Người trông nhà thờ họ, ở nhiều nơi gọi là thủ từ hay ông từ, là người giữ chìa khoá, thắp hương ngày rằm và mùng một, mở cửa khi con cháu về, giữ nhà thờ sạch sẽ và báo cho họ khi có hư hỏng. Đó có thể là con cháu dòng trưởng sống gần, một người trong họ được cử, hoặc người được họ nhờ và hỗ trợ.
Công việc nghe đơn giản nhưng kéo dài nhiều năm, cần sự cẩn thận và lòng tin của cả họ. Bài này mô tả công việc thường gặp, tiêu chí chọn người, cách giao việc bằng văn bản, cách họ hỗ trợ người trông, và những chuyện dễ va chạm để phòng trước. Mỗi họ một lệ; những gì dưới đây là kinh nghiệm phổ biến để tham khảo.
Thủ từ là ai, và vì sao vai trò này đáng được coi trọng
Chữ "thủ từ" nghĩa là người giữ nơi thờ. Ở đình, đền, cách gọi "ông từ" quen thuộc với nhiều làng; ở nhà thờ họ, người ta hay nói đơn giản "người trông nhà thờ" hoặc gọi theo vai vế trong họ. Theo tập quán nhiều nơi, việc này thuộc về con cháu dòng trưởng sống tại quê. Nhưng khi dòng trưởng đã đi xa, già yếu hoặc không còn ai, họ sẽ cử một người khác, có thể ở chi thứ, có thể là con dâu, con gái, hoặc một người hàng xóm tin cậy.
Vai trò này ít được chú ý vì người trông nhà thờ làm việc lặng lẽ, quanh năm, chỉ hiện diện rõ trong ngày giỗ họ. Nhưng nhà thờ có sạch sẽ, có mái kín, hiện vật có còn đủ hay không phần lớn nhờ vào họ. Một người trông tận tâm giúp nhà thờ đứng vững hàng chục năm; một nhà thờ không ai trông, chỉ sau vài mùa mưa đã thấy xuống cấp.
Không có quy định nào bắt người trông phải là nam giới hay phải là con trưởng. Nhiều nhà thờ họ hiện nay do những người phụ nữ trong họ trông coi rất chu đáo. Tiêu chí quan trọng là ở gần, có thời gian, cẩn thận và được các chi tin tưởng.
Công việc thường gặp của người trông nhà thờ
Bảng dưới đây gom các việc theo nhịp thời gian. Họ có thể dùng nó làm khung để soạn bản giao việc, bỏ bớt hay thêm vào cho phù hợp với nhà thờ của mình.
| Nhịp | Công việc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ngày rằm, mùng một | Mở cửa, thắp hương, kiểm tra hương nến đã tắt hẳn trước khi về | Có họ chỉ thắp ở tiền đường, hậu cung mở vào dịp lớn |
| Hằng tuần | Quét sân, quét nhà, mở cửa thông gió ngày khô ráo | Ngày nồm thì đóng cửa |
| Hằng tháng | Lau bụi đồ thờ bằng chổi lông, nhìn quanh tìm dấu hiệu mối, chuột, dột | Ghi vào sổ trông coi |
| Khi con cháu về | Mở cửa, hướng dẫn thắp hương, ghi sổ khách nếu họ có lệ | Báo trưởng họ khi có khách lạ hỏi về hiện vật |
| Trước giỗ họ | Phối hợp ban tổ chức: dọn dẹp, chuẩn bị chỗ, nhận đồ lễ | Không phải lo một mình toàn bộ |
| Sau mưa bão | Đi kiểm tra mái, cây đổ, nước đọng; chụp ảnh báo họ | Không trèo lên mái một mình |
| Hằng năm | Cùng ban phụ trách đối chiếu hiện vật, báo cáo trong buổi họp họ | Kèm đề xuất những việc cần sửa |
Bảng này cố ý để phần sửa chữa, mua sắm ra ngoài: người trông phát hiện và báo, còn quyết định chi tiền thuộc về ban hoặc họ. Tách như vậy giúp người trông không phải ứng tiền riêng, cũng không bị nghi ngờ chuyện chi tiêu.
Chọn người trông: những tiêu chí nên cân nhắc
Ở gần nhà thờ. Đây là điều kiện thực tế nhất. Người ở xa dù tận tâm cũng khó mở cửa ngày rằm, khó chạy đến khi có mưa bão hay khi hàng xóm báo có người lạ.
Có thời gian và sức khoẻ. Công việc không nặng nhưng đều đặn. Người cao tuổi rất tận tâm nhưng cần có người trẻ hơn đi cùng cho những việc như kiểm tra mái, dọn cây đổ.
Cẩn thận và minh bạch. Người trông giữ chìa khoá hậu cung, tiếp xúc với hiện vật quý và đôi khi với tiền công đức của khách. Sự cẩn thận, rõ ràng quan trọng hơn vai vế.
Được các chi đồng thuận. Người được chọn nên được thông qua trong buổi họp họ, có biên bản. Điều này bảo vệ chính người trông khi có ai đó phàn nàn.
Có người dự phòng. Nên có một người thứ hai biết công việc, giữ chìa khoá dự phòng, thay khi người trông ốm hay đi vắng. Họ nhiều nhà thờ chọn một cặp vợ chồng hoặc hai anh chị em cùng trông.
Bản giao việc: những nội dung nên có
Một bản giao việc ngắn, một hai trang, giúp người trông biết rõ phạm vi trách nhiệm, và giúp họ có căn cứ khi cần trao đổi. Nội dung gợi ý:
- Họ tên người trông và người dự phòng; thời gian bắt đầu; thời hạn xem xét lại, ví dụ mỗi vài năm một lần.
- Danh sách công việc theo nhịp thời gian, như bảng ở trên.
- Những việc người trông được tự quyết (mua hương, nến, chổi) và những việc phải báo ban hoặc trưởng họ (sửa chữa, cho người ngoài sử dụng sân, mở hậu cung cho khách).
- Cách xử lý tiền công đức của khách đến thăm nếu có: ghi sổ, nộp về thủ quỹ họ định kỳ.
- Mức hỗ trợ từ quỹ họ (nếu có), hình thức và thời điểm chi.
- Việc sử dụng nhà ngang, phần đất trong khuôn viên nếu người trông ở đó: được dùng vào việc gì, không được làm gì.
- Cách bàn giao khi người trông thôi việc: kiểm lại hiện vật, chìa khoá, sổ sách.
Bản giao việc ký bởi người trông và trưởng họ, có chữ ký đại diện các chi, lưu một bản ở mỗi bên. Văn bản này không phải để làm khó nhau mà để những gì đã thoả thuận không phụ thuộc vào trí nhớ.
Sổ trông coi: ghi gì cho đủ mà không thành gánh nặng
Người trông nhà thờ thường là người lớn tuổi, ít quen giấy tờ. Vì vậy sổ trông coi nên thật đơn giản: một cuốn vở kẻ ngang để ở chỗ cố định, mỗi lần có việc đáng nhớ thì ghi một dòng gồm ngày, việc gì, ai làm. Không cần câu văn hay, chỉ cần đủ để người khác đọc hiểu. Ví dụ giả định: "Ngày rằm tháng Bảy, mưa to, dột góc trái hậu cung, đã chuyển hộp sắc phong sang bàn giữa, đã báo trưởng họ."
Những điều nên ghi gồm: hư hỏng phát hiện được và đã báo cho ai; khách đến thăm, nhất là khách lạ hỏi về hiện vật; tiền công đức nhận được và ngày nộp về thủ quỹ; những lần mở hậu cung và lý do; đồ mua thêm bằng tiền của họ. Những điều không cần ghi là việc thường ngày như quét sân, thắp hương ngày rằm, trừ khi họ muốn theo dõi.
Nếu người trông có điện thoại thông minh và quen dùng, có thể chụp ảnh trang sổ gửi vào nhóm của ban mỗi tháng một lần. Cách này giúp ban nắm tình hình mà không phải về tận nơi, và giúp người trông có bằng chứng về công việc mình đã làm khi có ai thắc mắc. Cuốn sổ sau nhiều năm cũng trở thành một tư liệu nhỏ về đời sống của nhà thờ họ.
Họ hỗ trợ người trông thế nào cho công bằng
Nhiều người trông nhà thờ làm việc này hoàn toàn tự nguyện, coi đó là bổn phận với tổ tiên. Tuy vậy, khi công việc kéo dài nhiều năm, chiếm thời gian và có chi phí nhỏ phát sinh, họ nên chủ động hỗ trợ thay vì để người trông tự lo. Hỗ trợ có thể là một khoản từ quỹ họ hằng năm, quà vào dịp giỗ họ và Tết, chi trả tiền điện, nước của nhà thờ, hoặc ghi nhận công lao trong buổi họp họ.
Mức hỗ trợ bao nhiêu là do họ bàn theo khả năng quỹ và khối lượng công việc. Điều quan trọng là công khai trong sổ thu chi, để không ai thắc mắc và người trông cũng không ngại khi nhận. Nếu người trông được ở hay canh tác trên phần đất của họ, việc đó cũng nên ghi rõ là một phần hỗ trợ, có điều kiện kèm theo, tránh về lâu dài bị hiểu thành đất của gia đình người trông.
Đừng quên những người trông đã già. Khi họ không làm được nữa, một buổi ghi nhận trong ngày giỗ họ, một lời cảm ơn có văn bản, là cách giữ nếp tôn trọng công sức người đi trước và khuyến khích người kế nhiệm.
Những chuyện dễ va chạm và cách phòng trước
Coi nhà thờ như nhà riêng. Sau nhiều năm, người trông và gia đình có thể dùng sân để phơi thóc, đỗ xe, nhà ngang để chứa đồ riêng. Việc nhỏ thì không sao, nhưng nên có quy ước rõ trong bản giao việc để không thành tranh cãi.
Tiền công đức không được ghi sổ. Khách đến thăm để lại ít tiền trên hương án, người trông cất đi dùng vào việc hương khói mà không ghi. Dù không có ý xấu, việc không ghi chép dễ dẫn tới nghi ngờ. Một cuốn sổ đơn giản giải quyết được chuyện này.
Tự ý cho người ngoài vào hậu cung. Người trông muốn chiều khách, cho chụp ảnh, xem đồ thờ, mà không báo họ. Nên có quy ước: khách lạ hỏi về hiện vật thì báo trưởng họ trước.
Không có người kế nhiệm. Người trông già yếu mà họ chưa tính chuyện người thay, đến khi người trông mất thì chìa khoá, sổ sách nằm lẫn trong đồ của gia đình. Nên chọn người dự phòng sớm và cho họ cùng làm một thời gian.
Bất đồng giữa người trông và ban của họ. Khi có chuyện không đồng ý, đưa ra buổi họp họ thay vì nói qua nói lại. Bản giao việc và biên bản họp là căn cứ để giải quyết.
Câu hỏi thường gặp
Người trông nhà thờ họ có phải là con trưởng không?
Theo tập quán nhiều nơi, con cháu dòng trưởng sống tại quê thường giữ việc này. Nhưng không có quy định bắt buộc; khi dòng trưởng ở xa hay không còn ai, họ có thể cử người khác, kể cả phụ nữ trong họ hoặc người ngoài họ được tin cậy.
Người trông nhà thờ có được nhận tiền không?
Nhiều họ có khoản hỗ trợ từ quỹ họ cho người trông, mức do họ bàn theo khả năng và khối lượng việc. Khoản hỗ trợ nên được ghi công khai trong sổ thu chi để minh bạch và để người trông yên tâm.
Có nên cho người trông ở luôn trong khuôn viên nhà thờ không?
Có họ làm vậy để tiện trông coi, nhất là khi có nhà ngang. Nên có thoả thuận bằng văn bản về phạm vi sử dụng, thời hạn và việc trả lại khi thôi trông, để về sau không ai hiểu nhầm đó là nhà riêng.
Người trông có tự quyết việc sửa chữa nhỏ không?
Việc rất nhỏ như thay bóng đèn, mua chổi, hương nến thì thường được tự quyết. Sửa mái, thay cửa, xử lý mối nên báo ban hoặc trưởng họ để quyết và chi từ quỹ, tránh người trông phải ứng tiền và tránh nghi ngờ.
Khi người trông mất hay không làm được nữa thì bàn giao thế nào?
Họ nên cử người cùng đối chiếu hiện vật với sổ, nhận lại chìa khoá, sổ trông coi, sổ công đức, có biên bản. Nếu đã có người dự phòng thì việc chuyển giao nhẹ nhàng hơn nhiều.
Một nhà thờ họ nhỏ có cần bản giao việc không?
Văn bản không cần dài, một trang cũng được, nhưng vẫn nên có. Nhà thờ nhỏ ít hiện vật hơn, nhưng chuyện ai giữ chìa khoá, ai được dùng sân, tiền công đức đi đâu vẫn có thể thành vướng mắc nếu không ghi lại.