng là chuyện của từng gia đình, theo phong tục địa phương.
Hiếu hỉ với người ở xa và ở nước ngoài
Con cháu ở xa thường lúng túng trong việc hiếu hỉ: không biết tin, biết thì không về được, muốn góp mà không biết góp qua ai. Lệ họ có thể giúp bằng vài quy định đơn giản. Người ở xa đăng ký với đầu mối chi để nhận tin. Khi không về được, họ có thể nhờ người trong họ đi thay và gửi phần thăm hỏi qua tài khoản chung của chi hoặc của họ, có ghi rõ nội dung.
Ngược lại, khi người ở xa gặp việc hiếu, như cha mẹ mất ở thành phố hay ở nước ngoài, họ ở quê cũng nên có cách hướng về: trưởng họ thắp hương ở nhà thờ báo tổ theo lệ họ, ban liên lạc gửi lời chia buồn, những người trong họ sống gần gia đình đến viếng thay cả họ. Sự quan tâm hai chiều ấy giúp người ở xa vẫn thấy mình thuộc về họ.
Một lưu ý: tin buồn của người ở xa đôi khi đến muộn vài tuần. Họ không nên trách gia đình báo chậm, mà nên coi đó là lý do để cải thiện kênh liên lạc.
Ghi sổ hiếu hỉ: vì sao và ghi những gì
Vì sao cần sổ. Sổ hiếu hỉ giúp họ không bỏ sót, không làm trùng, và đối xử công bằng giữa các nhà. Nó cũng là nguồn tư liệu cho gia phả: ngày mất, ngày cưới, nơi an táng.
Ghi những gì. Ngày, việc gì, gia đình nào, ai đại diện họ đi, khoản chi từ quỹ, ghi chú nếu có. Ngày mất và nơi an táng chuyển cho người giữ phả.
Ai ghi. Thường là người ghi sổ quỹ hoặc thư ký ban liên lạc. Khoản chi ghi đồng thời vào sổ quỹ.
Giữ kín những gì cần kín. Hỗ trợ gia đình khó khăn, bệnh tình của người ốm chỉ ghi ở mức cần thiết, không đưa lên nhóm chung.
Đối chiếu mỗi năm. Trong buổi họp đầu năm, người ghi sổ đọc tóm tắt số việc hiếu hỉ họ đã đi trong năm, tổng khoản chi, và hỏi các chi xem có nhà nào có việc mà họ chưa biết. Đây là lúc phát hiện những chỗ bị sót để lần sau rút kinh nghiệm, đồng thời bổ sung ngày mất, nơi an táng còn thiếu cho gia phả.
Câu hỏi thường gặp
Con gái đã lấy chồng có được họ thăm hỏi khi ốm hay khi mất không?
Nhiều họ có lệ thăm hỏi cả con gái đã lấy chồng, vì đó vẫn là con cháu trong họ. Lệ cụ thể tuỳ từng họ; nếu họ bạn chưa ghi rõ, có thể đưa ra họp đầu năm để thống nhất.
Mức phúng viếng của họ có cần bằng nhau cho mọi người không?
Nên bằng nhau trong cùng một trường hợp để công bằng, không phân biệt chi, giàu nghèo hay nam nữ. Tình cảm riêng thì mỗi gia đình, mỗi người tự thể hiện thêm.
Họ có nên tổ chức mừng thọ chung cho các cụ không?
Nhiều họ mừng thọ chung trong buổi họp đầu năm hoặc giỗ thuỷ tổ, vừa tiết kiệm vừa vui. Các gia đình vẫn có thể mừng thọ riêng theo ý mình. Mốc tuổi mừng thọ do họ quyết.
Gia đình không muốn họ đưa tin tang lên nhóm chung thì sao?
Nên tôn trọng mong muốn của gia đình. Họ vẫn có thể cử người đại diện đến viếng, gửi phần phúng viếng theo lệ và ghi sổ như thường, chỉ không thông báo rộng trong nhóm chung của họ.
Người ở xa muốn gửi phúng viếng qua họ thì làm thế nào?
Nhờ đầu mối chi hoặc chuyển khoản vào tài khoản chung của họ kèm nội dung rõ ràng. Người đại diện họ đi viếng sẽ chuyển lời và phần thăm hỏi tới gia đình, người ghi sổ ghi lại.
Có nên dùng quỹ họ để mừng cưới không?
Tuỳ họ. Nhiều họ để việc cưới cho các nhà tự mừng theo tình thân, chỉ dùng quỹ cho việc hiếu và hoàn cảnh khó khăn. Có họ có mức mừng cưới nhỏ từ quỹ. Quan trọng là lệ rõ ràng và áp dụng như nhau.