Khi con cháu đã đi làm ăn xa, mộ ông bà ở quê vẫn giữ được nếu có ba thứ: một người ở quê được nhờ trông nom rõ ràng, một nhịp liên lạc đều đặn bằng ảnh và tin nhắn, và một lịch về quê mà cả nhà cùng giữ. Không cần xây to hay chuyển mộ đi ngay; nhiều nhà ở xa hàng nghìn cây số vẫn giữ mộ ông bà sạch sẽ hơn nhà ở ngay đầu làng.
Bài viết cho người con, người cháu đang sống ở thành phố hoặc nước ngoài, có mộ ông bà, cha mẹ ở quê. Bài đi qua cách nhờ người trông, những việc làm được từ xa, mùa mưa bão với mộ ở vùng trũng và vùng đồi, cách dắt con cháu về biết mộ, và khi nào thì nên tính chuyện đưa mộ về gần.
Chuyện của rất nhiều nhà
Mấy chục năm qua, rất nhiều người Việt đã rời làng lên thành phố, vào Nam, ra nước ngoài. Nhà cũ ở quê có khi đã bán, có khi chỉ còn một người cô, người chú. Mộ ông bà, cha mẹ thì vẫn ở đó, giữa cánh đồng hay trên sườn đồi. Mỗi lần nghe tin quê mưa lớn, nhiều người lại thấp thỏm không biết mộ có sao không.
Cảm giác có lỗi vì không về thường xuyên là điều rất nhiều người mang theo. Nhưng ở xa không có nghĩa là bỏ bê. Điều làm mộ phần bị lãng quên không phải khoảng cách mà là không ai chịu trách nhiệm rõ ràng: anh nghĩ em lo, em nghĩ chú ở quê lo, chú nghĩ con cháu về thì tự lo.
Phần lớn các cách làm dưới đây không tốn nhiều tiền. Chúng chỉ cần một người đứng ra sắp xếp, và sự đều đặn qua năm tháng.
Nhờ người trông nom mộ: ai và thoả thuận thế nào
Người thân ở quê. Cô, chú, anh chị em họ còn ở làng là lựa chọn tự nhiên nhất. Họ biết đường, biết lệ, hay ra nghĩa trang. Nhưng chính vì là người nhà nên dễ nhờ mà không nói rõ, dễ thành gánh nặng không lời.
Hàng xóm hoặc người trông nghĩa trang. Một số làng có người chuyên dọn mộ thuê, hoặc người được giao trông nghĩa địa. Nghĩa trang có ban quản lý thường có dịch vụ chăm sóc mộ.
Nói rõ việc gì, bao lâu một lần. Phát cỏ, đắp đất, cọ rêu, thắp hương ngày rằm, mùng một, ngày giỗ, kiểm tra sau mưa bão. Viết ra thành danh sách ngắn, gửi qua tin nhắn để cả hai bên cùng nhớ.
Thù lao và cảm ơn. Với người làm dịch vụ, thoả thuận tiền công rõ ràng. Với người thân, nhiều nhà gửi tiền để chú cô mua hương hoa, thuê người phát cỏ, và có quà cảm ơn mỗi dịp về. Đừng để người ở quê phải bỏ tiền túi hay ngại không dám nói.
Có người dự phòng. Người trông nom cũng già đi, ốm đau, chuyển nhà. Biết thêm một người thứ hai có thể nhờ, để không bị đứt quãng.
Những việc làm được từ xa
Công nghệ giúp người ở xa gần mộ ông bà hơn nhiều so với một thế hệ trước. Những việc cụ thể:
- Nhờ người trông nom gửi ảnh mộ sau mỗi lần dọn, sau mỗi trận mưa bão lớn, chụp cùng một góc để dễ so sánh.
- Lập nhóm nhắn tin nhỏ gồm các anh chị em và người trông nom ở quê, chỉ dùng cho việc mộ phần, giỗ chạp.
- Lưu sổ mộ của gia đình trên điện thoại: vị trí, toạ độ, ảnh, giấy tờ, số liên lạc của ban quản lý nghĩa trang.
- Chuyển tiền minh bạch cho người trông nom, ghi lại trong một bảng chung để anh em cùng thấy.
- Theo dõi tin thời tiết và tin địa phương quê nhà vào mùa mưa bão, chủ động hỏi thăm.
- Đăng ký theo dõi thông báo của xã, phường quê nhà nếu có, để biết sớm các dự án có thể ảnh hưởng tới nghĩa trang.
Những ngày giỗ không về được, nhiều nhà vẫn thắp hương ở bàn thờ nơi mình đang sống, nhờ người ở quê ra mộ thắp hương giúp và gửi ảnh. Khoảng cách không làm ngày giỗ bớt ý nghĩa.
Lịch về quê mà cả nhà cùng giữ
Một lịch về quê rõ ràng tốt hơn nhiều lời hứa "năm nào rảnh sẽ về". Nhiều gia đình chọn một dịp cố định trong năm, thường là tiết Thanh minh, ngày giỗ chính hoặc trước Tết, và luân phiên giữa các anh chị em: năm nay nhà anh cả về, năm sau nhà chị hai. Ai cũng biết trước, sắp xếp công việc, đặt vé sớm.
Những năm về, dành riêng một buổi chỉ để ra mộ: không vội, đi hết các mộ của gia đình, tự tay dọn, chụp ảnh, kiểm tra mốc, cập nhật sổ mộ. Gặp người trông nom, cảm ơn trực tiếp, hỏi xem có gì khó khăn, có cần sửa gì không.
Với gia đình ở nước ngoài, mỗi lần về có khi cách nhau vài năm. Khi đó, mỗi chuyến về nên có một danh sách việc cần làm cho mộ phần: sửa gì, giấy tờ gì cần bổ sung, gặp ai. Ghi lại để chuyến sau nối tiếp được. Nếu chuyến về trùng ngày giỗ họ hay ngày tảo mộ chung của họ, đó là dịp tốt để gặp trưởng họ, người giữ sổ mộ, cập nhật thông tin của gia đình mình vào sổ chung và để các cháu biết mặt họ hàng.
Mùa mưa bão: mộ ở vùng trũng và vùng đồi
Vùng trũng, ven sông. Mộ ở đồng trũng hay ven sông dễ ngập, đất mộ bị trôi. Sau mùa lũ, nhờ người ở quê kiểm tra mộ có bị sụt không, đất có bị cuốn đi không. Mộ đất có thể cần đắp lại cao hơn; mộ xây có thể cần kiểm tra chân móng.
Vùng đồi, sườn dốc. Mộ trên sườn đồi ở miền Trung, miền núi phía Bắc có nguy cơ sạt lở khi mưa lớn kéo dài. Rãnh thoát nước phía trên mộ, cây cỏ giữ đất xung quanh giúp giảm rủi ro. Khi có cảnh báo sạt lở, không để người già một mình ra kiểm tra mộ.
An toàn người trước, mộ sau. Sau bão lũ, nhiều người ở xa sốt ruột hỏi tình hình mộ ngay. Người ở quê lúc đó có khi còn đang lo nhà cửa, ruộng vườn. Hỏi thăm người trước, chuyện mộ chờ nước rút, đường thông rồi tính.
Sửa sau mùa mưa. Gom các hư hỏng nhỏ, sửa một lần vào mùa khô. Sửa trong mùa mưa thường không bền và tốn kém hơn.
Dắt con cháu về biết mộ ông bà
Lớp con cháu lớn lên ở thành phố, ở nước ngoài, có khi chưa từng ra mộ ông bà. Nếu không ai dắt về, vài chục năm nữa chẳng ai biết đường. Một cách làm đơn giản:
- Mỗi lần về quê, dắt theo ít nhất một người con, người cháu ra mộ, kể cho các cháu nghe ông bà là ai, đời thứ mấy.
- Để các cháu tự cầm điện thoại chụp ảnh, ghim vị trí, như một việc của chính mình.
- Chỉ cho các cháu những mốc trên đường ra mộ: cây đa đầu làng, cái cống, bờ ruộng thứ mấy.
- Giới thiệu các cháu với người trông nom mộ và các cụ trong họ, để người ở quê biết mặt.
- Về nhà, cùng các cháu cập nhật sổ mộ, gắn ảnh mới vào đúng ngôi mộ.
- Khi các cháu đủ lớn, giao cho một cháu giữ bản số của sổ mộ.
Với trẻ nhỏ, buổi ra mộ nên ngắn, vào sáng sớm hoặc chiều mát, có nước uống và đường đi an toàn. Kể chuyện ông bà bằng những chi tiết đời thường, món ăn ông thích, nghề bà làm, sẽ giúp các cháu nhớ lâu hơn những con số về đời, về chi.
Giấy tờ phần mộ và liên lạc với nghĩa trang
Người ở xa thường giữ ít giấy tờ nhất về mộ phần, vì mọi thứ "đã có người ở quê lo". Đến khi cần sửa mộ, chuyển mộ hay giải quyết một vụ lấn chiếm, mới phát hiện không ai biết giấy tờ ở đâu. Nên có một bộ bản chụp đầy đủ: giấy tờ khai tử của ông bà, cha mẹ; hợp đồng hoặc giấy xác nhận phần mộ; biên lai phí nghĩa trang; ảnh và vị trí từng mộ.
Với nghĩa trang có ban quản lý, lưu số liên lạc của văn phòng nghĩa trang và hỏi xem họ có thông báo qua tin nhắn, thư điện tử hay chỉ dán ở cổng. Nếu có phí duy trì hằng năm, nhờ người ở quê đóng giúp hoặc hỏi cách chuyển khoản, giữ biên lai. Với nghĩa địa làng, lưu số của trưởng thôn hoặc người được giao trông nghĩa địa.
Khi đổi số điện thoại, đổi địa chỉ, nhớ báo lại cho người trông nom và ban quản lý nghĩa trang. Nhiều gia đình ở xa chỉ biết tin mộ cần di dời khi thời hạn đã gần hết, chỉ vì địa phương không liên lạc được.
Khi nào cân nhắc đưa mộ về gần
Không còn ai ở quê trông giúp. Khi người thân cuối cùng ở quê không còn, và không thể thuê người trông nom ổn định, nhiều gia đình nghĩ tới việc chuyển mộ về gần nơi mình sống.
Mộ ở nơi nguy hiểm. Mộ thường xuyên ngập, sạt lở, hoặc nằm trong khu vực sắp có dự án. Đưa đi trước khi mất dấu là một lựa chọn hợp lý.
Ý nguyện của người đã khuất. Nếu ông bà, cha mẹ từng dặn muốn nằm ở quê cạnh tổ tiên, thì ở xa chưa phải lý do để đưa đi. Ngược lại, có người dặn muốn nằm gần con cháu.
Cả nhà đồng thuận. Chuyển mộ là quyết định của tất cả các con, có tính tới ý kiến của họ hàng ở quê. Đừng để một người tự làm vì thấy tiện cho mình.
Cân nhắc cả phía quê. Mộ ở quê còn là sợi dây giữ con cháu với làng, với họ. Đưa mộ đi có thể làm sợi dây ấy mỏng thêm. Nhiều nhà chọn giữ mộ ở quê và tăng cách trông nom thay vì chuyển.
Câu hỏi thường gặp
Thuê người dọn mộ ở quê có đáng tin không?
Có nhiều người làm tử tế, nhất là người trong làng được giới thiệu qua họ hàng. Thoả thuận rõ việc, xin ảnh sau mỗi lần làm, trả công đúng hẹn, và thỉnh thoảng nhờ người thân kiểm tra giúp là đủ để yên tâm.
Ở nước ngoài lâu không về, mộ có bị xoá không?
Ở nghĩa trang có ban quản lý, phần mộ có thể có quy định về phí duy trì hoặc thời hạn; không đóng lâu có thể bị nhắc. Ở nghĩa địa làng, mộ ít bị xoá nhưng dễ mất dấu. Giữ liên lạc với người ở quê và ban quản lý là cách phòng.
Ngày giỗ không về được thì nhờ người ở quê làm gì?
Nhờ ra mộ thắp hương, dọn gọn, gửi ảnh. Ở nhà mình vẫn làm giỗ theo cách quen thuộc. Nhiều gia đình gọi video vào lúc người ở quê đang ở mộ để cả nhà cùng có mặt.
Nên gửi tiền cho người thân trông mộ bao nhiêu?
Không có mức chung. Tính theo công việc thực tế, giá thuê người dọn mộ ở địa phương, chi phí hương hoa, rồi thêm phần cảm ơn. Nói chuyện thẳng thắn với người thân để họ không phải ngại.
Mộ ở quê bị người khác lấn chiếm thì làm gì?
Trước hết nhờ người thân ở quê tìm hiểu sự việc, chụp ảnh. Nói chuyện với gia đình kia qua trưởng thôn hoặc trưởng họ. Nếu không giải quyết được, làm việc với uỷ ban xã, phường; vướng mắc pháp lý thì hỏi luật sư.
Có nên xây mộ thật kiên cố cho đỡ lo khi ở xa không?
Mộ xây chắc giúp đỡ sạt lún và dễ chăm hơn mộ đất, nhưng vẫn cần người trông nom. Xây vừa phải theo quy định nghĩa trang, móng chắc, có thoát nước là đủ; không cần xây to.